Thành phố Đông Triều là đơn vị cấp huyện cực tây của tỉnh Quảng Ninh ngay trước 1/7/2025. Đông Triều vốn là huyện, lên thị xã năm 2015 rồi được nâng lên thành phố trước đợt sắp xếp năm 2025. Từ 1/7/2025, địa bàn Đông Triều cũ vẫn thuộc tỉnh Quảng Ninh, được chia thành một số phường, xã mới trực thuộc tỉnh.
Nằm sát ranh giới với đất Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng, Đông Triều mang dáng dấp đồng bằng nhiều hơn phần còn lại của Quảng Ninh: ruộng lúa, làng xóm có đình chùa cổ, phía bắc là dãy núi Yên Tử. Đây là đất gốc của dòng họ Trần, nơi có lăng mộ các vua Trần, có chùa Ngọa Vân, chùa Quỳnh Lâm, có làng gốm và có mỏ than Mạo Khê.
Đông Triều qua các thời: từ xứ Đông đến Quảng Ninh
Đông Triều là tên vùng có từ lâu, từng là huyện thuộc phủ Kinh Môn của trấn, rồi tỉnh Hải Dương thời phong kiến. Vì gần kinh đô qua đường sông và nằm ở vị trí chặn ngả vào vùng đông bắc, vùng này sớm được khai phá, có làng xã đông đúc, nhiều di tích từ thời Lý, Trần, Lê.
Trong thời gian dài, Đông Triều đi cùng Hải Dương, sau là tỉnh Hải Hưng. Về sau huyện được chuyển về tỉnh Quảng Ninh, trở thành cửa ngõ phía tây của tỉnh. Vì vậy, người già ở đây vẫn hay nói "bên Hải Dương" như nói về hàng xóm cùng một xứ, và gia phả nhiều nhà ghi tên tỉnh cũ.
Trong mấy chục năm sau đó, Đông Triều là huyện có thị trấn Đông Triều làm trung tâm và thị trấn Mạo Khê là vùng mỏ. Năm 2015, huyện được nâng lên thị xã Đông Triều; những năm tiếp theo, đô thị tiếp tục mở rộng và được công nhận là thành phố trực thuộc tỉnh trước khi cả nước bỏ cấp huyện.
Ngay trước 7/2025, các phường như Đông Triều, Mạo Khê, Kim Sơn, Đức Chính, Xuân Sơn, Tràng An cùng một số xã vùng núi phía bắc như Tràng Lương, Bình Khê, An Sinh là những tên người dân quen gọi nhất. Mỗi tên gắn với một làng, một chợ hoặc một khu mỏ có từ lâu.
An Sinh và khu lăng mộ các vua Trần
Theo sử cũ, tổ tiên nhà Trần từng sống ở vùng Đông Triều trước khi về Thiên Trường. Khi triều Trần đã vững, các vua đời đầu cho dựng lăng mộ, đền thờ ở An Sinh, coi đây là đất tổ. Khu di tích nhà Trần ở Đông Triều gồm nhiều lăng, đền, chùa nằm rải trên các quả đồi giữa thung lũng.
Đền An Sinh là trung tâm của quần thể, thờ các vua Trần. Quanh đó là dấu tích các lăng như Tư Phúc, Thái Lăng, Mục Lăng và nhiều nền móng kiến trúc cũ đã được khai quật, bảo tồn. Phong cảnh yên tĩnh, đồi thông, ruộng bậc thấp, khác hẳn vẻ tấp nập của trung tâm đô thị.
Năm 2025, quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá thế giới. Các điểm ở Đông Triều như khu di tích nhà Trần, chùa Ngọa Vân, chùa Quỳnh Lâm thuộc phần Quảng Ninh của quần thể này.
Khi đến An Sinh, nên đi theo con đường có biển chỉ dẫn, không tự ý vào các hố khai quật hoặc khu đang trùng tu. Mùa lễ hội tháng Giêng khá đông, ngoài mùa thì vắng, phù hợp cho người thích đi bộ tìm hiểu lịch sử.
Ngọa Vân, Quỳnh Lâm và những ngôi chùa cổ
Chùa Ngọa Vân nằm trên núi Bảo Đài ở phía bắc Đông Triều, thuộc dãy Yên Tử. Theo sử sách, vua Trần Nhân Tông sau khi rời ngôi và đi tu đã viên tịch tại am Ngọa Vân năm 1308. Từ dưới chân núi, đường đi bộ lên chùa khá dốc, có đoạn đi qua rừng, cảnh mây phủ đỉnh núi vào sáng sớm.
