Huyện Cồn Cỏ là huyện đảo duy nhất của tỉnh Quảng Trị cũ, gồm một hòn đảo nhỏ bằng đá bazan nằm ngoài khơi, đối diện vùng bờ biển Vĩnh Linh và cửa sông Bến Hải. Huyện được thành lập năm 2004 và là một trong số ít huyện của cả nước không có đơn vị hành chính cấp xã. Từ 1/7/2025, khi cấp huyện bị bỏ, huyện đảo trở thành đặc khu Cồn Cỏ, đơn vị ngang cấp xã thuộc tỉnh Quảng Trị mới.
Cồn Cỏ nhỏ đến mức đi bộ quanh đảo chỉ mất một buổi, nhưng mang nhiều lớp ý nghĩa: một mỏm núi lửa cổ giữa biển, một trạm tiền tiêu trong chiến tranh, một khu bảo tồn biển và một đơn vị hành chính đặc biệt. Phần dưới đi qua những lớp đó, kèm vài điều thực tế cho ai định ra đảo.
Một mỏm núi lửa giữa biển
Về địa chất, Cồn Cỏ là dấu vết của một hoạt động núi lửa cổ ngoài khơi miền Trung. Đảo được tạo nên chủ yếu từ đá bazan, nên đất trên đảo có màu nâu đỏ, nhiều nơi lộ ra những tảng đá đen sẫm, mặt rỗ như tổ ong. Bờ đảo phần lớn là bãi đá, xen vài bãi cát nhỏ ở các vụng kín gió.
Do nằm giữa biển, lại có đất bazan, Cồn Cỏ giữ được những khoảnh rừng nhiệt đới nhỏ với cây gỗ, dây leo, chim và các loài bò sát. Ở vùng nước quanh đảo có rạn san hô, thảm rong và nhiều loài cá, ốc, cua sống bám rạn. Nước biển quanh đảo trong hơn hẳn vùng ven bờ, đứng trên cầu cảng có thể nhìn thấy đáy.
Vùng biển quanh Cồn Cỏ đã được quy hoạch thành khu bảo tồn biển, chia vùng lõi, vùng đệm và vùng phát triển. Trong vùng lõi, việc đánh bắt và khai thác bị hạn chế để bảo vệ rạn san hô và nguồn giống hải sản. Ngư dân từ đất liền ra đánh cá phải tuân theo các quy định này.
Khí hậu trên đảo chịu tác động mạnh của gió. Mùa đông, gió mùa đông bắc thổi mạnh, sóng lớn, nhiều ngày tàu không ra vào được. Mùa hè biển êm hơn nhưng nắng gắt, ít bóng mát ngoài các khoảnh rừng. Nước ngọt là thứ quý, được tích trữ và dùng tiết kiệm.
Trạm tiền tiêu trong những năm chiến tranh
Từ năm 1954 tới 1975, Cồn Cỏ nằm ở phía bắc giới tuyến, thuộc khu vực Vĩnh Linh. Vị trí ngay trước cửa sông Bến Hải khiến đảo trở thành trạm quan sát và tiền tiêu trên biển, chịu nhiều đợt bắn phá dữ dội trong thời kỳ chiến tranh phá hoại miền Bắc.
Lực lượng giữ đảo khi ấy sống trong hầm, công sự đào sâu trong lòng đất bazan. Việc tiếp tế từ đất liền ra đảo bằng thuyền nhỏ, thường phải đi ban đêm để tránh bị phát hiện. Nhiều ngư dân Vĩnh Linh đã tham gia những chuyến vận chuyển ấy, và câu chuyện của họ vẫn được kể trong các làng ven biển.
Với thành tích trong chiến tranh, đảo được Nhà nước tuyên dương danh hiệu anh hùng. Trên đảo ngày nay có khu lưu niệm, các dấu tích hầm hào, trận địa cũ được giữ lại cho khách tham quan và cho thế hệ sau. Đây là phần không thể thiếu khi kể về Cồn Cỏ.
Người ra đảo nên dành thời gian cho khu lưu niệm và những đoạn hầm còn lại. Khi vào khu di tích, đi theo lối có sẵn, không trèo lên công sự đã xuống cấp, không nhặt hay mang về mảnh kim loại. Ở một số nơi có thể còn vật nổ sót lại, nên tuyệt đối không đào bới.
Từ đảo thuộc Vĩnh Linh đến huyện đảo năm 2004
Sau năm 1975, Cồn Cỏ là một hòn đảo gắn với vùng Vĩnh Linh, có lực lượng đóng giữ nhưng chưa có cộng đồng dân cư ổn định. Những năm sau đó, đảo dần có thêm cầu cảng, đường nội bộ, công trình phục vụ quốc phòng và các trạm quan trắc khí tượng, hải văn.
