Huyện Cam Lộ là huyện đồi nằm ngay phía tây Đông Hà, trên trục quốc lộ 9 đi Khe Sanh, Lao Bảo. Huyện lỵ là thị trấn Cam Lộ bên sông Hiếu. Vùng này nổi tiếng với đất đỏ vùng Cùa trồng hồ tiêu, chè, với thành Tân Sở nơi vua Hàm Nghi ban chiếu Cần Vương. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Cam Lộ cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Trị mới.
Cam Lộ là nơi đồng bằng bắt đầu chuyển lên đồi núi, nên có cả ruộng lúa ven sông lẫn đồi đất đỏ, rừng trồng. Phần dưới đi qua lịch sử tên gọi, hai di tích lớn, nông sản quen thuộc, vai trò giao thông mới và những thay đổi sau sáp nhập.
Tên Cam Lộ và vị trí giữa đồng bằng và núi
Tên Cam Lộ đã có từ thời các chúa Nguyễn, gắn với vùng đất phía thượng nguồn sông Hiếu. Dưới triều Nguyễn, Cam Lộ là một đơn vị hành chính miền đồi, quản lý cả vùng người Việt ở thung lũng sông và các nhóm người dân tộc thiểu số ở phía tây. Đây cũng là cửa ngõ đi ngược lên Ai Lao, tức Lào ngày nay.
Chợ ở vùng Cam Lộ từ xưa là nơi người miền xuôi mang muối, mắm, vải lên đổi lấy lâm sản, mật ong, sừng thú, mây tre của người miền núi. Con đường buôn bán ấy về sau trùng với tuyến đường 9. Vì thế, từ rất sớm, Cam Lộ đã là điểm gặp gỡ giữa hai vùng, không phải một làng quê khép kín.
Huyện nằm giữa Đông Hà ở phía đông, Gio Linh và Vĩnh Linh ở phía bắc, Đa Krông và Hướng Hóa ở phía tây, Triệu Phong ở phía nam. Sông Hiếu, người địa phương cũng gọi là sông Cam Lộ, chảy dọc huyện từ tây sang đông, mang phù sa bồi cho các cánh đồng ven sông trước khi xuống Đông Hà.
Phía bắc và phía tây huyện là đồi thấp, đất đỏ bazan và đất feralit, hợp với cây công nghiệp. Phía nam và dọc sông là ruộng lúa, vườn tạp. Nhờ địa hình chuyển tiếp ấy, Cam Lộ có cả nông nghiệp đồng bằng lẫn kinh tế đồi rừng, khác với các huyện ven biển của tỉnh.
Trong thời Bình Trị Thiên, địa giới Cam Lộ có những lần thay đổi khi các huyện của Quảng Trị được gộp lại. Sau khi tỉnh tái lập năm 1989, huyện Cam Lộ ổn định với huyện lỵ ở thị trấn Cam Lộ và giữ tên đó cho tới ngày 30/6/2025.
Thành Tân Sở và chiếu Cần Vương năm 1885
Thành Tân Sở nằm ở vùng Cùa, xã Cam Chính cũ của huyện Cam Lộ. Đây là căn cứ được Tôn Thất Thuyết cho xây dựng từ trước năm 1885, ở vùng đồi kín đáo, xa kinh thành Huế, để chuẩn bị cho việc chống Pháp lâu dài. Thành có lũy đất, hào bao quanh, kho lương và nơi ở cho vua quan.
Tháng 7 năm 1885, sau khi cuộc tấn công đồn Mang Cá ở Huế thất bại, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi rời kinh thành, ra Tân Sở. Tại đây, vua Hàm Nghi ban chiếu Cần Vương kêu gọi sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên giúp vua cứu nước. Phong trào Cần Vương lan rộng khắp Trung Kỳ và Bắc Kỳ trong hơn một thập kỷ sau đó.
Vua Hàm Nghi chỉ ở Tân Sở một thời gian ngắn rồi tiếp tục ra vùng núi Quảng Bình, Hà Tĩnh. Thành bị quân Pháp chiếm và phá. Ngày nay di tích thành Tân Sở còn dấu lũy, hào, nền móng, có bia và khu tưởng niệm. Không gian rộng, cây cối nhiều, nên đi vào mùa khô cho dễ.
Với người Cam Lộ, Tân Sở là niềm tự hào về một mốc lịch sử của cả nước. Học sinh trong vùng thường được đưa đến đây trong các buổi học ngoại khoá. Khách thăm nên đi theo lối có sẵn, không đào bới hay lấy đất, đá ở khu di tích, vì phần lớn giá trị nằm ở những dấu vết còn dưới mặt đất.
