Quận Thuận Hóa là quận thứ hai của thành phố Huế, lập ngày 1/1/2025 từ phần bờ nam sông Hương của thành phố Huế cũ, và không còn từ ngày 1/7/2025 khi bỏ cấp huyện. Địa bàn quận cũ gồm khu phố hành chính, trường học dọc đường Lê Lợi, các làng ven sông như Vỹ Dạ, Phú Cam, An Cựu, vùng đồi thông có đàn Nam Giao và lăng Tự Đức, kéo về phía đông đến vùng ven biển.
Nếu bờ bắc là Huế của kinh thành, thì bờ nam là Huế của trường học, công sở và phố mới đầu thế kỷ 20. Bài này nói về tên Thuận Hóa, những khu chính của quận cũ và cách hiểu địa chỉ ở bờ nam sau đợt bỏ cấp huyện.
Thuận Hóa: tên một xứ, rồi tên một quận
Thuận Hóa ra đời từ đầu thế kỷ 14, khi nhà Trần đặt tên Thuận châu và Hóa châu cho đất hai châu Ô, Lý mới thuộc về Đại Việt. Về sau Thuận Hóa trở thành tên một trấn, một xứ rất rộng, có thời trải từ vùng Quảng Bình đến Quảng Nam. Trong các sử liệu thời Lê, các chúa Nguyễn được giao trấn thủ Thuận Hóa trước khi mở mang về phía nam.
Đến năm 2025, tên Thuận Hóa được dùng lại cho quận bờ nam. Người lớn tuổi ở Huế nghe tên này không lạ: nhiều cơ quan, trường học, cửa hàng, khách sạn đã dùng chữ Thuận Hóa từ trước. Tuy vậy, cần phân biệt quận Thuận Hóa năm 2025 với cả vùng Thuận Hóa trong sử; một bên là đơn vị hành chính sáu tháng, một bên là tên xứ kéo dài hàng thế kỷ.
Một điểm nhỏ cho người hay viết: chữ Hóa trong Thuận Hóa theo cách ghi hiện hành của văn bản hành chính là "Hóa", trong khi nhiều sách cũ viết "Hoá". Hai cách viết cùng chỉ một tên; khi điền giấy tờ nên theo đúng cách ghi trong văn bản của cơ quan cấp.
Những khu chính của quận cũ
Phố Lê Lợi và khu trường học. Dọc bờ nam từ cầu Trường Tiền về phía đông là con đường ven sông có trường Quốc Học, nhiều trường đại học, công sở và khách sạn. Khu phố người ta quen gọi là phố Tây với các con đường nhỏ quanh Phạm Ngũ Lão, Chu Văn An cũng ở phía này.
Vỹ Dạ. Làng Vỹ Dạ nằm ven sông phía đông, nổi tiếng nhờ bài thơ của Hàn Mặc Tử. Nhiều nhà vườn, phủ đệ của hoàng tộc xưa nằm dọc đường Nguyễn Sinh Cung bên sông.
Phú Cam, An Cựu, Phước Vĩnh. Những khu dân cư cũ nằm dọc sông An Cựu và sông Phú Cam, với chợ, trường, nhà thờ có kiến trúc đáng xem. Đây là vùng sống đông người của bờ nam, nhịp chợ búa, quán ăn sáng rất Huế.
Vùng đồi phía tây nam. Đàn Nam Giao nơi vua Nguyễn tế trời, đồi Vọng Cảnh nhìn xuống sông Hương, lăng Tự Đức và lăng Đồng Khánh trong rừng thông Thủy Xuân. Vùng này có cả làng làm hương, làm nón truyền thống.
Phía đông ra biển. Từ khi Huế mở rộng năm 2021, vùng phía đông kéo ra tới cửa biển Thuận An, với bãi tắm, làng chài và đầm phá. Một phần vùng này được xếp vào Thuận Hóa khi chia quận.
Huế của trường học và công sở đầu thế kỷ 20
Bờ nam lớn lên muộn hơn bờ bắc. Cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, khu vực này là nơi chính quyền bảo hộ xây tòa sứ, công sở, trường học và nhà ở theo lối phương Tây. Cầu Trường Tiền nối hai bờ trở thành biểu tượng của sự gặp nhau giữa kinh thành cũ và khu phố mới.
Trường Quốc Học là ngôi trường nhiều thế hệ học trò nổi tiếng từng theo học. Quanh đó là các trường nữ sinh, trường dòng và sau này là các trường đại học. Không khí bờ nam vì vậy mang nhiều chất học đường: sáng sớm áo dài trắng đạp xe trên đường Lê Lợi là hình ảnh nhiều người Huế đi xa còn nhớ.
