Chí Linh là thành phố thuộc tỉnh Hải Dương ngay trước 1/7/2025, nằm ở góc bắc của tỉnh, giáp Bắc Ninh, Bắc Giang cũ và Quảng Ninh. Vùng này lên thị xã năm 2010, lên thành phố năm 2019. Từ 1/7/2025 Hải Dương nhập vào thành phố Hải Phòng, cấp huyện bị bỏ, nên địa bàn Chí Linh cũ nay là một số phường, xã của thành phố Hải Phòng.
Khác hẳn đồng bằng phía nam, Chí Linh có đồi thông, hồ nước, núi thấp, và hai cụm di tích lớn bậc nhất của xứ Đông là Côn Sơn và Kiếp Bạc. Bài này nói về vị trí, lịch sử tên gọi, các di tích, nhà máy điện Phả Lại, đời sống của người dân và cách ghi địa chỉ khi Chí Linh không còn là đơn vị hành chính.
Vị trí: vùng đồi ở ngã ba tỉnh
Chí Linh cũ chiếm phần đất cao nhất của Hải Dương. Phía bắc là dãy núi thấp nối sang vùng Yên Tử của Quảng Ninh, phía tây giáp vùng Bắc Ninh và Bắc Giang cũ qua sông Lục Nam, sông Thương và sông Thái Bình, phía nam là huyện Nam Sách, phía đông là Kinh Môn. Quốc lộ 18 chạy ngang qua, nối Bắc Ninh với Quảng Ninh, nên Chí Linh từ lâu là điểm dừng của người đi Hạ Long, Uông Bí.
Địa hình chia làm hai nửa: nửa phía bắc là đồi núi, rừng thông, hồ chứa nước; nửa phía nam ven sông là đồng bằng xen làng mạc. Trung tâm hành chính trước 2025 là khu Sao Đỏ, nơi có các cơ quan, chợ lớn và dãy phố buôn bán dọc quốc lộ. Thị trấn Phả Lại cũ nằm ở góc tây nam, sát nơi các dòng sông gặp nhau.
Chính vị trí ngã ba này giải thích vì sao người Chí Linh hay có họ hàng ở Bắc Ninh, Quảng Ninh, và vì sao nhiều người ở đây đi làm ở các khu công nghiệp của cả ba tỉnh cũ.
Từ huyện Chí Linh đến thành phố Chí Linh
Tên Chí Linh có từ lâu trong sách địa chí, gắn với vùng đất phía bắc trấn Hải Dương. Những thay đổi gần đây người dân cần biết:
- Thời Hải Hưng (1968–1996): Chí Linh là một huyện của tỉnh Hải Hưng, không bị gộp với huyện nào trong đợt nhập huyện năm 1979, khác với nhiều huyện đồng bằng.
- Năm 1997: tái lập tỉnh Hải Dương, huyện Chí Linh trở về tỉnh Hải Dương, giữ nguyên tên.
- Năm 2010: huyện Chí Linh lên thị xã Chí Linh, các thị trấn Sao Đỏ, Phả Lại và một số xã thành phường.
- Năm 2019: thị xã Chí Linh lên thành phố Chí Linh, là thành phố thứ hai của tỉnh sau thành phố Hải Dương.
- Từ 1/7/2025: bỏ cấp huyện, địa bàn Chí Linh cũ được sắp xếp thành một số phường, xã thuộc thành phố Hải Phòng.
Vì vậy giấy tờ của người Chí Linh có thể ghi "huyện Chí Linh, Hải Hưng", "thị xã Chí Linh" hay "thành phố Chí Linh" tùy năm cấp. Ba cách ghi cùng chỉ một vùng đất.
Côn Sơn và Kiếp Bạc: hai cụm di tích sát nhau
Côn Sơn là núi thấp phủ thông, dưới chân có chùa Côn Sơn, gắn với các vị vua và thiền sư thời Trần, và gắn với Nguyễn Trãi, người lui về sống ở đây những năm cuối đời và để lại bài thơ Côn Sơn ca. Từ chân núi có lối bậc đá lên đỉnh, nơi có Bàn cờ Tiên, đường đi qua rừng thông, mùa hè mát hơn hẳn đồng bằng.
Kiếp Bạc cách Côn Sơn không xa, nằm bên bờ Lục Đầu Giang, vùng xưa gọi là Vạn Kiếp. Đây là nơi Trần Hưng Đạo lập căn cứ và huấn luyện quân trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông thế kỷ 13. Đền Kiếp Bạc thờ ông, lễ hội lớn nhất vào tháng tám âm lịch, trùng ngày giỗ ông. Côn Sơn thì đông nhất vào mùa xuân, sau Tết.
