Thị xã Hương Thủy là đơn vị cấp huyện nằm ngay phía nam và đông nam thành phố Huế cũ, trung tâm ở Phú Bài, nơi có sân bay và khu công nghiệp. Hương Thủy vốn là huyện, lên thị xã năm 2010; thời Bình Trị Thiên từng gộp trong huyện Hương Phú. Một số xã giáp thành phố đã chuyển về Huế năm 2021. Từ 1/7/2025, bỏ cấp huyện, địa bàn Hương Thủy cũ vẫn thuộc thành phố Huế, chia thành một số phường, xã mới.
Với người đi máy bay đến Huế, Hương Thủy là nơi đặt chân đầu tiên mà nhiều người không để ý. Bài này kể về Hương Thủy như một vùng đất riêng: đồng lúa, làng cổ, vùng đồi lăng tẩm, thượng nguồn sông Tả Trạch và khu công nghiệp đang lớn dần.
Từ huyện Hương Thủy đến thị xã
Tên Hương Thủy gắn với dòng sông Hương và vùng nước phía nam kinh đô. Trong thời phong kiến, đất Hương Thủy thuộc phủ Thừa Thiên, là vùng làng quê cung cấp lúa gạo, rau quả, nhân lực cho kinh thành. Nhiều làng ở đây có lịch sử hàng trăm năm, còn giữ đình làng, nhà thờ họ và lệ làng riêng.
Sau năm 1975, trong thời tỉnh Bình Trị Thiên, Hương Thủy có giai đoạn được gộp với các vùng lân cận thành huyện Hương Phú. Đầu thập niên 1990, huyện Hương Thủy được lập lại. Năm 2010 huyện lên thị xã, trung tâm hành chính đặt ở Phú Bài, nhiều thị trấn, xã chuyển thành phường.
Giữa năm 2021, khi thành phố Huế cũ mở rộng, một số xã phía bắc Hương Thủy giáp thành phố được chuyển về Huế. Vì vậy, người quê vùng giáp ranh thường có giấy tờ cũ ghi Hương Thủy nhưng giấy tờ sau đó lại ghi thành phố Huế. Muốn biết làng mình thuộc nhóm nào, nên đối chiếu tên xã trên giấy tờ với năm cấp.
Phú Bài: sân bay, quốc lộ và khu công nghiệp
Phú Bài là trung tâm của thị xã cũ, nằm trên quốc lộ 1 và đường sắt Bắc Nam. Cảng hàng không Phú Bài phục vụ các chuyến bay nội địa đến Huế; từ sân bay vào trung tâm thành phố mất một quãng đường ngắn bằng ô tô. Người ở Huế quen gọi sân bay đơn giản là "Phú Bài".
Khu công nghiệp Phú Bài đã có từ hơn hai mươi năm nay, thu hút các nhà máy dệt may, chế biến, vật liệu. Nhờ đó Hương Thủy có nhiều lao động từ các huyện khác đến làm việc, kéo theo nhà trọ, chợ, quán ăn quanh khu công nghiệp. Bộ mặt Phú Bài vì thế giống một đô thị công nghiệp nhỏ hơn là một thị trấn nông nghiệp.
Đường cao tốc chạy phía tây Huế cũng đi qua địa bàn Hương Thủy, nối ra Quảng Trị và vào hướng Đà Nẵng. Người đi đường dài từ Huế về phía nam thường đi qua vùng này. Với người thuê trọ đi làm khu công nghiệp, quanh Phú Bài có nhiều lựa chọn, nên xem kỹ đường đi lại khi mùa mưa vì một số đoạn trũng có thể ngập.
Cầu ngói Thanh Toàn và những làng cổ
Cầu ngói Thanh Toàn ở làng Thanh Thủy Chánh là di tích nổi tiếng nhất của Hương Thủy. Đây là cây cầu gỗ có mái ngói bắc qua một con kênh giữa đồng, xưa do một bà trong làng bỏ tiền xây để dân qua lại. Hai bên cầu có ghế ngồi, người làm đồng nghỉ trưa, trẻ con chơi đùa. Kiểu cầu có mái như thế này hiếm gặp ở miền Trung.
Quanh cầu là đồng lúa, đường làng, đình làng và nhà dân. Làng có làm du lịch cộng đồng ở mức nhỏ: khách đến đạp xe, xem đồ dùng nhà nông, ăn món quê. Ai đến nên đi nhẹ nhàng, giữ yên cho làng, vì đây vẫn là nơi người dân sống và làm ruộng hằng ngày, không phải khu vui chơi.
