Kinh Môn là thị xã thuộc tỉnh Hải Dương ngay trước 1/7/2025, nằm ở phía đông bắc tỉnh, giáp Chí Linh, Nam Sách, Kim Thành, Quảng Ninh và vùng Thủy Nguyên của Hải Phòng cũ. Huyện Kinh Môn lên thị xã từ năm 2020. Từ 1/7/2025, khi Hải Dương nhập vào thành phố Hải Phòng, địa bàn Kinh Môn cũ được chia thành một số phường, xã thuộc thành phố Hải Phòng.
Kinh Môn khác hẳn các huyện đồng bằng nhờ dải núi đá vôi chạy dọc, nơi mọc lên những nhà máy xi măng lớn của miền Bắc, nhưng dưới chân núi vẫn là những cánh đồng hành tỏi có tiếng. Bài viết nói về vị trí, lịch sử tên gọi Kinh Môn và Kim Môn, di tích trên núi, công nghiệp xi măng, nông sản và việc ghi địa chỉ hiện nay.
Một vùng có núi giữa đồng bằng
Nhìn từ xa, Kinh Môn dễ nhận ra nhờ những dãy núi đá vôi nhô lên khỏi đồng bằng, nối liền với hệ núi đá của Thủy Nguyên bên kia ranh giới. Các con sông Kinh Thầy, Kinh Môn, Đá Vách, Hàn Mấu bao quanh và cắt ngang vùng đất, khiến nhiều xã như những đảo nhỏ, ngày trước đi lại chủ yếu bằng đò.
Phía bắc và đông bắc giáp Quảng Ninh qua sông, phía đông giáp Thủy Nguyên, phía tây giáp Chí Linh và Nam Sách, phía nam là Kim Thành. Từ khi có cầu và đường mới, Kinh Môn nối thuận hơn với quốc lộ 5 ở phía nam và quốc lộ 18 ở phía bắc, nhưng vẫn có những xã ven sông mà người lạ phải hỏi đường mấy lần mới tới.
Địa thế núi kẹp sông đó từng là phòng tuyến quan trọng trong lịch sử, và ngày nay là nguồn đá vôi cho công nghiệp. Hai mặt này luôn đi cạnh nhau ở Kinh Môn: nơi có di tích, nơi có mỏ đá, đôi khi chỉ cách nhau một quả núi.
Người lần đầu đến thường bất ngờ vì cảnh quan pha trộn: một bên là ruộng lúa, bãi hành phẳng lì, một bên là vách đá xám dựng đứng với hang động, cây leo; xa hơn là ống khói, băng tải của nhà máy. Mùa nước lên, các bãi ven sông ngập một phần, người dân chuyển sang đánh bắt cá tôm. Những làng nằm kẹp giữa sông và núi giữ được nếp sống khá cũ, có đình, có giếng, có bến đò dù nay nhiều nơi đã có cầu.
Kinh Môn, Kim Môn và thị xã Kinh Môn
Tên Kinh Môn có từ lâu, từng là tên một phủ lớn của trấn Hải Dương xưa, quản cả vùng đất nay thuộc Thủy Nguyên và một phần Quảng Ninh. Các mốc gần đây cần biết:
- Năm 1979: huyện Kinh Môn gộp với huyện Kim Thành thành huyện Kim Môn, thuộc tỉnh Hải Hưng. Người sinh trong giai đoạn này có thể có giấy khai sinh ghi "Kim Môn".
- Năm 1996–1997: huyện Kim Môn được chia lại thành Kinh Môn và Kim Thành, cùng lúc tái lập tỉnh Hải Dương.
- Năm 2020: huyện Kinh Môn lên thị xã Kinh Môn; các thị trấn và một số xã thành phường.
- Từ 1/7/2025: bỏ cấp huyện; địa bàn Kinh Môn cũ được sắp xếp thành một số phường, xã thuộc thành phố Hải Phòng.
Vì có thời kỳ Kim Môn, nhiều người lớn tuổi ở cả Kinh Môn lẫn Kim Thành vẫn quen gọi chung là "Kim Môn", và có những giấy tờ đất cũ ghi tên này. Khi làm thủ tục, chỉ cần trình đúng giấy đang có, cán bộ sẽ đối chiếu.
