Huyện Gio Linh nằm ở bờ nam sông Bến Hải, đối diện Vĩnh Linh, kéo dài từ bờ biển Cửa Việt lên vùng đồi đất đỏ Cồn Tiên ở phía tây. Huyện lỵ là thị trấn Gio Linh trên quốc lộ 1; huyện còn có thị trấn Cửa Việt ở cửa sông Thạch Hãn. Thời Bình Trị Thiên, Gio Linh từng gộp với Vĩnh Linh thành huyện Bến Hải. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Gio Linh cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Trị mới.
Gio Linh có ba dải đất khác hẳn nhau: cồn cát và biển ở phía đông, đồng ruộng ở giữa, đồi bazan ở phía tây. Trên mỗi dải đất đều có những dấu tích riêng, từ giếng Chăm cổ, hàng rào điện tử thời chiến, tới nghĩa trang liệt sĩ lớn nhất nước. Phần dưới đi qua lần lượt từng lớp.
Tên Gio Linh và thời huyện Bến Hải
Tên Gio Linh có từ thời các chúa Nguyễn, thuộc vùng đất phía bắc phủ Triệu Phong, nằm giữa sông Bến Hải và sông Hiếu. Chữ Linh trong Gio Linh gợi nhớ tên châu Minh Linh của thời Lý – Trần, vùng đất người Việt tiếp nhận từ Champa cuối thế kỷ 11.
Từ 1954 tới 1975, Gio Linh nằm ngay phía nam giới tuyến. Bờ bắc sông Bến Hải là Vĩnh Linh, bờ nam là Gio Linh, hai bên nhìn nhau qua cầu Hiền Lương. Nhiều gia đình bị chia cắt hai bờ suốt hai mươi năm. Trong giai đoạn này, đất Gio Linh là vùng chiến sự liên miên.
Sau năm 1976, trong thời Bình Trị Thiên, Gio Linh và Vĩnh Linh được gộp thành huyện Bến Hải, lấy tên con sông giới tuyến. Đầu thập niên 1990, Bến Hải được chia lại, Gio Linh trở lại là huyện riêng, huyện lỵ ở thị trấn Gio Linh. Người có giấy tờ cũ ghi huyện Bến Hải nên đối chiếu theo tên xã để biết thuộc bờ nam hay bờ bắc.
Trước 7/2025, Gio Linh có hai thị trấn là Gio Linh và Cửa Việt cùng nhiều xã. Tên các xã cũ phần lớn bắt đầu bằng chữ Gio: Gio An, Gio Sơn, Gio Phong, Gio Mỹ, Gio Hải và nhiều tên khác. Đây là cách nhận nhanh một địa chỉ thuộc Gio Linh cũ khi đọc giấy tờ.
Giếng cổ Gio An và vùng đất đỏ phía tây
Ở vùng Gio An, phía tây huyện, có hệ thống giếng cổ được cho là do người Chăm xây dựng từ hàng trăm năm trước. Giếng xếp bằng đá bazan, dẫn nước ngầm từ lòng đồi ra, chảy quanh năm kể cả mùa khô hạn nhất. Đến nay, người dân trong làng vẫn dùng nước giếng để sinh hoạt.
Giếng cổ Gio An được xếp hạng di tích, là ví dụ hiếm hoi về một công trình thuỷ lợi cổ còn hoạt động. Cách người xưa tìm mạch nước, xếp đá giữ đất, dẫn nước qua hệ thống máng vẫn được các nhà nghiên cứu quan tâm. Khách ghé thăm nên giữ sạch quanh giếng, không xả rác hay rửa đồ trực tiếp vào lòng giếng.
Vùng đồi phía tây Gio Linh quanh Cồn Tiên, Gio An có đất đỏ bazan, trồng hồ tiêu, cao su, cây ăn quả. Cùng với Vĩnh Linh và Cam Lộ, đây là vùng hồ tiêu quen thuộc của Quảng Trị cũ. Cảnh vườn tiêu xen cao su, đường đất đỏ quanh co là nét riêng của dải đất này.
Người mua đất vườn ở vùng đồi nên lưu ý: đây từng là vùng chiến sự ác liệt, nhiều nơi đã được rà phá bom mìn nhưng không phải nơi nào cũng sạch. Trước khi đào móng, khoan giếng, cày sâu ở đất mới, nên hỏi chính quyền và đơn vị rà phá về tình trạng khu đất.
