Thị xã Phong Điền là đơn vị cấp huyện ở cực bắc Thừa Thiên Huế cũ, giáp tỉnh Quảng Trị qua sông Ô Lâu. Phong Điền là huyện cho tới hết năm 2024, lên thị xã từ ngày 1/1/2025, và chỉ giữ cấp này sáu tháng trước khi cả nước bỏ cấp huyện ngày 1/7/2025. Thời Bình Trị Thiên, Phong Điền cùng Quảng Điền gộp thành huyện Hương Điền. Nay địa bàn Phong Điền cũ thuộc thành phố Huế, chia thành một số phường, xã mới.
Đừng nhầm với huyện Phong Điền của thành phố Cần Thơ cũ, một vùng vườn trái cây miền Tây. Phong Điền ở Huế là đất đồng chiêm trũng, rú cát ven biển, làng cổ Phước Tích và vùng đồi núi giáp A Lưới.
Từ huyện Phong Điền, qua Hương Điền, đến thị xã
Phong Điền là tên huyện lâu đời ở phía bắc phủ Thừa Thiên. Sau năm 1975, khi ba tỉnh hợp thành Bình Trị Thiên, Phong Điền và Quảng Điền được gộp thành huyện Hương Điền. Đầu thập niên 1990, Hương Điền được tách lại thành hai huyện như cũ. Người có giấy khai sinh trong khoảng thời gian ấy đôi khi thấy quê ghi là huyện Hương Điền, tỉnh Bình Trị Thiên.
Trong nhiều năm, Phong Điền là huyện nông nghiệp là chính, rồi dần có khu công nghiệp dọc quốc lộ 1. Ngày 1/1/2025, cùng lúc Thừa Thiên Huế lên thành phố trực thuộc trung ương, huyện Phong Điền được nâng lên thị xã, thị trấn Phong Điền và nhiều xã chuyển thành phường.
Chỉ sáu tháng sau, ngày 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện. Vì vậy, chữ "thị xã Phong Điền" chỉ có trên giấy tờ làm trong nửa đầu năm 2025; giấy tờ cũ hơn ghi "huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế".
Làng cổ Phước Tích bên sông Ô Lâu
Phước Tích là làng cổ nằm bên một khúc quanh của sông Ô Lâu, phía bắc Phong Điền. Làng nổi tiếng với nghề gốm đất nung truyền thống, xưa làm nồi, om, lu, chum phục vụ đời sống và cả cung đình. Làng còn nhiều nhà rường gỗ cổ, cây cối um tùm, đường làng lát gạch, và đã được công nhận là di tích cấp quốc gia.
Nghề gốm ở Phước Tích có lúc tưởng mất, sau được phục hồi với các lớp truyền nghề, lò nung, và hoạt động làm gốm cho khách tham quan. Người đến có thể xem quy trình nhào đất, chuốt gốm trên bàn xoay, nung lò. Một số nhà rường mở cửa cho khách vào xem, cùng chủ nhà kể chuyện dòng họ, làng xóm.
Điều làm Phước Tích khác nhiều làng cổ khác là cảnh quan gần như khép kín: sông Ô Lâu uốn khúc ôm lấy làng, nhà cửa ẩn dưới vườn cây rậm. Xưa thuyền chở gốm theo sông xuôi ra phá, đi khắp vùng. Nay đường bộ vào làng đã thuận, nhưng đứng ở bến sông vẫn hình dung được con đường gốm ngày trước.
Phước Tích cũng có lệ hội làng, đặc biệt là hội gốm diễn ra không thường xuyên, khi đó người làng ở xa về đông. Ai đến làng nên giữ trật tự, xin phép trước khi vào nhà, không leo trèo lên mái hay bờ tường cũ.
Đồng chiêm trũng và vùng cát ven biển
Phần đồng bằng Phong Điền có nhiều vùng trũng, mùa mưa nước đọng lâu, chỉ cấy được một vụ lúa chính ở một số nơi. Người dân quen với chuyện mùa lụt đánh bắt cá đồng, mùa khô cày cấy. Nhiều năm nay một số vùng trũng chuyển sang nuôi cá, trồng sen, kết hợp lúa cá.
Phía đông là vùng cát nội đồng và cát ven biển, người Huế gọi là rú cát. Trên cát có rừng phi lao chắn gió, các làng định cư dọc đường ven biển, nghề đánh cá gần bờ và trồng rau màu trên cát. Đời sống vùng cát vất vả: mùa hè nắng gắt, cát nóng, gió Lào khô; mùa đông gió bắc lạnh và mưa dầm.