Ngày nay bờ nam vẫn là nơi tập trung cơ quan, bệnh viện lớn, khách sạn và dịch vụ cho khách du lịch. Người đến Huế lần đầu thường ở bờ nam vì gần các tiện ích, rồi qua cầu sang bờ bắc tham quan. Người thuê nhà dài hạn thì hay chọn các khu dân cư như An Cựu, Phú Cam, Vỹ Dạ vì yên hơn khu phố khách.
Lăng tẩm và rừng thông Thủy Xuân
Phía tây nam bờ nam là vùng đồi thông, nơi có đàn Nam Giao, công trình nhà Nguyễn dùng để tế trời. Gần đó, rải rác trong rừng thông và làng quê, là lăng Tự Đức, lăng Đồng Khánh và nhiều lăng mộ, phủ thờ của hoàng thân. Lăng Tự Đức với hồ nước, đình tạ, cây xanh là một trong những lăng được khách tham quan nhiều nhất.
Vùng Thủy Xuân cũng là nơi có các làng nghề làm hương, đan nón. Người đi trên đường vào lăng thường thấy từng bó chân hương nhuộm màu phơi bên đường. Đây là nghề thủ công của nhiều gia đình, sản phẩm bán cho người dân dùng trong dịp lễ, Tết và cho khách mua làm quà.
Lăng Khải Định, lăng Minh Mạng, lăng Gia Long thì nằm xa hơn về phía tây và phía nam, trong địa giới các thị xã Hương Thủy, Hương Trà cũ hoặc vùng mới chuyển về thành phố. Người đi tham quan nên tách các lăng thành hai chặng gần và xa, đừng dồn tất cả vào một buổi.
Từ 1/7/2025: địa chỉ bờ nam ghi thế nào
Từ ngày 1/7/2025, quận Thuận Hóa cũ không còn; các phường của quận được nhập lại thành một số phường mới trực thuộc thành phố Huế. Phường mới thường rộng hơn phường cũ, có nơi lấy tên một khu quen như An Cựu, Vỹ Dạ, Thủy Xuân hay giữ chữ Thuận Hóa, nhưng ranh giới cụ thể thì phải tra theo danh sách chính thức.
Phần lớn giấy tờ của người bờ nam làm trước năm 2025 ghi tên phường cũ, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế. Một số người ở vùng ven, nhất là phía đông và tây nam, còn có giấy tờ cũ hơn ghi thuộc huyện Phú Vang, thị xã Hương Thủy hay thị xã Hương Trà, vì đất của họ chỉ chuyển về thành phố từ năm 2021.
Do đó, khi xác định một địa chỉ bờ nam nay thuộc phường nào, nên dựa vào tên phường, xã ghi trên giấy tờ và năm cấp. Với thủ tục quan trọng như đất đai, thừa kế, nên hỏi ủy ban phường mới hoặc văn phòng đăng ký đất đai để được xác nhận chính xác.
Vài nét đời thường ở bờ nam
Đây là những điều người ở bờ nam hay kể cho người mới đến, không phải danh sách tham quan.
- Chợ An Cựu và các chợ nhỏ trong kiệt là nơi mua đồ ăn sáng, bánh lọc, bánh nậm, bún bò theo thói quen người Huế.
- Dọc bờ sông phía công viên là chỗ người dân đi bộ, tập thể dục buổi sáng và ngồi chơi buổi tối.
- Mùa thi, khu quanh các trường lớn đông hẳn, phụ huynh từ các huyện cũ lên thuê trọ cho con.
- Mùa mưa, đường dọc sông An Cựu và một số khu thấp có thể ngập, nên để ý thông báo khi mưa lớn kéo dài.
- Người Huế hay chỉ đường bằng tên cầu, tên chợ, tên trường hơn là tên phường; nhớ vài mốc này sẽ dễ đi hơn.
Những thói quen ấy không thay đổi vì đổi tên quận, phường; chính chúng giúp người đi xa nhận ra quê mình khi tên hành chính đã khác.
Sông An Cựu và mạng nước bờ nam
Bờ nam không chỉ có sông Hương. Sông An Cựu chảy tách từ sông Hương, đi qua các khu dân cư phía nam rồi xuôi về hướng đông nam; người Huế xưa còn gọi đây là sông Lợi Nông. Dọc sông là chợ, bến, nhà dân, và nhiều cây cầu nhỏ nối hai bên. Sông Phú Cam, các kênh trong khu dân cư làm thành một mạng nước dày.
