Thị xã Quảng Trị là đô thị nhỏ nhất trong mười đơn vị cấp huyện của tỉnh Quảng Trị cũ, nằm bên bờ nam sông Thạch Hãn, quanh tòa thành cổ dựng từ đầu thế kỷ 19. Đây là tỉnh lỵ Quảng Trị suốt thời nhà Nguyễn, thời Pháp thuộc và tới năm 1972. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, phần lớn thị xã cũ nay là phường Quảng Trị thuộc tỉnh Quảng Trị mới.
Người ngoài nghe "Quảng Trị" thường nghĩ tới cả tỉnh, còn người địa phương nói "lên Quảng Trị", "về thị xã" là chỉ đúng đô thị cũ này. Phần dưới đi qua lịch sử của thành, năm 1972, cách thị xã hồi sinh sau 1989, đời sống hôm nay và những thay đổi sau sáp nhập.
Một điều nên biết trước: thị xã rất nhỏ, đi bộ quanh hào thành chỉ mất chừng một giờ, nhưng gần như mỗi góc phố đều có một câu chuyện. Người đến vội thường chỉ ghé đài tưởng niệm rồi đi; người ở lại một buổi sẽ thấy một đô thị đã sống lại theo cách rất riêng, vừa trầm lặng vừa ấm áp.
Thành Quảng Trị: từ lũy đất đến thành gạch
Đầu thế kỷ 19, triều Nguyễn dời lỵ sở dinh Quảng Trị về vùng làng Thạch Hãn, bên bờ nam con sông cùng tên, và đắp thành bằng đất. Đến thời Minh Mạng, thành được xây lại bằng gạch, có hào nước bao quanh, bốn cửa trông ra bốn hướng. Khi tỉnh Quảng Trị được lập năm 1832, đây là nơi đặt các cơ quan đầu tỉnh.
Thành có dạng hình vuông, kiểu thành Vauban giống nhiều thành tỉnh khác của nhà Nguyễn, với các góc nhô ra để phòng thủ. Bên trong là dinh thự quan lại, kho tàng, trại lính. Bên ngoài thành, phố chợ dần hình thành dọc bờ sông, có bến thuyền nối với Cửa Việt và các làng ven sông.
Thời Pháp thuộc, thành tiếp tục là trung tâm hành chính, đồng thời có thêm nhà lao giam giữ tù chính trị. Thị xã Quảng Trị khi đó gồm thành, phố chợ, nhà ga đường sắt, trường học, nhà thờ, chùa và những dãy nhà phố dọc các con đường thẳng tắp. Tới giữa thế kỷ 20, đây vẫn là đô thị lớn nhất tỉnh.
Sau năm 1954, thị xã Quảng Trị là tỉnh lỵ của phần phía nam giới tuyến, nằm cách sông Bến Hải không xa. Vị trí ấy khiến thị xã nhiều lần thành tâm điểm của chiến sự, trước khi bước vào năm 1972, năm đã định đoạt hình hài của nó cho tới ngày nay.
Nhiều tên đường, tên làng quanh thị xã vẫn giữ dấu vết thời trước: làng Thạch Hãn, phố chợ, bến đò ngang qua sông. Người cao tuổi còn nhớ những dãy phố buôn bán sầm uất, những chuyến đò chở hàng xuống Cửa Việt. Phần lớn những thứ ấy không còn, nhưng ký ức của người dân vẫn là nguồn tư liệu quý cho ai muốn tìm hiểu thị xã xưa.
Năm 1972 và 81 ngày đêm
Mùa hè năm 1972, quân giải phóng tiến vào và làm chủ thị xã Quảng Trị. Từ cuối tháng 6 tới giữa tháng 9 năm đó, phía Mỹ và quân đội Sài Gòn mở chiến dịch tái chiếm, dội bom và pháo liên tục xuống tòa thành và thị xã. Cuộc giao tranh kéo dài 81 ngày đêm, được ghi lại trong rất nhiều hồi ức, thơ ca, phim ảnh.
Khi tiếng súng dừng lại, thị xã gần như không còn ngôi nhà nào nguyên vẹn. Tường thành đổ nát, cây cối trơ trụi, sông Thạch Hãn trở thành nơi an nghỉ của rất nhiều người lính hai bên. Những dấu tích còn đứng được, như tháp chuông trường Bồ Đề hay phần còn lại của nhà thờ Long Hưng, được giữ nguyên làm chứng tích.