Năm 2004, Chính phủ thành lập huyện đảo Cồn Cỏ trực thuộc tỉnh Quảng Trị. Điểm đặc biệt là huyện không chia thành xã, thị trấn: chính quyền huyện quản lý trực tiếp toàn bộ đảo. Đây là mô hình chỉ có ở vài huyện đảo rất nhỏ của Việt Nam, nơi số dân quá ít để lập cấp xã.
Sau khi lên huyện, tỉnh đưa một số hộ dân từ đất liền ra định cư, kèm các chính sách hỗ trợ nhà ở, sinh kế. Người dân trên đảo làm dịch vụ hậu cần nghề cá, buôn bán nhỏ, nuôi trồng, phục vụ khách. Dân số đảo luôn rất nhỏ so với bất kỳ huyện nào trong đất liền.
Hạ tầng của huyện đảo được đầu tư dần: cầu cảng cho tàu cá tránh trú bão, đường bê tông quanh đảo, cơ sở y tế, nhà khách, điện và nước. Cồn Cỏ trở thành điểm hậu cần cho ngư dân đánh bắt ở vùng biển giữa Quảng Bình, Quảng Trị và Huế, nhất là trong những ngày biển động.
Đặc khu Cồn Cỏ từ 1/7/2025
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ trên cả nước. Các huyện đảo không thể nhập vào xã đất liền, nên được tổ chức thành đặc khu, đơn vị hành chính ngang cấp xã. Huyện đảo Cồn Cỏ cũ trở thành đặc khu Cồn Cỏ, trực thuộc tỉnh Quảng Trị mới, một trong mười ba đặc khu của cả nước.
Với Cồn Cỏ, sự thay đổi khá suôn sẻ, vì huyện vốn không có xã. Địa bàn giữ nguyên là hòn đảo và vùng biển xung quanh, chỉ đổi cấp và tên gọi. Khi ghi địa chỉ, viết "đặc khu Cồn Cỏ, tỉnh Quảng Trị", không viết "huyện đảo Cồn Cỏ" như trước nữa.
Đặc khu Cồn Cỏ nay cùng tỉnh với cả vùng biển Quảng Bình cũ, kéo dài từ đèo Ngang tới giáp Huế. Đối với ngư dân, điều này có nghĩa là cùng một tỉnh quản lý một dải biển dài hơn trước, và Cồn Cỏ là hòn đảo có dân cư nằm giữa dải biển ấy.
Các thủ tục của người dân trên đảo như hộ tịch, cư trú vẫn làm tại chính quyền đặc khu. Việc cần lên tỉnh nay phải về Đồng Hới, xa hơn Đông Hà. Người có người thân đang làm việc trên đảo nên hỏi thông tin trực tiếp từ đơn vị công tác để biết lịch tàu, quy định ra vào.
Ra đảo: những điều cần biết
Tàu ra đảo. Tàu ra Cồn Cỏ xuất phát từ các cảng ven biển phía Vĩnh Linh, Gio Linh, chủ yếu phục vụ người dân, cán bộ và hàng hoá, số chuyến ít. Lịch tàu thay đổi theo thời tiết và theo từng thời kỳ, nên hỏi trước ở cảng hoặc chính quyền đặc khu.
Giấy tờ. Mang theo căn cước hoặc hộ chiếu, vì ra vào đảo có kiểm tra. Người nước ngoài cần hỏi kỹ quy định riêng trước khi lên kế hoạch, vì đây là khu vực có yếu tố quốc phòng.
Thời tiết. Mùa biển êm thường từ khoảng tháng 4 tới tháng 8. Mùa đông và mùa bão, tàu có thể ngừng chạy nhiều ngày; đã ra đảo mà gặp biển động thì phải chờ, nên chuẩn bị dư thời gian và thuốc chống say sóng.
Ở và ăn. Trên đảo có nhà khách và một số hộ dân đón khách, số phòng ít. Đồ ăn chủ yếu là hải sản đánh bắt quanh đảo. Nên đặt chỗ trước qua kênh chính thức của đặc khu, không tự ý cắm trại ở khu vực quân sự.
Giữ rạn san hô. Khi bơi hoặc lặn ngắm san hô, không đứng, giẫm lên rạn, không bẻ san hô hay bắt sinh vật mang về. Rác mang theo nên mang về đất liền; trên đảo việc xử lý rác khó hơn nhiều so với đất liền.
Cồn Cỏ trong ký ức người Vĩnh Linh
Với người Vĩnh Linh, Cồn Cỏ là hòn đảo nhìn thấy được từ bờ biển Cửa Tùng vào ngày trời trong, một chấm xanh nhỏ ở chân trời. Nhiều gia đình có người từng ra đảo tiếp tế, từng đóng quân, từng sửa thuyền cho đảo. Câu chuyện về đảo vì thế gắn với những làng ven biển đối diện.