Trụ sở Chính phủ Cách mạng lâm thời ở thị trấn Cam Lộ
Giữa thị trấn Cam Lộ có khu di tích Trụ sở Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam. Sau khi vùng Cam Lộ được giải phóng năm 1972, nơi này được chọn làm trụ sở, tiếp đón nhiều đoàn khách quốc tế, nhà báo và đại diện ngoại giao trong những năm 1973–1975.
Khu di tích gồm các dãy nhà làm việc, nhà khách, nhà ăn được phục dựng theo kiểu nhà cấp bốn mái ngói, nằm giữa khuôn viên nhiều cây xanh ven sông Hiếu. Bên trong trưng bày hình ảnh, hiện vật của thời kỳ ấy. Di tích được xếp hạng cấp quốc gia.
Điểm này nằm sát quốc lộ 9, cách Đông Hà không xa, nên thường được ghép vào lộ trình từ Đông Hà lên Khe Sanh. Không gian yên tĩnh, có bóng mát, hợp để dừng nghỉ giữa đường. Khách nên hỏi giờ mở cửa trước, vì giờ đón khách có thể thay đổi theo mùa và theo dịp lễ.
Cùng với Tân Sở, khu trụ sở làm cho Cam Lộ là huyện có hai di tích quốc gia mang dấu ấn hai thời kỳ cách nhau gần một thế kỷ. Đi một buổi có thể thăm cả hai, kết hợp ghé chợ thị trấn và các vườn tiêu ở vùng Cùa.
Vùng Cùa: hồ tiêu, chè và đồi đất đỏ
Vùng Cùa là cách gọi quen của dải đồi đất đỏ ở phía tây nam Cam Lộ, quanh các xã Cam Chính, Cam Nghĩa cũ. Đất đỏ ở đây tơi xốp, thoát nước tốt, từ lâu đã được trồng hồ tiêu, chè, cây ăn quả. "Tiêu Cùa" là tên người Quảng Trị dùng để chỉ hạt tiêu chắc, cay thơm của vùng này.
Hồ tiêu ở Cam Lộ thường trồng trên nọc gỗ hoặc trụ sống, mùa thu hoạch rơi vào khoảng đầu năm. Nhà vườn hái chùm tiêu, tuốt hạt rồi phơi trên sân. Tiêu được bán ở chợ thị trấn, chợ Đông Hà, hoặc theo người quê đi xa làm quà. Khi mua, chọn hạt khô, chắc, không lẫn cuống và đất.
Chè xanh Cam Lộ là thứ quen thuộc trong mỗi nhà. Người Quảng Trị hay nấu nước chè tươi, uống nóng hoặc để nguội, nhất là trong những ngày gió Lào. Ngoài tiêu và chè, vùng đồi còn có cao su, keo, cây ăn quả như mít, bưởi, và chăn nuôi bò trên các bãi cỏ.
Những năm gần đây, nhiều vùng đồi chuyển sang trồng rừng kinh tế, nên cảnh quan có thay đổi. Người quê đi xa về nhiều khi thấy những đồi tiêu quen thuộc đã thành rừng keo. Tuy vậy, hồ tiêu vẫn là đặc sản được nhắc đầu tiên khi nói đến Cam Lộ.
Đất đỏ vùng đồi cũng có mặt trái: mùa mưa dễ xói, đường đất lầy, mùa khô thiếu nước tưới. Nhà vườn quen làm bờ chắn, trồng cây che phủ, đào ao giữ nước. Ai muốn mua đất vườn ở đây nên xem kỹ nguồn nước và đường vào, đừng chỉ nhìn màu đất.
Đường 9, cao tốc và vai trò giao thông
Quốc lộ 9 đi xuyên huyện Cam Lộ theo hướng đông – tây, nối Đông Hà với Khe Sanh và Lao Bảo. Thị trấn Cam Lộ nằm trên trục này, là điểm dừng đầu tiên của xe đi về phía tây. Dọc quốc lộ có chợ, quán, các trạm dừng chân phục vụ xe tải chở hàng quá cảnh sang Lào.
Cam Lộ còn là điểm đầu của cao tốc Cam Lộ – La Sơn, tuyến nối Quảng Trị với phía Huế, và là điểm cuối của tuyến cao tốc Vạn Ninh – Cam Lộ đi lên phía Quảng Bình. Nút giao cao tốc ở Cam Lộ vì thế trở thành điểm chuyển tiếp quan trọng trên trục Bắc – Nam phía tây quốc lộ 1.