Hai cụm được xếp di tích quốc gia đặc biệt, và tháng 7/2025 được UNESCO ghi danh là một phần của di sản thế giới Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc. Với khách, nên đi cả hai trong một ngày: sáng leo Côn Sơn khi còn mát, chiều xuống Kiếp Bạc ngắm sông. Vào mùa lễ hội đường vào rất đông, đi sớm và gửi xe ở bãi chính thức.
Núi Phượng Hoàng và thầy Chu Văn An
Ít ai đi Côn Sơn mà biết rằng cũng trong đất Chí Linh còn một di tích gắn với người thầy nổi tiếng nhất thời Trần. Chu Văn An, sau khi dâng sớ xin chém những kẻ nịnh thần không được vua nghe, đã treo mũ từ quan về núi Phượng Hoàng ở Chí Linh, dạy học và viết sách cho đến cuối đời. Trên núi nay có khu đền thờ ông, được tu bổ khang trang.
Với người Hải Dương, đền Chu Văn An là nơi học trò hay đến trước mùa thi, cha mẹ đưa con đi thắp hương, xin chữ. Nơi đây cũng là điểm đến của các trường học trong những buổi ngoại khoá về truyền thống hiếu học. Không khí khác hẳn Kiếp Bạc ồn ào ngày hội: rừng cây yên tĩnh, đường lên dốc nhẹ, hợp với người lớn tuổi.
Ngoài ra, Chí Linh còn chùa Thanh Mai, nơi gắn với thiền phái Trúc Lâm thời Trần, nằm trên vùng đồi phía bắc. Đường lên khá xa trung tâm, hợp với người thích đi bộ đường núi và ngắm rừng hơn là đi lễ đông người.
Phả Lại và Lục Đầu Giang: điện, sông và bến
Nơi sáu dòng sông gặp nhau. Lục Đầu Giang là vùng nước rộng nơi sông Thương, sông Lục Nam, sông Cầu, sông Đuống đổ về hợp với sông Thái Bình và sông Kinh Thầy. Từ xưa đây là đầu mối đường thủy của cả vùng đông bắc đồng bằng, và cũng là thế đất phòng thủ mà nhà Trần chọn đặt căn cứ Vạn Kiếp.
Nhà máy nhiệt điện Phả Lại. Phả Lại có nhà máy nhiệt điện than lớn, xây từ những năm 1980 và mở rộng sau đó, với ống khói cao nhìn thấy từ rất xa. Nhà máy kéo theo cả một khu dân cư công nhân, đường sắt chở than và bến cảng trên sông.
Đời sống ven sông. Người Phả Lại xưa sống nhờ bến bãi, chài lưới, buôn bán đường sông. Nay nhiều người làm cho nhà máy, khu công nghiệp hoặc dịch vụ. Các món cá sông, nhất là cá mè, cá chép, là thứ quen thuộc trong bữa cơm.
Lưu ý môi trường. Khu vực gần nhà máy từng có những lo ngại về bụi và tro xỉ. Người mua đất, thuê nhà ở đây nên đi xem vào nhiều thời điểm khác nhau và hỏi chuyện người dân xung quanh trước khi quyết định.
Kinh tế và đời sống Chí Linh cũ
Từ khi lên thị xã, Chí Linh phát triển nhanh về công nghiệp và đô thị. Dọc quốc lộ 18 có các khu công nghiệp, cụm công nghiệp thu hút lao động từ khắp vùng. Khu Sao Đỏ có chợ lớn, các trường học, bệnh viện, hàng quán, đông nhất vào buổi chiều tối khi công nhân tan ca.
Ở các xã đồi phía bắc, người dân trồng vải, keo, bạch đàn, chăn nuôi, làm du lịch sinh thái nhỏ quanh các hồ. Vải Chí Linh chín sớm hơn vải Thanh Hà một chút, quả to, nhiều nhà vẫn có vườn vải lâu năm. Một số nơi mở trang trại cho khách đến cắm trại cuối tuần, đi bộ trong rừng thông.
Chi phí sinh hoạt ở Chí Linh nhìn chung dễ thở hơn thành phố Hải Dương, nhà trọ nhiều quanh khu công nghiệp. Người mới đến nên chọn chỗ ở gần nơi làm để đỡ đi quốc lộ 18 giờ cao điểm, đoạn này xe tải, xe khách chạy nhiều.
Gợi ý một ngày ở Chí Linh cho người lần đầu
Chí Linh có nhiều điểm nhưng nằm khá rải rác. Một lịch trình gọn cho người đi từ Hà Nội hoặc trung tâm Hải Phòng, đi bằng ô tô hoặc xe máy:
- Xuất phát sớm, tới chân núi Côn Sơn trước tám giờ sáng để leo bậc đá lúc trời còn mát, đi thong thả lên đỉnh rồi xuống mất khoảng hai giờ.