Sau chiến tranh, khu vực trong thành được quy hoạch thành công viên tưởng niệm với đài tưởng niệm ở giữa, cổng thành được phục dựng lại, hào nước được khơi thông. Thành cổ Quảng Trị và những địa điểm lưu niệm sự kiện 81 ngày đêm được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
Mỗi năm, nhất là vào tháng 7, người dân, cựu chiến binh và thân nhân liệt sĩ về đây thắp hương, thả hoa đăng trên sông Thạch Hãn. Hai bên bờ sông có bến thả hoa, nơi người ta đặt hoa và đèn xuống dòng nước để tưởng nhớ. Khách đến nên giữ yên lặng, ăn mặc lịch sự, không đùa giỡn ở khu tưởng niệm.
Từ thời Bình Trị Thiên đến lần tái lập năm 1989
Sau năm 1975, thị xã Quảng Trị bắt đầu dựng lại trên nền đổ nát. Trong thời Bình Trị Thiên, theo các tài liệu địa chí, thị xã có giai đoạn không còn là đơn vị riêng mà nhập vào huyện Triệu Hải. Đời sống thời kỳ này còn rất khó khăn, nhiều gia đình về lại chỉ có thể dựng nhà tạm.
Năm 1989, khi tỉnh Quảng Trị tái lập, thị xã Quảng Trị được tái lập làm đơn vị cấp huyện, nhưng không còn là tỉnh lỵ: trụ sở tỉnh đặt ở Đông Hà, cách khoảng một đoạn ngắn về phía bắc. Từ đó, thị xã thu nhỏ vai trò, trở thành đô thị di tích, giáo dục và dịch vụ của vùng nam Quảng Trị.
Trước 7/2025, thị xã gồm một vài phường nội thị, trong đó có các phường số và phường An Đôn, cùng xã Hải Lệ ở phía tây nam. Diện tích nhỏ nhất tỉnh, dân số cũng ít, nhưng mật độ di tích lại thuộc hàng dày nhất. Quanh thị xã là đất Triệu Phong ở phía bắc và đông, Hải Lăng ở phía nam.
Người lớn tuổi ở thị xã có giấy tờ của đủ các thời kỳ: tỉnh Quảng Trị thời trước 1975, huyện Triệu Hải của tỉnh Bình Trị Thiên, rồi thị xã Quảng Trị từ năm 1989. Khi làm thủ tục liên quan tới đất hay hộ tịch, nên mang đủ các giấy tờ cũ để cán bộ đối chiếu theo từng thời kỳ.
Thị xã hôm nay: trường học, chợ và sông Thạch Hãn
Thị xã Quảng Trị hôm nay là đô thị yên tĩnh, nhiều cây xanh, đường phố thẳng, có các trường học lâu năm và chợ Quảng Trị phục vụ người dân xung quanh. Buổi sáng ở chợ có cá sông Thạch Hãn, cá biển từ Cửa Việt, rau từ các làng ven sông, bánh bột lọc, bánh ướt, cháo bột.
Sông Thạch Hãn là xương sống của thị xã. Sông bắt nguồn từ vùng núi Đa Krông, chảy qua Triệu Phong, bao lấy thị xã rồi xuống ngã ba Gia Độ, gặp sông Hiếu và ra biển ở Cửa Việt. Mùa khô nước trong, mùa mưa nước lên nhanh, có năm tràn vào các khu dân cư thấp ven sông.
Bên kia sông là vùng Triệu Phong với những làng cổ và di tích thời chúa Nguyễn. Đi về phía nam chừng mười lăm phút xe là khu vực La Vang của Hải Lăng, một công trình kiến trúc lớn thu hút nhiều khách hành hương. Vì vậy, nhiều đoàn khách kết hợp thành cổ với các điểm lân cận trong cùng một buổi.
Nhịp sống của thị xã tăng lên vào mùa hè, khi các đoàn tri ân từ khắp nơi về. Những ngày khác, đây là nơi người dân sống chậm, uống cà phê bên bờ sông, chiều tối tập thể dục quanh hào thành. Ít có nơi nào mà chứng tích chiến tranh và đời thường gần nhau đến vậy.
Thị xã Quảng Trị sau 1/7/2025
Từ 1/7/2025, thị xã Quảng Trị không còn là đơn vị hành chính. Phần lớn địa bàn thị xã cũ, gồm khu nội thị quanh thành cổ, được sắp xếp thành phường Quảng Trị của tỉnh Quảng Trị mới. Tên phường trùng với tên tỉnh, nên khi ghi địa chỉ phải đầy đủ: phường Quảng Trị, tỉnh Quảng Trị.
Với phần đất ngoài nội thị như vùng xã Hải Lệ, việc nay thuộc phường hay xã mới nào nên tra theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh, hoặc hỏi bộ phận một cửa. Bài này không khẳng định chi tiết từng thôn để tránh sai, vì một số nơi có thể được chia về đơn vị lân cận.