Ngoài Thanh Toàn, Hương Thủy còn nhiều làng có tuổi đời lâu, với đình làng, nhà thờ họ, giếng cổ. Người quê ở đây đi xa vẫn giữ lệ về làng dịp giỗ họ, tế đình. Các làng ấy là chỗ để hiểu vì sao người Huế coi trọng chuyện gốc gác làng xã, kể cả khi tên huyện, tên xã trên giấy tờ đã nhiều lần thay đổi.
Vùng đồi lăng tẩm và thượng nguồn Tả Trạch
Phía tây Hương Thủy là vùng đồi thấp, nơi nhà Nguyễn chọn đặt một số lăng tẩm. Lăng Khải Định trên đồi Châu Chữ, với kiến trúc pha trộn đông tây và nội thất khảm sành sứ, cùng lăng Thiệu Trị nằm trong vùng đất từng thuộc Hương Thủy. Một phần vùng này đã chuyển về thành phố Huế năm 2021, nên tùy năm mà giấy tờ ghi khác nhau.
Xa hơn về phía nam là vùng núi thượng nguồn sông Tả Trạch, một trong hai nhánh hợp thành sông Hương. Hồ chứa Tả Trạch được xây ở đây để điều tiết nước, chống lũ cho vùng hạ du và cấp nước tưới. Vùng hồ có rừng, suối và vài khu dân cư thưa, đường vào khá xa trung tâm.
Vùng đồi Hương Thủy cũng có rừng trồng keo, vườn cây ăn trái và trang trại. Người làm nông ở đây quen với đất đồi bạc màu, mùa khô nắng gắt, mùa mưa nước dồn xuống nhanh. Ai mua đất vườn đồi nên tìm hiểu kỹ quy hoạch, vì nhiều khu nằm gần vùng bảo vệ di tích hoặc rừng phòng hộ.
Từ 1/7/2025: Hương Thủy cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, thị xã Hương Thủy không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn thị xã cũ vẫn thuộc thành phố Huế, các phường, xã cũ được nhập lại thành một số phường, xã mới. Vùng trung tâm Phú Bài và các phường quanh đó trở thành phường mới; vùng đồi núi phía nam thành xã.
Tên cụ thể của từng phường, xã mới và ranh giới chính xác nên tra theo danh sách chính thức của thành phố, vì có nơi một phường mới gồm cả đất của hai, ba phường cũ. Những ai cần làm thủ tục đất đai, hộ tịch nên mang theo giấy tờ cũ có tên phường, xã cũ để cán bộ đối chiếu.
Đối với người làm ở khu công nghiệp, sân bay, việc bỏ cấp thị xã gần như không đổi gì trong sinh hoạt hằng ngày. Chỉ có địa chỉ trên hợp đồng, giấy đăng ký tạm trú làm mới sẽ ghi theo phường, xã mới và thành phố Huế, không còn chữ thị xã Hương Thủy.
Vài điều người mới đến Hương Thủy nên biết
Phân biệt sân bay và trung tâm. Ở Phú Bài là ở gần sân bay và khu công nghiệp, cách trung tâm Huế một quãng. Ai cần vào thành phố thường xuyên nên tính đường đi lại hằng ngày.
Mùa mưa và lụt. Các vùng trũng gần sông, đồng ruộng có thể ngập khi mưa lớn kéo dài, đường làng lầy lội. Vùng đồi thì ít ngập hơn nhưng dễ trôi đất.
Di tích và quy hoạch. Nhiều khu gần lăng tẩm nằm trong vùng bảo vệ, việc xây dựng bị hạn chế. Hỏi trước khi mua đất hay xây nhà.
Chợ và đời sống. Chợ Phú Bài và các chợ làng là nơi mua thực phẩm hằng ngày; món ăn gần giống trung tâm Huế, nhịp sống thì chậm hơn và người quen biết nhau nhiều hơn.
Giấy tờ theo năm. Người có hộ khẩu ở vùng giáp thành phố nên kiểm giấy tờ cấp trước và sau năm 2021, vì một số xã đã đổi từ Hương Thủy sang thành phố Huế; sau 7/2025 lại đổi theo phường, xã mới.
