Bình Giang là huyện thuộc tỉnh Hải Dương ngay trước 1/7/2025, nằm ở phía tây tỉnh, giáp Cẩm Giàng ở phía bắc, Gia Lộc ở phía đông, Thanh Miện ở phía nam và tỉnh Hưng Yên cũ ở phía tây. Từ 1979 đến 1996, Bình Giang cùng Cẩm Giàng là một huyện tên Cẩm Bình. Từ 1/7/2025, Hải Dương nhập vào thành phố Hải Phòng, cấp huyện bị bỏ, nên Bình Giang cũ nay là một số xã thuộc thành phố Hải Phòng.
Bình Giang không có núi, không có biển, nhưng có ba thứ đủ khiến người xứ Đông tự hào: làng tiến sĩ Mộ Trạch, nghề kim hoàn Châu Khê đã đưa thợ bạc lên tận phố Hàng Bạc Hà Nội, và nghề gốm Cậy. Bài viết đi qua vị trí, lịch sử tên gọi, các làng nổi tiếng, đời sống nông nghiệp và cách ghi địa chỉ hiện nay.
Vị trí: đồng bằng phẳng ở rìa tây xứ Đông
Bình Giang nằm trọn trong đồng bằng sông Hồng, đất thấp, bằng phẳng, mạng sông ngòi nhỏ chằng chịt thuộc hệ thống thủy nông Bắc Hưng Hải. Sông Sặt chảy qua huyện rồi đi về phía thành phố Hải Dương, từ xưa là đường chở lúa gạo, hàng hóa. Ruộng lúa chiếm phần lớn diện tích, xen giữa là các làng có lũy tre, ao làng và đình chùa.
Phía tây Bình Giang giáp vùng Ân Thi, Yên Mỹ, Mỹ Hào của Hưng Yên cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên mới. Vì vậy người Bình Giang đi chợ, đi làm ở bên Hưng Yên là chuyện bình thường, nhiều gia đình có thông gia hai bên. Từ khi có cao tốc và các tuyến đường tỉnh mới, đi từ Bình Giang lên Hà Nội không còn xa như trước.
Trung tâm huyện là thị trấn Kẻ Sặt, nằm bên sông Sặt, có chợ, cơ quan, trường học. Tên Kẻ Sặt là một tên nôm cũ, cho thấy nơi đây đã là chỗ tụ họp buôn bán từ lâu. Người địa phương hay nói gọn là "lên Sặt" khi đi chợ huyện.
Cảnh quan Bình Giang vì thế rất "đồng bằng": đứng ở đầu làng nhìn ra chỉ thấy ruộng nối ruộng tới lũy tre làng bên, mùa lúa chín vàng một màu, mùa cấy nước trắng mênh mông. Không có đồi núi chắn tầm nhìn nên những ngày nắng hanh có thể thấy khói đốt rơm ở các làng xa. Đường làng nay đã bê tông gần hết, xe máy đi khắp nơi, nhưng các con đê nhỏ ven kênh vẫn là lối tắt của người đi đồng.
Đường An, Cẩm Bình và Bình Giang: các lớp tên gọi
Vùng đất Bình Giang trải qua nhiều lần đổi tên và nhập tách. Những lớp tên người đọc giấy tờ, gia phả hay gặp:
- Đường An: trong sách xưa, phần lớn vùng này thuộc huyện Đường An, phủ Thượng Hồng của trấn Hải Dương. Gia phả và văn bia ở các làng như Mộ Trạch thường ghi "Đường An" khi nói về quê quán người đỗ đạt.
- Bình Giang thời Nguyễn: Bình Giang vốn là tên một phủ thời Nguyễn, về sau mới dùng làm tên huyện; phạm vi có lúc khác hiện nay do điều chỉnh với các huyện lân cận.
- Hải Hưng 1968: huyện thuộc tỉnh Hải Hưng khi Hải Dương và Hưng Yên hợp nhất.
- Cẩm Bình 1979–1996: Bình Giang gộp với Cẩm Giàng thành huyện Cẩm Bình. Người sinh trong giai đoạn này có giấy khai sinh ghi "huyện Cẩm Bình, tỉnh Hải Hưng".
- Tái lập Bình Giang 1996–1997: chia lại thành hai huyện như cũ, cùng lúc với tái lập tỉnh Hải Dương.
- Từ 1/7/2025: bỏ cấp huyện; các xã cũ được gộp thành một số xã mới thuộc thành phố Hải Phòng.
Vì vậy khi tra gia phả hay hồ sơ đất đai, gặp chữ Đường An, Cẩm Bình hay Bình Giang đều có thể là cùng một vùng. Cần đối chiếu tên làng, tên xã cụ thể để biết chắc.