Chùa Quỳnh Lâm ở khu vực Tràng An của Đông Triều là ngôi chùa có từ thời Lý, đến thời Trần trở thành một trung tâm đào tạo tăng sĩ lớn. Sử sách nhắc tới pho tượng Di Lặc lớn ở chùa, một trong "An Nam tứ đại khí", nay không còn. Chùa đã được phục dựng nhiều lần trên nền cũ.
Ngoài hai chùa này, Đông Triều còn nhiều đình, chùa làng nhỏ với kiến trúc gỗ, có lễ hội riêng trong năm. Người dân giữ nếp sinh hoạt làng như ở vùng đồng bằng sông Hồng: hội làng, thờ thành hoàng, giỗ họ.
Người lên Ngọa Vân nên chuẩn bị giày đi bộ, nước, áo mưa mỏng, vì thời tiết trên núi thay đổi nhanh. Không nên đi một mình vào chiều muộn. Khi vào chùa, giữ yên lặng, ăn mặc kín đáo và tôn trọng sinh hoạt của nhà chùa.
Làng gốm và đất sét Đông Triều
Đông Triều có nguồn đất sét tốt, từ lâu đã có nghề làm gạch ngói và gốm. Từ thời Pháp thuộc, nghề gốm ở đây phát triển thành các xưởng lớn, chuyên làm gốm men, chum vại, lọ hoa, chậu cảnh. Gốm Đông Triều có màu men nâu, xanh lục hoặc trắng ngà, dáng chắc, dày.
Các làng nghề và cơ sở gốm tập trung nhiều ở vùng Hồng Phong, Xuân Sơn, Kim Sơn. Khách có thể ghé xưởng xem quy trình nhào đất, tạo hình, vẽ hoa văn, tráng men và nung lò. Một số cơ sở cho khách tự nặn thử, làm sản phẩm nhỏ mang về.
Bên cạnh gốm truyền thống, nhiều nhà máy sản xuất gạch ốp lát, sứ vệ sinh, vật liệu xây dựng cũng đặt ở Đông Triều, tận dụng đất sét và vị trí gần đường giao thông. Đây là một trong những nguồn việc làm lớn của địa phương ngoài ngành than.
Khi mua gốm, nên kiểm tra tiếng gõ, độ đều của men, đáy có nứt hay không. Hàng lớn như chum, chậu nên hỏi về cách đóng gói và vận chuyển, tránh vỡ dọc đường. Các mặt hàng nhỏ như chén, bát, lọ hoa dễ mang theo làm quà.
Mạo Khê, than và đường giao thông qua Đông Triều
Mạo Khê là vùng mỏ than hầm lò lâu đời ở Đông Triều, có từ thời Pháp thuộc. Thợ mỏ Mạo Khê gắn với nhiều câu chuyện lịch sử của ngành than. Nay vẫn còn các khu tập thể, đường sắt chở than và nhịp sống ca kíp quen thuộc của vùng mỏ.
Đông Triều nằm trên quốc lộ 18, trục đường chạy từ Bắc Ninh qua Chí Linh vào Quảng Ninh. Tuyến đường sắt từ phía Hà Nội ra Hạ Long cũng đi qua vùng này. Những năm gần đây, cao tốc nối Hạ Long với Hải Phòng và tuyến đường ven sông nối vào Đông Triều giúp đi về Hà Nội nhanh hơn.
Vị trí giáp ranh làm cho Đông Triều có nhiều khu công nghiệp, cụm công nghiệp mọc lên dọc trục đường, thu hút lao động từ các tỉnh lân cận. Nhiều người ở Hải Dương cũ, Bắc Giang cũ sang làm việc rồi lập gia đình tại đây.
Nông nghiệp ở Đông Triều vẫn giữ vai trò đáng kể: trồng lúa, rau màu, hoa, cây ăn quả và chăn nuôi. Một số vùng nổi tiếng với hoa đào, hoa cúc phục vụ Tết, bán sang Hạ Long và các tỉnh lân cận.
Sống ở Đông Triều: nhịp đồng bằng giữa tỉnh vùng mỏ
So với Hạ Long hay Cẩm Phả, Đông Triều có nhịp sống chậm và giống đồng bằng hơn. Nhà cửa thấp, làng xóm có lũy tre, ao làng, chợ phiên. Người dân vừa làm ruộng, vừa đi làm ở khu công nghiệp, mỏ than hoặc buôn bán nhỏ. Chi phí sinh hoạt thường thấp hơn khu trung tâm của tỉnh.