Cồn Tiên, Dốc Miếu và hàng rào điện tử
Cuối thập niên 1960, quân đội Mỹ xây dựng một tuyến phòng thủ dọc phía nam giới tuyến, thường gọi là hàng rào điện tử McNamara, theo tên Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ khi ấy. Tuyến này chạy từ vùng biển Gio Linh lên tới Khe Sanh, gồm căn cứ, hàng rào, bãi mìn, thiết bị cảm biến.
Hai căn cứ nổi tiếng nhất của tuyến này ở Gio Linh là Cồn Tiên và Dốc Miếu. Đây là những cao điểm khống chế quốc lộ 1 và vùng đồng bằng phía nam sông Bến Hải, từng diễn ra nhiều trận đánh lớn. Ngày nay ở Dốc Miếu có khu di tích với bia tưởng niệm và hiện vật trưng bày.
Nhiều du khách nước ngoài, nhất là cựu binh và người quan tâm lịch sử chiến tranh, đến Dốc Miếu, Cồn Tiên để hình dung về tuyến phòng thủ từng tốn kém rất lớn này. Cảnh quan ngày nay đã phủ xanh bởi vườn cây, rừng trồng, khó nhận ra dấu tích nếu không có người hướng dẫn.
Khu Dốc Miếu nằm sát quốc lộ 1, thuận đường cho người đi từ Đông Hà ra cầu Hiền Lương. Có thể dừng lại một lúc trên đường, kết hợp thăm bờ nam di tích Hiền Lương – Bến Hải và nghĩa trang Trường Sơn ở phía tây.
Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn
Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn nằm ở vùng đồi Vĩnh Trường phía tây huyện Gio Linh, gần ranh giới với Cam Lộ. Nghĩa trang được xây dựng sau năm 1975, là nơi an táng các liệt sĩ hy sinh trên tuyến đường Trường Sơn, quy tập từ nhiều chiến trường.
Nghĩa trang được chia thành nhiều khu theo quê quán của các liệt sĩ, mỗi khu có đài tưởng niệm riêng. Ở trung tâm là đài tưởng niệm chính trên đồi cao. Khuôn viên rộng, trồng nhiều thông, hàng mộ trắng nối nhau theo sườn đồi.
Hằng năm, đặc biệt vào tháng 7, rất nhiều đoàn thân nhân, cựu chiến binh, học sinh về đây thắp hương. Gia đình nào tìm mộ người thân nên liên hệ ban quản lý nghĩa trang để được hướng dẫn tra cứu theo tên, quê quán, đơn vị.
Khi đến nghĩa trang, nên ăn mặc chỉnh tề, giữ trật tự, thắp hương ở nơi quy định. Không gian rộng, có nhiều bậc thang, người lớn tuổi nên đi chậm. Mùa hè trời nóng, nên đi sáng sớm hoặc chiều muộn, mang theo nước uống.
Cửa Việt và dải cát ven biển
Phía đông huyện là dải cồn cát trắng chạy dọc bờ biển, nối từ Vĩnh Linh xuống Triệu Phong. Ở cực nam dải cát, nơi sông Thạch Hãn và sông Hiếu đổ ra biển, là Cửa Việt. Thị trấn Cửa Việt thuộc Gio Linh nằm ở bờ bắc cửa sông, có cảng biển và cảng cá.
Cảng Cửa Việt là cảng biển của Quảng Trị cũ, đồng thời là điểm đầu của quốc lộ 9 đi sang Lào. Bãi tắm Cửa Việt rộng, cát mịn, là nơi người Đông Hà ra tắm biển cuối tuần. Mùa hè quanh bãi có quán hải sản, chỗ thuê ghế, phao.
Người dân ven biển Gio Linh sống bằng nghề đánh bắt gần bờ, làm nước mắm, phơi cá khô, trồng rau màu trên đất cát. Những năm gần đây có thêm nuôi tôm trên cát, các dự án du lịch và năng lượng. Cát ven biển khô và nóng vào mùa hè, nhưng các làng được che bởi rừng phi lao trồng từ nhiều năm trước.
Vùng biển Cửa Việt có dòng chảy phức tạp ở gần cửa sông. Chỉ tắm ở khu có người trông coi, không bơi ra xa, nhất là khi có cờ báo hoặc sóng lớn. Mùa đông biển động, không nên ra tắm dù trời có nắng.
Gio Linh sau 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Gio Linh không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Gio Linh, thị trấn Cửa Việt và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Quảng Trị. Mỗi xã mới gồm vài xã, thị trấn cũ gộp lại, tên xã mới có nơi giữ tên địa danh quen.