Mộ Trạch: làng tiến sĩ của xứ Đông
Làng Mộ Trạch, xưa gọi là làng Chằm, nổi tiếng khắp cả nước là "làng tiến sĩ" vì thời phong kiến có rất nhiều người đỗ đại khoa, chủ yếu là người họ Vũ. Sách sử và văn bia ghi lại nhiều thế hệ đỗ đạt liên tiếp, có những gia đình cha con, anh em cùng đỗ. Người làng nói vui rằng cứ nhà nào trong làng cũng có tổ tiên từng đi thi.
Một nhân vật thường được nhắc là Vũ Hữu, người làng Mộ Trạch thời Lê sơ, đỗ đại khoa, được truyền lại là tác giả một cuốn sách tính toán dùng trong đo đạc ruộng đất và xây dựng. Câu chuyện ông tính số gạch xây thành chính xác đến từng viên vẫn được kể lại trong làng, dù chi tiết thì nhiều dị bản.
Ngày nay Mộ Trạch còn đình làng, nhà thờ họ, giếng cổ, ngõ gạch và nhiều ngôi nhà cổ. Khách đến nên đi bộ, vào nhà thờ họ thì hỏi phép người trông coi, không tự ý chụp bàn thờ hay bia đá trong nhà dân. Ngày hội làng, người Mộ Trạch đi làm ăn xa thường về tụ họp đông.
Châu Khê và nghề kim hoàn lên phố Hàng Bạc
Làng Châu Khê nổi tiếng với nghề làm bạc, làm vàng. Truyền thuyết kể rằng ông tổ nghề học được kỹ thuật đúc bạc từ phương Bắc rồi về dạy cho dân làng. Thời Lê, triều đình lập xưởng đúc bạc ở kinh thành và thợ Châu Khê được gọi lên làm việc, lâu dần lập nên phố Hàng Bạc ở Hà Nội. Đình Kim Ngân ở phố này vẫn gắn với nghề và người gốc Châu Khê.
Tại làng, nghề kim hoàn vẫn còn với những hộ làm nhẫn, vòng, dây chuyền, đồ thờ bằng bạc. Nhiều thợ trẻ học nghề ở làng rồi lên Hà Nội, vào các thành phố lớn mở tiệm. Vì thế người Châu Khê có mặt ở nhiều hiệu vàng bạc trên cả nước, dù cái gốc vẫn là một làng nhỏ ở Bình Giang.
Khách muốn xem thợ làm nghề nên đến vào ngày thường, hỏi trước các hộ sản xuất. Khi mua trang sức tại làng hay ở bất cứ đâu, nên đòi hóa đơn ghi rõ tuổi vàng, trọng lượng, cách tính tiền công, để khi bán lại hay đổi không bị thiệt.
Gốm Cậy và những nghề khác
Gốm Cậy. Làng Cậy làm gốm từ nhiều trăm năm, sản phẩm chủ yếu là đồ dùng hằng ngày như chum, vại, bát, đĩa, men màu đơn giản. Thời gian gần đây có những người cố gắng khôi phục dòng gốm cổ, nghiên cứu men và hoa văn từ các mảnh gốm cũ tìm được trong làng.
Nghề làm bánh, làm đậu. Ở nhiều làng, nghề phụ như làm bún, làm đậu phụ, nấu rượu nuôi lợn vẫn còn. Đây là những nghề nhỏ nhưng giúp các gia đình có thêm thu nhập ngoài ruộng.
Đi làm công nghiệp. Người trẻ Bình Giang phần lớn làm ở khu công nghiệp trong huyện hoặc sang Cẩm Giàng, thành phố Hải Dương, Hưng Yên. Nhiều làng ban ngày vắng, chỉ người già và trẻ nhỏ ở nhà.
Chợ làng, chợ huyện. Chợ Sặt là chợ lớn nhất, họp đông vào buổi sáng. Các chợ làng họp theo phiên hoặc hằng ngày, bán rau, cá đồng, đồ khô, là nơi giữ được nhiều thói quen mua bán cũ.
Ruộng đồng, vụ đông và nước tưới
Bình Giang là vùng lúa hai vụ, ruộng bằng phẳng nên đã được dồn điền, đưa máy cày, máy gặt vào nhiều nơi. Sau vụ mùa, một số xã trồng cây vụ đông như khoai tây, rau, ngô, dưa. Người dân chọn cây theo giá thị trường từng năm, nên có năm vụ đông rộng, có năm thu hẹp.
Hệ thống Bắc Hưng Hải đưa nước từ sông Hồng về tưới và tiêu cho cả vùng giữa Hà Nội, Hưng Yên, Hải Dương. Bình Giang nằm trong vùng hưởng lợi trực tiếp, nhưng cũng chịu ảnh hưởng khi nước sông bị ô nhiễm từ thượng nguồn. Vài năm gần đây, người dân một số nơi phản ánh nước kênh có mùi, cá chết vào mùa khô.