Mạng nước ấy là lý do bờ nam có nhiều làng ven sông với nghề trồng rau, trồng hoa, làm bún, làm bánh từ lâu. Khi đô thị lớn lên, nhiều vườn đã thành nhà phố, nhưng ở Vỹ Dạ, An Cựu, Phú Cam vẫn còn những ngôi nhà vườn có cây trái, hồ nước, bình phong.
Mặt trái của mạng nước là chuyện ngập khi mưa lớn và chuyện giữ sạch dòng sông giữa phố. Thành phố đã có nhiều đợt nạo vét, kè bờ, làm đường đi bộ dọc sông; người thuê hay mua nhà ở khu ven sông nên hỏi thêm về cao độ nền và lịch sử ngập của từng con kiệt.
Vỹ Dạ và kiểu nhà vườn Huế
Vỹ Dạ được nhiều người biết qua câu thơ "Sao anh không về chơi thôn Vỹ" của Hàn Mặc Tử. Ngoài đời, đây là làng ven sông nối dài phía đông thành phố, xưa có nhiều phủ đệ của các ông hoàng, bà chúa và quan lại nhà Nguyễn. Nhiều phủ còn lại nay là nhà thờ họ, nhà ở của con cháu, có nơi mở cửa cho khách vào xem.
Nhà vườn Huế có cấu trúc khá rõ: cổng ngõ, bình phong, sân, nhà rường gỗ ở giữa, vườn cây ăn trái và cây cảnh bao quanh, có khi thêm hồ nước. Người ở trong nhà vườn coi khu vườn là phần sống của gia đình, không chỉ để ngắm. Cây trong vườn gắn với từng mùa: mùa thanh trà, mùa vả, mùa măng cụt.
Khi đô thị hóa, giữ được nhà vườn là chuyện không dễ, vì chia đất cho con cháu, bán bớt đất là nhu cầu thật của nhiều gia đình. Thành phố có chính sách hỗ trợ bảo tồn một số nhà vườn tiêu biểu; người muốn mua hay thuê nhà vườn nên tìm hiểu kỹ những ràng buộc đi kèm.
Câu hỏi thường gặp
Quận Thuận Hóa gồm những khu nào?
Quận Thuận Hóa gồm phần bờ nam sông Hương của thành phố Huế cũ: phố Lê Lợi với khu trường học, công sở; các làng ven sông như Vỹ Dạ, Phú Cam, An Cựu; vùng đồi thông có đàn Nam Giao, lăng Tự Đức; và kéo về phía đông.
Lăng Tự Đức thuộc quận nào trước 7/2025?
Lăng Tự Đức nằm ở vùng Thủy Xuân phía tây nam bờ nam sông Hương, thuộc quận Thuận Hóa trong sáu tháng đầu năm 2025. Từ 1/7/2025 không còn quận, lăng thuộc một phường mới của thành phố Huế.
Cầu Trường Tiền nối hai quận nào?
Trong sáu tháng đầu năm 2025, cầu Trường Tiền nối quận Thuận Hóa ở bờ nam với quận Phú Xuân ở bờ bắc. Trước và sau khoảng thời gian đó, cầu đơn giản là cây cầu giữa hai bờ sông Hương trong thành phố Huế.
Thuận Hóa trong sử khác gì quận Thuận Hóa?
Thuận Hóa trong sử là tên một xứ rộng từ thời Trần, có lúc gồm cả vùng Quảng Bình đến Quảng Nam. Quận Thuận Hóa năm 2025 chỉ là phần bờ nam của thành phố Huế cũ, tồn tại khoảng sáu tháng.
Giấy tờ cũ ghi huyện Phú Vang nhưng nhà ở gần biển Thuận An, nay thuộc đâu?
Thị trấn Thuận An và một số xã giáp thành phố của Phú Vang đã chuyển về thành phố Huế từ năm 2021. Từ 1/7/2025 vùng này thuộc một số phường mới của thành phố; nên tra theo tên xã cũ trên giấy tờ để biết chính xác.
Ở bờ nam Huế có những làng nghề nào?
Vùng Thủy Xuân phía tây nam có nghề làm hương và đan nón lâu đời, nhiều gia đình vẫn làm tại nhà. Khách đi trên đường vào lăng Tự Đức thường thấy chân hương nhuộm màu phơi dọc đường.