Phá Tam Giang bắt đầu từ vùng cửa sông Ô Lâu, ngay ranh giới Phong Điền. Các làng ven phá sống bằng nghề đánh bắt, nuôi trồng thủy sản trên phá. Phần đầu phá Tam Giang thuộc Phong Điền hẹp và yên tĩnh hơn phần phía nam gần cửa Thuận An.
Vùng đồi núi phía tây và suối khoáng Thanh Tân
Phía tây Phong Điền là đồi núi, giáp A Lưới và vùng núi Quảng Trị. Ở đây có khu bảo tồn thiên nhiên Phong Điền, rừng tự nhiên còn lại khá nhiều, cùng rừng trồng, vườn cao su, vườn cây ăn trái của người dân.
Suối khoáng nóng Thanh Tân là điểm đến được biết đến ở vùng đồi phía tây. Nước khoáng nóng từ lòng đất được khai thác để tắm, ngâm; khu này có dịch vụ cho khách nghỉ cuối tuần. Người đi lần đầu nên hỏi trước giờ mở cửa và điều kiện sức khỏe phù hợp nếu ngâm nước nóng.
Vùng đồi núi Phong Điền trong kháng chiến cũng là căn cứ, có nhiều địa danh lịch sử được người dân địa phương nhắc đến. Người dân sống thưa, làm rừng, trồng cây, chăn nuôi; nhiều gia đình từ đồng bằng lên lập vườn đồi từ sau năm 1975. Đường đi trong mùa mưa dễ sạt, nhất là các con đường đất dẫn vào vườn, nên đi theo nhóm và hỏi thăm trước khi lên.
Cửa ngõ phía bắc: quốc lộ, đường sắt và khu công nghiệp
Phong Điền nằm trên trục quốc lộ 1, đường sắt và đường cao tốc ra Quảng Trị. Khu công nghiệp Phong Điền có các nhà máy chế biến, vật liệu, cát; lao động từ các làng quanh đó và từ nơi khác đến làm việc. Thị trấn Phong Điền cũ là trung tâm hành chính, có chợ, trường, bệnh viện tuyến huyện.
Với người đi đường dài, Phong Điền là chặng cuối khi vào Huế từ phía bắc, cũng là chặng đầu khi ra Quảng Trị. Phong cảnh đồng ruộng xen cát trắng, rú phi lao, nghĩa trang làng xây kiểu Huế hai bên đường là nét nhận ra vùng này.
Ranh giới với Quảng Trị chạy theo sông Ô Lâu ở đoạn hạ lưu. Từ 1/7/2025, Quảng Trị nhập với Quảng Bình thành tỉnh Quảng Trị mới, còn Phong Điền vẫn thuộc thành phố Huế; ranh giới cấp tỉnh ở vùng này giữ như cũ. Người dân hai bên sông vẫn đi chợ, cưới hỏi, làm ăn qua lại như từ trước, nhiều gia đình có họ hàng ở cả hai bờ. Vì vậy, chuyện một người khai quê Phong Điền nhưng gốc họ lại ở Hải Lăng, hay ngược lại, là rất thường gặp.
Từ 1/7/2025: Phong Điền cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, thị xã Phong Điền không còn. Địa bàn thị xã cũ vẫn thuộc thành phố Huế, các phường, xã được nhập lại thành một số phường, xã mới lớn hơn. Có đơn vị mới vẫn giữ chữ Phong trong tên, theo cách đặt tên các xã của vùng này từ lâu, nhưng ranh giới đã khác.
Người cần tra chính xác nên dựa vào tên xã cũ trên giấy tờ: các xã ở Phong Điền phần lớn bắt đầu bằng chữ Phong hoặc Điền, nhóm Phong phần lớn ở đồng bằng và trung du phía tây, nhóm Điền phần lớn ở vùng cát ven biển phía đông, dù có vài ngoại lệ như xã ven biển vẫn mang chữ Phong. Đây là manh mối nhanh để biết một người quê ở vùng nào của Phong Điền.
Vì thị xã Phong Điền chỉ tồn tại sáu tháng, đa số giấy tờ ghi "huyện Phong Điền". Cả hai cách ghi đều chỉ cùng một vùng đất; khi làm giấy tờ mới, cán bộ sẽ ghi theo phường, xã mới và thành phố Huế.
