Quận Phú Xuân là một trong hai quận của thành phố Huế, lập ngày 1/1/2025 từ phần bờ bắc sông Hương của thành phố Huế cũ, và thôi tồn tại từ ngày 1/7/2025 khi bỏ cấp huyện. Địa bàn quận cũ gồm Kinh thành, phố cổ Gia Hội, vùng Kim Long có chùa Thiên Mụ và các phường ven sông phía tây, phía đông của thành nội. Từ 1/7/2025 vùng này vẫn thuộc thành phố Huế, chia thành một số phường mới.
Chỉ sống sáu tháng nhưng cái tên Phú Xuân lại là một trong những địa danh cổ nhất của Huế. Bài này giải thích vì sao chọn tên ấy, quận cũ gồm những khu nào, và vài điều người đến hay người quê ở đây cần biết khi tra địa chỉ.
Tên Phú Xuân có từ bao giờ
Phú Xuân vốn là tên một làng bên bờ sông Hương. Cuối thế kỷ 17, chúa Nguyễn dời thủ phủ về đất Phú Xuân; trước đó các chúa đã nhiều lần dời dinh, từ vùng Quảng Trị vào Phước Yên bên sông Bồ, rồi Kim Long, trước khi dừng lại ở Phú Xuân. Từ đó Phú Xuân trở thành trung tâm của Đàng Trong.
Thời Tây Sơn, vua Quang Trung đóng đô ở Phú Xuân. Năm 1802 vua Gia Long lên ngôi và chọn Phú Xuân làm kinh đô của nhà Nguyễn, rồi cho xây Kinh thành trên bờ bắc sông Hương. Kinh đô ấy giữ vai trò đến năm 1945. Trong sách vở và văn học, Phú Xuân vì thế gần như đồng nghĩa với kinh đô Huế xưa.
Khi chia thành phố Huế cũ làm hai quận vào năm 2025, việc dùng tên Phú Xuân cho bờ bắc, nơi có Kinh thành, là lựa chọn hợp với lịch sử. Tên Thuận Hóa, gắn với cả một xứ rộng hơn, được dùng cho bờ nam. Người ngoài nghe hai tên dễ nhầm là hai vùng ngang nhau về tuổi; thật ra cả hai đều là tên cổ, chỉ khác phạm vi.
Quận cũ gồm những khu nào
Kinh thành. Phần trung tâm là Kinh thành với hệ thống tường thành, hào nước, cửa thành, bên trong có Hoàng thành và Tử Cấm Thành. Trong Kinh thành vẫn có khu dân cư đông, nhiều kiệt nhỏ, nhà vườn, hồ sen; đây là chỗ khác hẳn với nhiều di tích chỉ có tường và cỏ.
Gia Hội và Đông Ba. Phía đông Kinh thành, bên kia sông Đông Ba là phố Gia Hội với dãy nhà phố cũ, hội quán của người Hoa và các ngôi nhà kiểu cổ. Chợ Đông Ba, chợ lớn nhất Huế, cũng ở phía này, sát bờ sông Hương.
Kim Long và Thiên Mụ. Ngược lên phía tây là vùng Kim Long, từng là nơi chúa Nguyễn đặt dinh, nay còn nhiều nhà vườn. Chùa Thiên Mụ trên đồi Hà Khê nhìn xuống sông Hương là hình ảnh quen thuộc nhất của bờ bắc.
Bao Vinh, Thanh Hà và vùng ven. Xuôi theo sông Hương về phía đông bắc là Bao Vinh, Thanh Hà, những phố cảng sông xưa. Một phần đất vùng này trước năm 2021 còn thuộc Hương Trà, rồi chuyển về thành phố khi Huế mở rộng.
Sống trong Kinh thành: giữa di tích và nhà ở
Điều ít người ngoài biết là Kinh thành Huế không phải một khu di tích đóng cửa, mà là một khu phố. Trong vòng thành có trường học, chợ nhỏ, nhà thờ họ, nhà vườn, quán cà phê. Người ở đây sống chung với quy định bảo tồn: sửa nhà, xây thêm tầng, đào móng đều phải hỏi kỹ, vì nhiều chỗ nằm trong vùng bảo vệ di tích.
Nhiều năm nay thành phố có các dự án di dời dân khỏi một số khu vực di tích, nổi bật là vùng dọc tường thành và khu Thượng Thành, để trả lại mặt bằng cho di tích. Quy mô và tiến độ từng đợt khác nhau, nên ai có nhà hay đất trong Kinh thành nên theo dõi thông báo chính thức thay vì nghe đồn.