Người gửi hàng, đặt xe nên chú ý: "Quảng Trị, Quảng Trị" không phải viết thừa. Phường Quảng Trị là đơn vị cấp xã, tỉnh Quảng Trị là cấp tỉnh. Nếu chỉ ghi "Quảng Trị", người nhận ở xa có thể hiểu là cả tỉnh và chuyển hàng về Đồng Hới hay Đông Hà.
Thị xã cũ không còn, nhưng thành cổ và sông Thạch Hãn vẫn ở đó, vẫn là nơi người dân cả nước tìm về. Với người địa phương, cái tên "thị xã" có lẽ sẽ còn được gọi rất lâu, như cách người Huế vẫn gọi "trong thành" dù ranh giới hành chính đã đổi nhiều lần.
Đến thành cổ: những điều nên biết
Thời gian. Đi một vòng thành cổ, đài tưởng niệm, bảo tàng trong thành và bến thả hoa mất khoảng nửa ngày. Sáng sớm hoặc chiều muộn mát hơn; mùa hè gió Lào trưa rất nóng, nên mang nước và mũ.
Trang phục và cách cư xử. Đây là khu tưởng niệm, nên mặc trang phục kín đáo, nói nhỏ, không chạy nhảy, không ngồi lên bệ đài. Thắp hương ở nơi quy định, mang rác ra ngoài. Chụp ảnh được ở hầu hết các khu, nhưng nên tránh tạo dáng đùa cợt.
Thả hoa đăng. Đèn hoa thường bán ở bến sông, nhất là dịp tháng 7 và các ngày lễ. Thả hoa ở bến có người trông coi, không ra mép nước trơn khi trời tối. Mùa mưa nước sông chảy xiết, nên cẩn thận với trẻ nhỏ.
Đi kết hợp. Từ thành cổ có thể đi tiếp về Đông Hà, ra Cửa Việt tắm biển, sang Triệu Phong thăm vùng Ái Tử, hoặc xuống Hải Lăng. Đường ngắn, đi trong ngày được bằng xe máy hoặc ô tô.
Ăn uống. Quanh chợ và các con đường gần thành có quán bánh bột lọc, bánh ướt, cháo bột, cơm bình dân. Món ăn đơn giản, giá phải chăng; trang này không giới thiệu quán cụ thể nào.
Câu hỏi thường gặp
Thị xã Quảng Trị nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, thị xã Quảng Trị không còn là đơn vị hành chính. Phần lớn địa bàn thị xã cũ nay là phường Quảng Trị thuộc tỉnh Quảng Trị mới; phần đất ngoài nội thị nên tra thêm theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã.
Thị xã Quảng Trị và tỉnh Quảng Trị khác nhau thế nào?
Thị xã Quảng Trị là một đơn vị cấp huyện nhỏ quanh thành cổ bên sông Thạch Hãn, từng là tỉnh lỵ. Tỉnh Quảng Trị là cấp tỉnh, trước 7/2025 gồm mười đơn vị cấp huyện, từ 7/2025 gồm cả Quảng Bình cũ.
Thành cổ Quảng Trị xây năm nào?
Thành được đắp bằng đất vào đầu thế kỷ 19 dưới triều Gia Long, sau đó thời Minh Mạng xây lại bằng gạch, có hào nước bao quanh. Năm 1832, khi tỉnh Quảng Trị được lập, thành là nơi đặt các cơ quan đầu tỉnh.
81 ngày đêm ở thành cổ là gì?
Đó là cuộc chiến đấu bảo vệ thị xã và thành cổ Quảng Trị từ cuối tháng 6 tới giữa tháng 9 năm 1972, khi phía Mỹ và quân đội Sài Gòn mở chiến dịch tái chiếm. Thị xã gần như bị san phẳng sau cuộc giao tranh này.
Vì sao năm 1989 tỉnh lỵ không trở về thị xã Quảng Trị?
Sau năm 1972, thị xã bị tàn phá gần hết, hạ tầng ít và nằm lệch khỏi trục đường 9. Đông Hà ở ngã ba quốc lộ 1 và đường 9, có đất mở rộng, nên được chọn làm tỉnh lỵ khi Quảng Trị tái lập.
Thả hoa đăng trên sông Thạch Hãn vào dịp nào?
Người dân và khách thả hoa đăng quanh năm, nhưng đông nhất vào tháng 7, dịp tri ân các liệt sĩ, và các ngày lễ lớn. Có bến thả hoa ở hai bên bờ sông gần thành cổ; nên thả ở nơi có người trông coi.