Đền Cao An Phụ và động Kính Chủ
Trên núi An Phụ có đền Cao, thờ An Sinh vương Trần Liễu, cha của Trần Hưng Đạo. Đường lên đền đi qua rừng cây, từ trên cao nhìn xuống thấy sông Kinh Thầy uốn quanh và những cánh đồng phía dưới. Lễ hội đền Cao thường mở vào mùa xuân, khách từ khắp vùng đến, đông nhất là các ngày đầu.
Động Kính Chủ nằm trong núi Dương Nham, là hang đá vôi rộng, trên vách có nhiều văn bia khắc chữ Hán từ các thời Trần, Lê, trong đó có thơ của Phạm Sư Mạnh, danh sĩ thời Trần, người vùng này. Vùng xung quanh động từng là làng khoa bảng, có bia ghi danh những người đỗ đạt. Động được xếp di tích quốc gia.
Người đi tham quan nên mang giày đế bám vì đường lên đền và trong động có chỗ trơn. Không nên viết, vẽ hay chạm vào các văn bia trên vách. Nếu đi cả hai nơi trong một ngày, nên đi đền Cao buổi sáng khi còn mát, chiều vào động.
Xi măng và đá: công nghiệp của Kinh Môn
Nhà máy xi măng lớn. Kinh Môn có nhiều nhà máy xi măng, trong đó Hoàng Thạch và Phúc Sơn là những cái tên được biết đến rộng rãi ở miền Bắc. Nguồn đá vôi và đất sét tại chỗ, cùng đường sông để chở hàng, khiến vùng này thành trung tâm xi măng từ nhiều chục năm nay.
Mỏ đá và nghề phụ. Quanh các nhà máy là mỏ khai thác đá, bến bãi, đội xe tải, xưởng sửa chữa. Nhiều gia đình có người làm trong ngành, từ công nhân vận hành đến lái xe, thợ máy.
Đô thị hóa theo nhà máy. Các thị trấn cũ hình thành quanh nhà máy, với khu tập thể công nhân, chợ, trường học. Khi lên thị xã, những nơi này thành phường, là khu đông dân nhất của Kinh Môn.
Mặt trái về môi trường. Bụi, xe tải nặng và tiếng nổ mìn ở mỏ là những điều người dân sống gần mỏ phải chịu. Người định mua nhà ở đây nên hỏi rõ khoảng cách tới mỏ và tuyến xe chở đá trước khi quyết định.
Phòng tuyến sông nước trong lịch sử
Vùng đất Kinh Môn nằm ở nơi các dòng sông từ Lục Đầu Giang đổ ra biển qua Bạch Đằng, nên từ xưa đã là con đường thủy quan trọng nối nội địa với vùng biển Đông Bắc. Thời Trần, khu vực này nằm sát vùng căn cứ Vạn Kiếp và trên đường thủy dẫn tới sông Bạch Đằng, nơi diễn ra trận đánh năm 1288. Các làng ven sông lưu truyền nhiều chuyện về những đoàn thuyền ngược xuôi thời ấy.
Sang thời Lê, Mạc, phủ Kinh Môn là một vùng giàu, có nhiều người đỗ đạt. Các văn bia trong động Kính Chủ ghi lại một phần những tên tuổi đó. Trong các thời kỳ chiến tranh hiện đại, núi đá và sông ngòi tiếp tục là nơi trú ẩn, kho tàng, căn cứ của các lực lượng địa phương.
Ngày nay, những gì còn lại của lịch sử sông nước nằm trong các đền miếu, bia đá và tên làng. Người đi tìm hiểu nên ghé các đình làng ven sông, hỏi các cụ cao tuổi, vì nhiều chuyện chỉ còn trong trí nhớ dân gian và gia phả họ tộc, chưa được viết ra đầy đủ.
Hành tỏi và nếp cái hoa vàng
Dưới chân núi, đất phù sa ven sông hợp với cây hành, cây tỏi. Hành tỏi Kinh Môn có tiếng ở miền Bắc: củ nhỏ, chắc, thơm, để được lâu. Vụ trồng chính vào mùa đông, thu hoạch quanh Tết và sau Tết, mùa này các ngõ làng phơi hành tỏi kín sân, mùi thơm cả một vùng.
Kinh Môn cũng có tiếng với gạo nếp cái hoa vàng, loại nếp hạt tròn, dẻo, thơm, dùng nấu xôi, làm bánh, nấu rượu. Người làm bánh chưng Tết ở nhiều nơi chuộng nếp từ vùng này. Ngoài ra còn rau màu, cây ăn quả trong vườn nhà, chăn nuôi nhỏ.