Cuộc sống hằng ngày trong Kinh thành vẫn có nhịp riêng: sáng sớm người dân đi bộ quanh hồ, chiều trẻ con đạp xe trên đường rợp bóng cây, tối các quán chè, quán bún mở dọc các kiệt. Người đi du lịch muốn thấy Huế đời thường thì đi bộ trong các con đường bên trong Kinh thành sẽ thấy nhiều hơn là chỉ vào Đại Nội.
Sông Hương, sông Đông Ba và đường nước của bờ bắc
Bờ bắc của Huế được định hình bởi nước. Sông Hương chảy từ phía tây, qua chân chùa Thiên Mụ, men theo mặt trước Kinh thành rồi xuôi về phía đông. Sông Đông Ba và hệ thống hào bao quanh thành tạo thành vòng nước, xưa vừa để phòng thủ vừa là đường chở hàng vào chợ.
Vì địa hình thấp và nhiều nước, bờ bắc cũng là vùng hay ngập khi mưa lớn mùa thu đông. Người ở lâu năm quen với cảnh nước lên trong Kinh thành và các phường ven sông, nhà cửa thường kê đồ đạc lên cao, có gác lửng. Người mới thuê nhà ở đây nên hỏi chủ nhà mức nước từng lên trong những năm lụt lớn.
Bến thuyền dọc bờ sông phía chùa Thiên Mụ, Kim Long, Đông Ba từng là điểm đi lại chính trước khi có nhiều cầu. Nay thuyền chủ yếu phục vụ khách tham quan, nghe ca Huế trên sông, và đưa khách ngược lên các lăng tẩm phía thượng nguồn.
Từ 1/7/2025: quận Phú Xuân cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, cấp quận bị bỏ, địa bàn quận Phú Xuân cũ thuộc trực tiếp thành phố Huế, chia thành một số phường mới. Các phường cũ nhỏ trong Kinh thành và hai bên sông được nhập lại; có phường mới vẫn giữ tên Phú Xuân hoặc tên một khu quen thuộc, nhưng ranh giới đã rộng hơn phường cũ.
Vì quận chỉ tồn tại sáu tháng, giấy tờ ghi "quận Phú Xuân" không nhiều. Phần lớn người dân bờ bắc có giấy tờ ghi "thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế", kèm tên phường cũ như Thuận Thành, Tây Lộc, Đông Ba, Gia Hội, Kim Long. Khi tra ra phường mới, tên phường cũ mới là thông tin quyết định.
Một chỗ dễ nhầm: tên Phú Xuân cũng có ở nơi khác, ví dụ xã Phú Xuân của huyện Nhà Bè ở TP Hồ Chí Minh cũ, hay các xã cùng tên ở một số tỉnh phía bắc. Khi thấy "Phú Xuân" trên giấy tờ, luôn đọc kèm tên tỉnh, thành phố để không lấy nhầm lịch sử của Huế cho nơi khác.
Đi bộ một vòng bờ bắc trong nửa ngày
Không cần lịch trình dày, có thể hình dung bờ bắc qua một vòng đi bộ hoặc đạp xe chậm, kết hợp vài điểm vào cửa. Thứ tự dưới đây chỉ là gợi ý theo hướng đường.
- Bắt đầu sớm ở bến sông dưới chân chùa Thiên Mụ, nhìn sông Hương lúc còn sương.
- Đi dọc đường ven sông về Kim Long, rẽ vào vài kiệt để thấy nhà vườn có cổng, có bình phong.
- Vào Kinh thành qua một cửa phía tây, đi bộ trong các con đường quanh hồ trước khi vào Đại Nội.
- Ra cửa phía đông, qua sông Đông Ba sang phố Gia Hội để xem dãy nhà phố cũ và hội quán.
- Kết thúc ở chợ Đông Ba, ăn trưa món Huế bình dân trong chợ hoặc các quán quanh đó.
Mùa mưa nên mang áo mưa nhẹ, mùa hè nên đi sáng sớm hoặc chiều muộn vì nắng Huế rất gắt vào giữa ngày.
Chợ Đông Ba và bếp của bờ bắc
Chợ Đông Ba nằm sát bờ sông Hương, ngay ngoài cửa Thượng Tứ của Kinh thành. Đây là chợ đầu mối lâu đời của Huế, bán từ vải vóc, nón lá, đồ khô, mè xửng đến rau cá hằng ngày. Bên trong và quanh chợ có các hàng ăn bình dân: bún bò, bánh bèo, bánh nậm, bánh lọc, chè. Buổi sáng chợ đông nhất, lúc người bán từ các làng ven đô và từ đầm phá đưa hàng lên.