Bài này không khẳng định chi tiết từng xã để tránh sai sót. Muốn biết một thôn cũ của Gio Linh nay thuộc xã nào, nên tra nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Quảng Trị hoặc hỏi bộ phận một cửa. Khi ghi địa chỉ mới, bỏ tầng "huyện Gio Linh".
Sân bay Quảng Trị đang được đầu tư ở vùng Gio Linh, cùng các dự án khu kinh tế, năng lượng ven biển. Nếu hoàn thành, vùng Gio Linh cũ sẽ có thêm lợi thế đi lại. Tuy vậy, khi lập kế hoạch đi lại, nên kiểm tra tình trạng thực tế, không tính theo dự kiến.
Với người dân, những tên như Gio An, Gio Mỹ, Cồn Tiên, Cửa Việt vẫn là cách nhận quê hằng ngày. Giấy tờ cũ ghi huyện Gio Linh hay huyện Bến Hải vẫn có giá trị, chỉ cần đối chiếu sang tên xã mới khi làm thủ tục.
Bờ nam di tích Hiền Lương – Bến Hải
Cầu Hiền Lương bắc qua sông Bến Hải trên quốc lộ 1, nối bờ nam thuộc Gio Linh với bờ bắc thuộc Vĩnh Linh. Từ 1954 tới 1975, cây cầu và con sông là biểu tượng của cảnh đất nước chia cắt. Hai bên bờ từng có cột cờ, loa phóng thanh, đồn cảnh sát và những cuộc đấu tranh không tiếng súng kéo dài nhiều năm.
Ngày nay, di tích Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải gồm cả khu bờ bắc lẫn bờ nam, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Ở bờ nam có cụm tượng đài, khu tưởng niệm và không gian bên sông. Cây cầu cũ được phục dựng, sơn hai màu như thời chia cắt, đi bộ qua lại được.
Người đi từ Đông Hà ra thường dừng ở bờ nam trước, đi bộ qua cầu sang bờ bắc rồi quay lại. Khung cảnh dòng sông, rặng tre, đồng lúa hai bên dễ làm người ta quên rằng nơi đây từng là ranh giới của hai miền. Người lớn tuổi trong vùng vẫn kể chuyện những buổi chiều đứng bên này sông nhìn sang bờ kia tìm bóng người thân.
Khu di tích nằm sát quốc lộ, thuận đường. Tuy vậy, nên dừng xe đúng chỗ đỗ, không dừng giữa cầu mới trên quốc lộ để chụp ảnh. Mùa hè trời nắng gắt, đi buổi sáng sớm hoặc chiều muộn dễ chịu hơn và ánh sáng cũng đẹp hơn.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Gio Linh nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Gio Linh không còn; địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Trị mới, hình thành từ việc hợp nhất Quảng Bình và Quảng Trị. Tên xã cụ thể nên tra theo nghị quyết sắp xếp cấp xã của tỉnh.
Huyện Bến Hải là gì?
Bến Hải là huyện thời Bình Trị Thiên, lập cuối thập niên 1970 bằng cách gộp Vĩnh Linh và Gio Linh hai bên sông Bến Hải. Đầu thập niên 1990 huyện được chia lại thành Vĩnh Linh và Gio Linh như trước, giữ đến năm 2025.
Nghĩa trang Trường Sơn thuộc huyện nào?
Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn nằm ở vùng đồi Vĩnh Trường phía tây huyện Gio Linh cũ, gần ranh giới với Cam Lộ. Từ 1/7/2025, vùng này thuộc một xã mới của tỉnh Quảng Trị.
Giếng cổ Gio An có gì đặc biệt?
Đây là hệ thống giếng xếp bằng đá bazan, được cho là do người Chăm xây từ hàng trăm năm trước, dẫn nước ngầm từ lòng đồi và chảy quanh năm. Người dân vẫn dùng nước giếng cho sinh hoạt, và giếng được xếp hạng di tích.
Cửa Việt thuộc huyện nào?
Thị trấn Cửa Việt ở bờ bắc cửa sông Thạch Hãn thuộc huyện Gio Linh cũ, có cảng biển, cảng cá và bãi tắm. Bờ nam cửa sông thuộc vùng Triệu Phong cũ. Từ 1/7/2025, cả hai bờ đều thuộc tỉnh Quảng Trị mới.
Hàng rào điện tử McNamara ở đâu?
Đó là tuyến phòng thủ quân đội Mỹ dựng cuối thập niên 1960 dọc phía nam giới tuyến, chạy từ vùng biển Gio Linh lên Khe Sanh. Ở Gio Linh có hai căn cứ nổi tiếng của tuyến là Cồn Tiên và Dốc Miếu.