Nhà rường và nghĩa trang làng: dấu hiệu của vùng Huế phía bắc
Đi qua Phong Điền, người ngoài dễ chú ý tới hai thứ: những ngôi nhà rường gỗ còn sót lại trong các làng cũ, và những khu nghĩa trang làng xây cất công phu trên vùng cát. Nhà rường là kiểu nhà gỗ truyền thống của Huế, khung gỗ chạm, mái ngói, gian giữa thờ tự, hai bên ở. Ở Phước Tích và một số làng khác, nhiều nhà rường đã hơn trăm năm tuổi.
Nghĩa trang làng trên cát là chuyện của cả vùng ven biển Huế và Quảng Trị: con cháu đi làm ăn xa gửi tiền về xây lăng mộ tổ tiên, có nơi thành cả một dải dài. Chính quyền đã nhiều lần vận động quy hoạch lại nghĩa trang để giữ đất và cảnh quan. Đây là đề tài nhạy cảm với nhiều gia đình, khách đi qua nên tôn trọng, không chụp ảnh lăng mộ của người khác để bình phẩm.
Hai thứ ấy cho thấy một nét chung của người Phong Điền: gắn bó với gốc gác, dòng họ, làng xóm, dù nhiều người đã sống xa quê hàng chục năm.
Đi Phong Điền trong một ngày từ Huế
Gợi ý dưới đây dành cho người muốn hiểu vùng đất, không phải lịch trình cứng. Giờ mở cửa và điều kiện tham quan có thể thay đổi, nên hỏi trước.
- Đi sớm theo quốc lộ 1 ra phía bắc, rẽ vào làng Phước Tích, dạo đường làng và xem làm gốm.
- Trưa ăn cơm quê ở thị trấn Phong Điền cũ hoặc các quán dọc quốc lộ, món cá đồng, rau đồng theo mùa.
- Chiều đi về vùng cát ven biển phía đông, xem rừng phi lao, làng chài, đầu phá Tam Giang.
- Nếu muốn nghỉ ngơi, có thể chọn ngược lên phía tây ngâm suối khoáng Thanh Tân rồi về Huế.
- Mùa mưa nên hỏi tình hình đường sá, tránh đi vùng trũng và đường đồi khi có cảnh báo lũ.
Người đi xe máy nên để ý gió mạnh trên đường ven biển và xe tải trên quốc lộ.
Câu hỏi thường gặp
Phong Điền ở Huế khác Phong Điền ở Cần Thơ thế nào?
Phong Điền ở Huế là thị xã cực bắc của thành phố Huế cũ, giáp Quảng Trị, có làng gốm Phước Tích và vùng cát ven biển. Phong Điền ở Cần Thơ là huyện cũ miệt vườn miền Tây. Hai nơi chỉ trùng tên, khác hẳn về vị trí.
Phong Điền lên thị xã khi nào?
Huyện Phong Điền lên thị xã từ ngày 1/1/2025, cùng lúc Thừa Thiên Huế trở thành thành phố trực thuộc trung ương. Thị xã chỉ tồn tại đến 1/7/2025 khi bỏ cấp huyện.
Huyện Hương Điền là huyện nào?
Hương Điền là huyện thời tỉnh Bình Trị Thiên, gồm đất Phong Điền và Quảng Điền gộp lại. Đầu thập niên 1990 huyện tách lại thành Phong Điền và Quảng Điền như cũ.
Làng cổ Phước Tích có gì?
Phước Tích là làng cổ bên sông Ô Lâu với nghề gốm đất nung truyền thống, nhiều nhà rường gỗ cổ, đường làng rợp bóng cây. Làng đã được công nhận di tích cấp quốc gia và có hoạt động đón khách tham quan.
Sông Ô Lâu có phải ranh giới Huế và Quảng Trị không?
Ở đoạn hạ lưu, sông Ô Lâu là ranh giới giữa Phong Điền của Huế và vùng Hải Lăng của Quảng Trị cũ. Sông đổ vào đầu phá Tam Giang; ranh giới cấp tỉnh vùng này không đổi sau 7/2025.
Tên xã cũ ở Phong Điền có quy luật gì?
Phần lớn xã cũ của Phong Điền mang chữ Phong hoặc Điền ở đầu tên. Nhóm Phong thường ở đồng bằng và trung du phía tây, nhóm Điền phần lớn ở vùng cát ven biển phía đông. Đây là manh mối để đoán vùng quê.