Bếp của bờ bắc mang nhiều dấu vết của kinh đô: món nhỏ, cầu kỳ, nhiều loại bánh làm từ bột gạo, bột lọc, nước chấm pha kỹ. Cơm hến là món của dân thường ven sông, ăn với hến xào, rau sống, ruốc, tóp mỡ. Những món ấy ngày nay có ở khắp Huế, nhưng người lớn tuổi vẫn hay nói chuyện ăn ở chợ Đông Ba, ở Gia Hội hay trong Kinh thành như một thói quen cũ.
Ai lần đầu đi chợ Đông Ba nên đi buổi sáng, hỏi giá trước khi mua đồ khô làm quà và mang ít tiền lẻ. Khu bán đồ ăn trong chợ chật, ngồi ghế thấp, ăn nhanh rồi nhường chỗ là nếp quen của chợ.
Mùa lễ hội và nhịp sống quanh Đại Nội
Bờ bắc là nơi diễn ra phần lớn các hoạt động lễ hội lớn của Huế. Festival Huế được tổ chức định kỳ từ đầu những năm 2000, với các đêm biểu diễn trong Đại Nội, trên sông Hương và các con đường quanh Kinh thành. Những dịp như vậy, đường quanh thành đông người, giá phòng tăng, đi lại chậm hơn bình thường.
Ngoài mùa lễ hội, Đại Nội và các di tích trong Kinh thành vẫn mở cửa đón khách quanh năm, có thời gian mở cửa buổi tối theo từng giai đoạn. Người dân sống quanh đó quen với dòng khách đi bộ, xích lô, xe điện chở khách chạy vòng quanh. Nhịp sống trong các kiệt sâu thì vẫn yên: buổi trưa im ắng, chiều mới thấy người ra hồ, ra sân chơi.
Với người Huế đi xa, chuyện đứng ở cửa Ngọ Môn, nhìn qua hồ sen, nghe tiếng chuông chùa Thiên Mụ vọng xuống buổi chiều là ký ức chung. Đó là lý do tên Phú Xuân, dù chỉ làm tên quận sáu tháng, vẫn được nhiều người đón nhận như một cách gọi lại đúng tên vùng đất của mình.
Câu hỏi thường gặp
Quận Phú Xuân gồm những khu nào của Huế?
Quận Phú Xuân gồm phần bờ bắc sông Hương của thành phố Huế cũ: Kinh thành với Đại Nội, phố Gia Hội và chợ Đông Ba, vùng Kim Long có chùa Thiên Mụ, cùng các phường ven sông phía đông như Bao Vinh, Thanh Hà.
Đại Nội Huế thuộc quận Phú Xuân hay Thuận Hóa?
Đại Nội nằm trong Kinh thành ở bờ bắc sông Hương, nên thuộc quận Phú Xuân trong sáu tháng đầu năm 2025. Từ 1/7/2025 không còn quận, Đại Nội thuộc một phường mới của thành phố Huế.
Vì sao quận này lấy tên Phú Xuân?
Phú Xuân là tên làng nơi chúa Nguyễn đặt thủ phủ cuối thế kỷ 17, sau là kinh đô thời Tây Sơn và nhà Nguyễn. Kinh thành nằm ở bờ bắc nên đặt tên Phú Xuân cho phần này là hợp với lịch sử.
Giấy tờ của người ở bờ bắc Huế trước 2025 ghi thế nào?
Phần lớn ghi tên phường cũ, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế. Tên quận Phú Xuân chỉ xuất hiện trên giấy tờ làm từ 1/1/2025 đến 30/6/2025. Khi tra phường mới, tên phường cũ là thông tin quan trọng nhất.
Nhà trong Kinh thành Huế có sửa, xây thêm được không?
Nhiều khu trong Kinh thành nằm trong vùng bảo vệ di tích nên việc sửa chữa, xây thêm bị quản lý chặt hơn nơi khác. Trước khi làm, nên hỏi ủy ban phường và cơ quan quản lý di tích để biết khu đất của mình thuộc vùng nào.
Bờ bắc sông Hương có hay ngập không?
Bờ bắc thấp, nhiều sông và hào nước nên khi mưa lớn mùa thu đông nhiều khu trong Kinh thành và ven sông có ngập. Mức ngập mỗi năm khác nhau; người thuê nhà nên hỏi chủ nhà về những năm lụt lớn.