Trung tâm đô thị cũ tập trung quanh khu chợ Đông Triều và phường Mạo Khê, có trường học, bệnh viện, ngân hàng, siêu thị. Người làm ở các khu công nghiệp thường thuê trọ quanh đó. Ai có con nhỏ nên hỏi trước về trường lớp gần nhà, vì một số khu mới đông dân nhanh hơn trường học được mở thêm.
Đông Triều giáp ranh nhiều nơi nên đi lại khá thuận. Từ đây về Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh đều có xe khách thường xuyên; đi Hạ Long theo quốc lộ hoặc cao tốc không mất nhiều thời gian. Nhiều người ở Đông Triều đi làm hằng ngày sang các thành phố bên cạnh.
Món ăn quen ở đây gần với ẩm thực vùng Hải Dương: bánh gai, bánh đa, các món chế biến từ cá sông, rau đồng. Mùa Tết, chợ hoa đào, quất ở Đông Triều khá đông, nhiều nhà vườn bán hoa đi khắp tỉnh. Những ai thích yên tĩnh, gần di tích và giá nhà dễ chịu hơn thường chọn ở vùng này.
Đông Triều cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, thành phố Đông Triều không còn là đơn vị hành chính, các phường, xã cũ gộp thành một số phường, xã mới trực thuộc tỉnh Quảng Ninh. Tỉnh không sáp nhập nên tên Quảng Ninh vẫn giữ trên mọi địa chỉ, chỉ bỏ tầng thành phố và thay tên phường, xã.
Ranh giới phía tây với Hải Dương cũ nay là ranh giới với thành phố Hải Phòng mới, vì Hải Dương đã hợp nhất vào Hải Phòng. Phía bắc giáp tỉnh Bắc Ninh mới, gồm cả Bắc Giang cũ. Đông Triều vì vậy vẫn là điểm tiếp giáp của ba đơn vị cấp tỉnh.
Khi ghi địa chỉ, nên theo dạng: "thôn hoặc khu X, phường mới, tỉnh Quảng Ninh (trước là phường Mạo Khê, thành phố Đông Triều)". Với giấy tờ cũ hơn ghi huyện Đông Triều, tỉnh Hải Hưng hay Hải Dương, nên kèm ghi chú năm cấp để người đối chiếu hiểu.
Di tích nhà Trần, chùa Ngọa Vân, chùa Quỳnh Lâm vẫn được quản lý, bảo tồn như trước. Khách tìm đường nên dùng tên di tích thay vì tên xã, phường cũ, vì tên di tích không thay đổi theo các đợt sắp xếp hành chính.
Câu hỏi thường gặp
Đông Triều trước đây thuộc tỉnh nào?
Đông Triều từng thuộc trấn, tỉnh Hải Dương thời phong kiến và tỉnh Hải Hưng sau này, rồi mới chuyển về Quảng Ninh. Trước 7/2025, Đông Triều là thành phố của Quảng Ninh, nay địa bàn vẫn thuộc tỉnh Quảng Ninh.
Đông Triều lên thị xã năm nào?
Huyện Đông Triều được nâng lên thị xã năm 2015, sau đó đô thị tiếp tục mở rộng và được công nhận là thành phố trực thuộc tỉnh trước khi cả nước bỏ cấp huyện từ 1/7/2025.
Khu di tích nhà Trần ở Đông Triều gồm những gì?
Quần thể gồm đền An Sinh thờ các vua Trần, dấu tích các lăng như Tư Phúc, Thái Lăng, Mục Lăng cùng nhiều nền kiến trúc cũ. Gần đó có chùa Ngọa Vân, chùa Quỳnh Lâm, đều thuộc phần Quảng Ninh của di sản Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc.
Chùa Ngọa Vân có gì đặc biệt?
Chùa Ngọa Vân trên núi Bảo Đài, dãy Yên Tử, là nơi theo sử sách vua Trần Nhân Tông viên tịch năm 1308. Đường lên chùa đi bộ qua rừng, khá dốc, cảnh mây núi đẹp vào sáng sớm, nên chuẩn bị giày tốt và nước uống.
Gốm Đông Triều mua ở đâu?
Các xưởng và làng gốm tập trung ở vùng Hồng Phong, Xuân Sơn, Kim Sơn của Đông Triều cũ. Khách có thể ghé xưởng xem làm gốm, mua chén bát, lọ hoa, chum chậu; hàng lớn nên hỏi cách đóng gói để vận chuyển an toàn.