Người mua hành tỏi về làm quà nên chọn củ khô, vỏ lụa còn nguyên, không mềm, không mọc mầm. Tỏi khô treo ở nơi thoáng gió có thể để vài tháng. Mua trực tiếp từ nhà vườn thường tươi hơn mua ở chợ đầu mối, nhưng nên hỏi giá trước.
Gần đây, diện tích trồng hành tỏi ở một số xã bị thu hẹp do đất chuyển sang làm khu dân cư, cụm công nghiệp, và do người trẻ bỏ ruộng đi làm nhà máy. Những nhà còn giữ nghề thường là người lớn tuổi, làm theo kinh nghiệm: chọn giống từ vụ trước, bón phân chuồng ủ kỹ, tưới rãnh chứ không tưới đẫm. Đó cũng là lý do hành tỏi đúng vùng giữ được mùi riêng, khác hàng trồng nhanh ở nơi khác.
Kinh Môn cũ nay thuộc đâu, đi lại thế nào
Từ 1/7/2025, Kinh Môn cũ thuộc thành phố Hải Phòng mới. Các phường cũ quanh khu nhà máy và trung tâm thị xã được gộp thành một số phường mới; những xã vùng sông nước còn lại có thể thành phường hoặc xã tùy phương án. Tên chính xác của từng nơi, bạn tra theo bảng sắp xếp thành phố công bố hoặc hỏi ủy ban địa phương.
Một điểm thú vị: Kinh Môn cũ và Thủy Nguyên cũ, vốn ngày xưa cùng thuộc phủ Kinh Môn, nay lại cùng nằm trong một thành phố sau hơn trăm năm thuộc hai tỉnh khác nhau. Nhiều người hy vọng giao thông qua sông giữa hai vùng sẽ được nối thêm, để đi lại không phải vòng xa như trước.
Từ Hà Nội về Kinh Môn, bạn có thể theo quốc lộ 5 tới thành phố Hải Dương cũ hoặc Kim Thành rồi rẽ lên phía bắc, hoặc theo quốc lộ 18 qua Chí Linh rồi xuống. Đường trong vùng có nhiều xe tải chở đá, xi măng; đi xe máy nên giữ khoảng cách và tránh đi khi trời tối nếu không quen đường.
Câu hỏi thường gặp
Kinh Môn nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Kinh Môn cũ thuộc thành phố Hải Phòng, vì tỉnh Hải Dương nhập vào Hải Phòng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Không còn thị xã Kinh Môn; địa bàn cũ được chia thành một số phường, xã mới của thành phố.
Huyện Kim Môn là gì?
Kim Môn là huyện gộp từ Kinh Môn và Kim Thành năm 1979, thuộc tỉnh Hải Hưng. Khoảng năm 1996–1997 huyện được chia lại thành hai huyện như cũ. Giấy tờ của người sinh trong giai đoạn đó có thể ghi Kim Môn, nay đều thuộc thành phố Hải Phòng.
Kinh Môn lên thị xã năm nào?
Huyện Kinh Môn lên thị xã từ năm 2020, các thị trấn và một số xã thành phường. Đến 1/7/2025 thì cấp thị xã không còn do bỏ cấp huyện trên cả nước, địa bàn được sắp xếp lại thành phường, xã.
Đền Cao An Phụ thờ ai?
Đền Cao trên núi An Phụ thờ An Sinh vương Trần Liễu, cha của Trần Hưng Đạo. Lễ hội đền thường vào mùa xuân. Đền nằm trên cao, đường lên qua rừng cây, nên mang giày dễ đi và đi sớm vào ngày đông khách.
Hành tỏi Kinh Môn mua mùa nào ngon?
Hành tỏi Kinh Môn trồng vụ đông, thu hoạch quanh và sau Tết âm lịch, đây là lúc hàng mới nhiều nhất. Nên chọn củ khô, chắc, vỏ còn nguyên, không mọc mầm. Tỏi khô bảo quản nơi thoáng có thể để được vài tháng.
Kinh Môn và Thủy Nguyên có liên quan gì?
Thời xưa phủ Kinh Môn quản cả vùng đất nay là Thủy Nguyên. Sau này hai nơi thuộc hai tỉnh khác nhau. Từ 1/7/2025, cả Kinh Môn cũ và Thủy Nguyên cũ đều thuộc thành phố Hải Phòng, chỉ cách nhau các dòng sông.