Nhờ vị trí này, Cam Lộ có khu công nghiệp, cụm công nghiệp và các cơ sở chế biến nông lâm sản. Đất gần nút giao và dọc quốc lộ 9 được quan tâm hơn trước. Người dân có thêm việc làm tại chỗ, không nhất thiết phải đi xa như thời trước.
Với người đi đường dài, nên lưu ý: ra vào cao tốc ở Cam Lộ cần đi đúng làn, đúng nút giao, nhất là ban đêm. Một số đoạn tuyến vẫn đang được hoàn thiện, nên xem thông tin giao thông mới nhất trước khi đi. Đường 9 có xe tải lớn, nên giữ khoảng cách và tránh vượt ẩu ở đoạn đèo dốc phía tây.
Cam Lộ sau 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Cam Lộ không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Cam Lộ và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Quảng Trị, mỗi xã mới gồm vài xã, thị trấn cũ ghép lại. Ở vùng phía đông giáp Đông Hà, một phần đất có thể được chuyển về các đơn vị của vùng đô thị lân cận.
Bài này không liệt kê từng xã mới để tránh sai sót, vì có xã cũ bị chia cho hai đơn vị mới. Muốn biết một thôn, một xã cũ của Cam Lộ nay thuộc xã nào, nên tra nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh, hoặc hỏi bộ phận một cửa. Khi ghi địa chỉ mới, chỉ ghi thôn, xã mới và tỉnh Quảng Trị, không ghi "huyện Cam Lộ".
Người dân Cam Lộ khi làm thủ tục cấp tỉnh giờ phải hướng ra Đồng Hới, xa hơn trước. Nhiều thủ tục đã chuyển về cấp xã hoặc làm trực tuyến. Với giấy tờ đất ở vùng đồi, nên mang theo bản đồ, sổ cũ để đối chiếu, vì nhiều thửa đất trải qua nhiều lần đổi tên xã.
Tên Cam Lộ vẫn còn trong tên sông, tên cao tốc, tên di tích và trong cách người địa phương tự giới thiệu. Với người đi xa, "dân Cam Lộ" hay "dân vùng Cùa" vẫn là cách nhận quê nhanh nhất, dù trên giấy tờ không còn huyện Cam Lộ nữa.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Cam Lộ nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Cam Lộ không còn; địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Trị mới, hình thành từ việc hợp nhất Quảng Bình và Quảng Trị. Tên xã cụ thể nên tra theo nghị quyết sắp xếp cấp xã của tỉnh.
Vùng Cùa ở đâu?
Vùng Cùa là cách gọi quen của dải đồi đất đỏ ở phía tây nam huyện Cam Lộ cũ, quanh các xã Cam Chính, Cam Nghĩa cũ. Vùng này nổi tiếng với hồ tiêu, chè và là nơi có di tích thành Tân Sở thời vua Hàm Nghi.
Chiếu Cần Vương được ban ở đâu?
Chiếu Cần Vương được vua Hàm Nghi ban tại thành Tân Sở, vùng Cùa của Cam Lộ, vào tháng 7 năm 1885, sau khi Tôn Thất Thuyết đưa vua rời kinh thành Huế. Chiếu kêu gọi sĩ phu và nhân dân đứng lên chống Pháp.
Trụ sở Chính phủ Cách mạng lâm thời ở Cam Lộ là gì?
Đó là khu di tích ở thị trấn Cam Lộ cũ, nơi Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam đặt trụ sở và tiếp khách quốc tế trong những năm 1973–1975. Di tích nằm cạnh quốc lộ 9, gần sông Hiếu.
Tiêu Cùa có gì khác?
Tiêu Cùa là hồ tiêu trồng trên đất đỏ vùng Cùa của Cam Lộ. Người địa phương chuộng vì hạt chắc, cay và thơm. Khi mua, nên chọn hạt khô, đều, không lẫn cuống, đất, và hỏi rõ vụ thu hoạch để biết độ mới.
Cao tốc Cam Lộ – La Sơn đi từ đâu tới đâu?
Cao tốc Cam Lộ – La Sơn bắt đầu ở vùng Cam Lộ của Quảng Trị cũ, đi về phía nam tới vùng La Sơn phía Huế. Ở phía bắc, Cam Lộ nối với tuyến Vạn Ninh – Cam Lộ đi lên Quảng Bình cũ, thuộc trục cao tốc Bắc – Nam.