Đồng lúa, kênh mương và mùa vụ phía nam Huế
Phần đồng bằng của Hương Thủy là dải ruộng nằm giữa vùng đồi phía tây và vùng đầm phá phía đông. Kênh mương lấy nước từ các nhánh sông, chảy qua làng rồi ra phá. Nông dân làm hai vụ lúa mỗi năm theo nhịp chung của Huế: vụ đông xuân bắt đầu sau mùa lụt, vụ hè thu tranh thủ trước khi mưa lớn trở lại.
Ngoài lúa, các làng còn trồng rau màu, nuôi cá trong ao, trồng cây ăn trái trong vườn nhà. Rau từ các làng phía nam đi vào chợ Huế mỗi sáng sớm. Vùng giáp ranh thành phố đất ruộng dần thành đất ở, nhưng nhiều gia đình vẫn giữ một vài sào ruộng như một nếp cũ.
Người mới về Hương Thủy làm nông nên hỏi kinh nghiệm của nông dân địa phương về thời vụ, giống lúa và cách chống úng, vì thời tiết Huế khác hẳn miền Nam hay miền Bắc: nắng gió Lào mùa hè rất gắt, còn mùa mưa kéo dài và tập trung.
Ở trọ, đi làm quanh Phú Bài: những việc nên làm trước
Phú Bài đón nhiều lao động từ nơi khác đến. Danh sách dưới đây gom những việc người mới đến thường quên, theo kinh nghiệm chung của các khu công nghiệp, không phải quy định riêng của địa phương.
- Xem phòng vào ngày mưa nếu có thể, để biết lối vào có ngập, mái có dột không.
- Hỏi rõ tiền điện nước tính theo đồng hồ riêng hay giá chung, tiền cọc trả lại thế nào khi chuyển đi.
- Đăng ký tạm trú tại công an phường, xã nơi ở; chủ trọ thường hướng dẫn, nhiều nơi làm được qua mạng.
- Tính đường đi làm theo ca, nhất là ca đêm và những ngày mưa gió, vì quốc lộ đông xe tải.
- Lưu số đường dây nóng của công ty và của khu trọ, thay vì tin số điện thoại dán ngoài cột điện.
Địa chỉ trên giấy tạm trú làm sau 7/2025 sẽ ghi phường, xã mới và thành phố Huế; giấy cũ ghi thị xã Hương Thủy vẫn dùng được cho tới khi cần làm lại.
Câu hỏi thường gặp
Sân bay Phú Bài thuộc huyện nào của Huế cũ?
Sân bay Phú Bài nằm trên địa bàn thị xã Hương Thủy cũ. Từ 1/7/2025 không còn cấp thị xã, sân bay thuộc một phường mới của thành phố Huế; người dân vẫn quen gọi là sân bay Phú Bài.
Hương Thủy lên thị xã năm nào?
Huyện Hương Thủy lên thị xã năm 2010, trung tâm hành chính đặt ở Phú Bài. Thị xã giữ cấp này đến ngày 1/7/2025 thì bỏ, địa bàn vẫn thuộc thành phố Huế.
Cầu ngói Thanh Toàn ở đâu?
Cầu ngói Thanh Toàn ở làng Thanh Thủy Chánh, thuộc thị xã Hương Thủy cũ, phía đông nam trung tâm Huế. Đây là cây cầu gỗ có mái ngói bắc qua kênh giữa đồng, là di tích nổi tiếng của vùng.
Lăng Khải Định thuộc Hương Thủy hay thành phố Huế?
Lăng Khải Định nằm trong vùng đất từng thuộc Hương Thủy; một phần vùng này đã chuyển về thành phố Huế năm 2021. Từ 1/7/2025 không còn thị xã, lăng thuộc một đơn vị cấp xã của thành phố Huế.
Thời Bình Trị Thiên, Hương Thủy thuộc huyện gì?
Thời tỉnh Bình Trị Thiên, vùng Hương Thủy có giai đoạn được gộp với vùng lân cận thành huyện Hương Phú. Đầu thập niên 1990 huyện Hương Thủy được lập lại với tên cũ.
Ở Hương Thủy có những ngành nghề gì chính?
Hương Thủy có khu công nghiệp Phú Bài với nhà máy dệt may, chế biến, vật liệu; vùng đồng bằng trồng lúa, rau; vùng đồi trồng rừng, cây ăn trái. Dịch vụ quanh sân bay và khu công nghiệp cũng khá phát triển.