Ngư dân các bến phía Vĩnh Linh, Gio Linh đến nay vẫn lấy Cồn Cỏ làm mốc khi ra khơi và là nơi trú tạm khi gặp gió lớn. Ở đảo có thể sửa máy, lấy thêm nước, mua thêm đá. Với họ, đảo không phải điểm du lịch mà là một bến đỗ giữa biển.
Khi nghe tin huyện đảo thành đặc khu, nhiều người lớn tuổi băn khoăn không biết có còn gọi là "huyện Cồn Cỏ" được nữa không. Cách gọi trong đời sống thì chẳng ai cấm; chỉ trên giấy tờ mới cần viết đúng "đặc khu Cồn Cỏ". Với họ, đảo vẫn là đảo, gần như mọi thứ quen thuộc vẫn giữ nguyên.
Cồn Cỏ cũng là nơi nhiều người trẻ muốn đến một lần để thấy biển xanh, rạn san hô và những dấu tích chiến tranh. Chuyến đi có thể khó khăn, phụ thuộc thời tiết, nhưng phần lớn người đi về đều nói đáng công chuẩn bị.
Đời sống thường ngày trên một hòn đảo nhỏ
Một ngày trên Cồn Cỏ bắt đầu sớm. Tàu cá từ đêm trước cập cầu cảng, người trên đảo ra mua cá, mực, đổi đá, đổi dầu. Người lớn đi làm ở các cơ quan, trạm, hoặc ra vườn rau, chuồng gà nhỏ cạnh nhà. Mọi người gần như đều biết mặt nhau.
Hàng hoá từ đất liền đi theo từng chuyến tàu, nên những ngày biển động kéo dài, rau xanh và đồ tươi trở nên khan hiếm. Nhà nào cũng tích trữ gạo, mắm, đồ khô và nước ngọt. Chuyện thiếu thốn ấy được người trên đảo kể lại nhẹ nhàng, như một phần quen thuộc của cuộc sống giữa biển.
Điện, sóng điện thoại và mạng di động đã có trên đảo, giúp người dân liên lạc với gia đình trong đất liền dễ hơn nhiều so với trước. Cơ sở y tế trên đảo xử lý được các ca thông thường; ca nặng phải chờ tàu đưa vào bờ, nên người có bệnh mạn tính cần chuẩn bị thuốc đủ dùng khi ra đảo.
Với khách đến chơi vài ngày, nhịp sống chậm ấy là điều dễ nhớ nhất: chiều ngồi trên kè đá nhìn tàu về, tối nghe sóng và gió, sáng đi một vòng đảo trước khi nắng lên. Không có chợ đêm hay phố xá, chỉ có biển, rừng và những người giữ đảo.
Câu hỏi thường gặp
Huyện đảo Cồn Cỏ nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện đảo Cồn Cỏ trở thành đặc khu Cồn Cỏ, đơn vị hành chính ngang cấp xã thuộc tỉnh Quảng Trị mới, hình thành từ việc hợp nhất Quảng Bình và Quảng Trị theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Huyện Cồn Cỏ được thành lập năm nào?
Huyện đảo Cồn Cỏ được Chính phủ thành lập năm 2004, trực thuộc tỉnh Quảng Trị. Trước đó, đảo gắn với vùng Vĩnh Linh và chủ yếu có lực lượng đóng giữ, chưa có cộng đồng dân cư ổn định như sau này.
Vì sao huyện Cồn Cỏ không có xã?
Đảo rất nhỏ, số dân ít, nên khi lập huyện năm 2004, Chính phủ không chia thành xã, thị trấn mà để chính quyền huyện quản lý trực tiếp. Đây là mô hình chỉ có ở vài huyện đảo rất nhỏ của Việt Nam.
Đảo Cồn Cỏ nằm ở đâu?
Đảo nằm ngoài khơi tỉnh Quảng Trị, đối diện vùng bờ biển Vĩnh Linh và cửa sông Bến Hải. Vào ngày trời trong, từ bãi biển Cửa Tùng có thể nhìn thấy đảo như một chấm xanh ở chân trời.
Đi Cồn Cỏ có cần giấy tờ gì không?
Cần mang căn cước hoặc hộ chiếu, vì ra vào đảo có kiểm tra. Người nước ngoài phải hỏi trước quy định riêng. Lịch tàu phụ thuộc thời tiết, nên liên hệ cảng hoặc chính quyền đặc khu trước khi lên kế hoạch.
Mùa nào đi Cồn Cỏ hợp nhất?
Biển thường êm hơn từ khoảng tháng 4 tới tháng 8, tàu chạy đều hơn. Mùa đông và mùa bão, sóng lớn, tàu có thể ngừng nhiều ngày. Dù đi mùa nào cũng nên để dư thời gian phòng khi phải chờ tàu về.