Với người có ý định mua đất nông nghiệp hay làm trang trại ở đây, nên hỏi kỹ nguồn nước, quy hoạch sử dụng đất, và tìm hiểu xem khu vực có nằm trong diện mở khu công nghiệp, đường mới hay không. Đất ven trục đường lớn thường biến động giá nhanh, nên cẩn trọng với các lời mời đầu tư.
Về lâu dài, nông nghiệp Bình Giang đang dịch dần từ lúa sang các mô hình như nuôi cá ao, trồng cây ăn quả trong vườn, chăn nuôi gia trại. Nhiều cánh đồng thấp trũng cấy lúa kém hiệu quả được chuyển sang đào ao thả cá, kết hợp trồng cây trên bờ. Những thay đổi này cần xin phép chuyển đổi mục đích đúng thủ tục; tự ý đào ao, đổ đất có thể bị xử phạt và gây khó khi làm giấy tờ sau này.
Bình Giang cũ nay thuộc đâu, ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, Bình Giang cũ nằm trong thành phố Hải Phòng mới, ở rìa tây của thành phố, sát ranh với tỉnh Hưng Yên mới. Các xã và thị trấn cũ được gộp thành một số xã mới, có xã giữ tên quen thuộc của vùng. Tên cụ thể nên tra theo bảng sắp xếp thành phố công bố, hoặc hỏi ủy ban xã nơi cư trú.
Địa chỉ mới chỉ còn thôn, xã, thành phố Hải Phòng. Với người gửi hàng, ghi thêm "Bình Giang cũ" hoặc tên làng cũ như Mộ Trạch, Châu Khê, Cậy giúp người giao dễ tìm. Giấy tờ cũ ghi huyện Bình Giang hay huyện Cẩm Bình vẫn có giá trị, khi làm thủ tục mới cơ quan sẽ đối chiếu.
Một điều thú vị là sau sắp xếp, Bình Giang cũ trở thành vùng xa trung tâm hành chính hơn, vì trung tâm thành phố mới ở phía Hải Phòng cũ. Nhưng xét đường đi Hà Nội thì vùng này lại gần thủ đô hơn phần lớn Hải Phòng. Người Bình Giang vẫn quen nhìn về hai phía như thế, đúng như vị trí của mình.
Câu hỏi thường gặp
Bình Giang nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Bình Giang cũ thuộc thành phố Hải Phòng, vì tỉnh Hải Dương nhập vào Hải Phòng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện bị bỏ, các xã và thị trấn cũ được gộp thành một số xã mới của thành phố.
Huyện Cẩm Bình là huyện nào?
Cẩm Bình là huyện gộp từ Cẩm Giàng và Bình Giang năm 1979, thuộc tỉnh Hải Hưng. Khoảng 1996–1997 huyện được chia lại thành hai huyện như cũ. Giấy tờ thời đó ghi Cẩm Bình, nay địa bàn đều thuộc thành phố Hải Phòng.
Làng Mộ Trạch có gì đặc biệt?
Mộ Trạch được gọi là làng tiến sĩ vì thời phong kiến có rất nhiều người đỗ đại khoa, chủ yếu họ Vũ. Làng còn đình, nhà thờ họ, giếng cổ, ngõ gạch và nhiều nhà cổ. Khách đến nên đi bộ và hỏi phép khi vào nhà thờ họ.
Châu Khê liên quan gì đến phố Hàng Bạc?
Thợ bạc làng Châu Khê được gọi lên kinh thành làm việc trong xưởng đúc bạc thời Lê, lâu dần lập nghiệp và hình thành phố Hàng Bạc ở Hà Nội. Đình Kim Ngân trên phố này gắn với nghề kim hoàn và người gốc Châu Khê.
Thị trấn Kẻ Sặt ở đâu?
Kẻ Sặt là thị trấn huyện lỵ của Bình Giang cũ, nằm bên sông Sặt, có chợ lớn, cơ quan và trường học. Từ 1/7/2025, khu vực này thuộc một xã mới của thành phố Hải Phòng; tên gọi Kẻ Sặt vẫn được dùng trong đời thường.
Đi từ Hà Nội về Bình Giang thế nào?
Có thể đi theo quốc lộ 5 rồi rẽ xuống phía nam qua Cẩm Giàng, hoặc đi đường qua Hưng Yên sang. Đường không xa, ô tô mất khoảng hơn một giờ tùy điểm đến. Nên dùng ứng dụng định vị và hỏi thêm người địa phương ở đoạn đường làng.