- Ghé đền thờ Chu Văn An trên núi Phượng Hoàng, nơi yên tĩnh hơn, hợp để nghỉ chân, cho trẻ con nghe kể chuyện người thầy thời Trần.
- Ăn trưa ở khu Sao Đỏ, nơi nhiều quán cơm, quán bún, giá bình dân, rồi nghỉ ngơi tránh nắng đầu giờ chiều.
- Chiều xuống đền Kiếp Bạc, đi dạo bờ sông nhìn ra Lục Đầu Giang, thấy rõ vì sao nhà Trần chọn thế đất này.
- Trước khi về, mua ít vải sấy, mật ong rừng hay đặc sản địa phương ở các cửa hàng có địa chỉ rõ ràng, tránh hàng trôi nổi.
Vào mùa lễ hội, nên đảo thứ tự hoặc chỉ chọn một nơi vì đường vào rất đông. Mùa hè trời nóng, mang theo nước uống, mũ nón và giày đế bám khi leo núi.
Chí Linh cũ nay thuộc đâu, ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, toàn bộ địa bàn Chí Linh cũ thuộc thành phố Hải Phòng mới. Các phường cũ ở Sao Đỏ, Phả Lại, Cộng Hòa và vùng ven được gộp lại thành một số phường mới; một phần vùng đồi và ven sông có thể thành xã. Tên chính xác của từng đơn vị mới nên tra theo bảng sắp xếp thành phố công bố, hoặc hỏi ủy ban nơi cư trú.
Khi ghi địa chỉ, bạn ghi số nhà hoặc thôn, khu dân cư, rồi tên phường hoặc xã mới, cuối cùng là thành phố Hải Phòng. Không còn tầng "thành phố Chí Linh" ở giữa. Với người gửi hàng, ghi thêm chữ "Chí Linh cũ" trong ngoặc giúp bưu tá dễ định vị hơn trong thời gian đầu.
Với khách du lịch, tên Côn Sơn, Kiếp Bạc, Phả Lại vẫn là tên gọi để hỏi đường và tìm trên điện thoại. Đi từ Hà Nội theo quốc lộ 18 hoặc qua thành phố Hải Dương cũ rồi rẽ lên phía bắc đều được; đi ô tô mất khoảng hơn một giờ tùy đường.
Câu hỏi thường gặp
Chí Linh nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Chí Linh cũ thuộc thành phố Hải Phòng, vì tỉnh Hải Dương nhập vào Hải Phòng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện bị bỏ nên không còn thành phố Chí Linh, địa bàn được chia thành các phường, xã mới.
Chí Linh lên thành phố năm nào?
Chí Linh từ huyện lên thị xã năm 2010, rồi lên thành phố năm 2019. Đến 1/7/2025 thì cấp đơn vị này không còn khi cả nước bỏ cấp huyện. Giấy tờ cũ có thể ghi huyện, thị xã hoặc thành phố Chí Linh tùy năm cấp.
Côn Sơn và Kiếp Bạc cách nhau bao xa?
Hai cụm di tích nằm gần nhau trong địa bàn Chí Linh cũ, đi xe chỉ mất một quãng ngắn. Khách thường đi cả hai trong một ngày: sáng leo núi Côn Sơn, chiều xuống đền Kiếp Bạc bên sông. Mùa lễ hội nên đi sớm để tránh đông.
Lễ hội Côn Sơn – Kiếp Bạc vào lúc nào?
Có hai mùa hội chính: mùa xuân sau Tết âm lịch, đông nhất ở Côn Sơn, và mùa thu vào tháng tám âm lịch, trùng ngày giỗ Trần Hưng Đạo, đông nhất ở Kiếp Bạc. Ngoài mùa hội, khách vẫn đến tham quan quanh năm.
Côn Sơn Kiếp Bạc có phải di sản UNESCO không?
Có. Tháng 7/2025, UNESCO ghi danh quần thể Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc là di sản thế giới, gồm các điểm ở Quảng Ninh, Bắc Giang cũ và Chí Linh. Trước đó Côn Sơn – Kiếp Bạc đã là di tích quốc gia đặc biệt.
Đền thờ Chu Văn An ở đâu?
Đền thờ Chu Văn An nằm trên núi Phượng Hoàng, thuộc địa bàn Chí Linh cũ, nay là thành phố Hải Phòng. Đây là nơi ông về ở ẩn, dạy học sau khi từ quan thời Trần. Học sinh và phụ huynh hay đến viếng trước các kỳ thi.