Thành phố Hải Dương là tỉnh lỵ của tỉnh Hải Dương ngay trước 1/7/2025, nằm bên bờ sông Thái Bình, giữa Hà Nội và Hải Phòng. Đây từng là tỉnh lỵ của cả tỉnh Hải Hưng (1968–1996). Từ 1/7/2025, khi Hải Dương nhập vào thành phố Hải Phòng và cấp huyện bị bỏ, vùng đất này được chia thành một số phường thuộc thành phố Hải Phòng mới.
Người địa phương gọi thành phố là thành Đông, theo tên tòa thành xây đầu thời Nguyễn. Bài viết nói về lịch sử, các lần mở rộng địa giới, đời sống phố thị, món ăn quen thuộc và những thay đổi người dân cần biết khi thành phố không còn là đơn vị hành chính riêng.
Từ thành Hải Dương đến thành phố loại I
Đầu thế kỷ 19, trấn lỵ Hải Dương được dời từ vùng Mao Điền về bên bờ sông Thái Bình, nơi một tòa thành được xây theo kiểu thành lũy thời Nguyễn. Quanh thành dần hình thành phố xá, chợ búa, bến sông. Tòa thành nay không còn nguyên vẹn, nhưng cái tên thành Đông vẫn được dùng, có trong tên đường, tên trường, tên các cửa hàng.
Thời Pháp thuộc, Hải Dương là tỉnh lỵ, có đường sắt Hà Nội – Hải Phòng chạy qua từ đầu thế kỷ 20, ga Hải Dương trở thành điểm dừng quan trọng. Sau năm 1954, thị xã Hải Dương là trung tâm của tỉnh, rồi của tỉnh Hải Hưng từ năm 1968. Năm 1997, khi tái lập tỉnh Hải Dương, thị xã được nâng lên thành phố Hải Dương.
Những năm sau đó, thành phố được mở rộng nhiều lần, nhận thêm các xã giáp ranh của Nam Sách, Gia Lộc, Tứ Kỳ, Cẩm Giàng. Năm 2019, thành phố được công nhận đô thị loại I. Vì vậy một người ở vùng ven có thể thấy giấy tờ cũ ghi tên huyện, giấy tờ sau ghi thành phố, dù vẫn ở nguyên một ngôi nhà.
Sông Thái Bình, sông Sặt và các hồ giữa phố
Sông Thái Bình chảy dọc phía đông bắc thành phố, là con sông lớn nhất của Hải Dương cũ, nối lên Phả Lại ở phía bắc và chảy xuống vùng Tứ Kỳ, Thanh Hà ở phía nam. Cầu Phú Lương trên quốc lộ 5 bắc qua sông này, là cửa ngõ phía đông của thành phố đi Kim Thành, Hải Phòng.
Sông Sặt là con sông nhỏ chảy qua lòng thành phố, thuộc hệ thống thủy nông Bắc Hưng Hải dẫn nước tưới cho cả vùng đồng bằng phía tây. Hai bên bờ sông Sặt có đường dạo, nhiều đoạn được kè đá, trồng cây. Người dân hay đi bộ ven sông buổi sáng sớm và chiều tối.
Giữa thành phố có hồ Bạch Đằng, hồ lớn nhất khu trung tâm, xung quanh là công viên và các tuyến phố chính. Buổi tối và ngày cuối tuần, khu quanh hồ là nơi tụ tập của người già tập thể dục, trẻ em chơi, các nhóm bạn ngồi uống nước. Mùa mưa, một số tuyến phố trũng của thành phố từng bị ngập khi mưa lớn kéo dài, người mua nhà nên hỏi kỹ về chuyện này.
Ngoài hồ Bạch Đằng, thành phố còn một số hồ nhỏ và công viên ở các khu dân cư mới, được làm cùng lúc với đường sá khi mở rộng đô thị. So với nhiều thị xã cũ ở đồng bằng, Hải Dương có tỉ lệ mặt nước giữa phố khá cao, nên mùa hè buổi tối đỡ oi hơn. Nhưng mặt nước cũng đòi hỏi nạo vét thường xuyên; những đợt cá chết, nước đục từng xảy ra ở vài hồ, là chuyện người dân hay phản ánh.
Những gì làm nên đời sống thành phố
Thành phố Hải Dương không ồn ào như Hà Nội, cũng không có cảng như Hải Phòng. Nhịp sống ở đây có mấy nét riêng:
- Phố buôn bán cũ quanh khu chợ lớn và các tuyến phố gần ga, nơi những cửa hàng gia đình kinh doanh qua nhiều đời.
- Khu công nghiệp ven quốc lộ 5 ở phía tây và phía nam, thu hút công nhân từ các huyện xung quanh đến làm, kéo theo nhà trọ và quán ăn.
- Trường học và bệnh viện tuyến tỉnh cũ tập trung ở đây, nên người các huyện vẫn quen lên thành phố để học, khám bệnh, làm giấy tờ.
- Ga Hải Dương trên tuyến Hà Nội – Hải Phòng, vẫn có người đi tàu về Hà Nội hoặc ra Hải Phòng, dù xe khách và xe cá nhân chiếm phần lớn.
- Khu đô thị mới mọc lên ở các phường ven, nhiều người trẻ chọn ở đây và đi làm Hà Nội, Hải Phòng bằng ô tô hoặc xe khách.
Nhìn chung, thành phố có quy mô vừa phải, đi xe máy hơn mười lăm phút là ra tới vùng ven, nên hợp với gia đình muốn sống yên tĩnh mà vẫn đủ tiện ích.
Ăn gì ở thành phố Hải Dương
Bánh đậu xanh. Món quà nổi tiếng nhất, làm từ đậu xanh, đường, mỡ, nén thành bánh nhỏ, gói giấy. Các cửa hàng bánh tập trung ở trung tâm và dọc quốc lộ 5. Nên mua ở cửa hàng có địa chỉ rõ, xem hạn dùng in trên hộp.
Bánh gai và bánh đa. Bánh gai Ninh Giang được bán khắp thành phố, ăn kèm chè đặc. Bánh đa cá rô, một món nước ăn sáng phổ biến, có ở rất nhiều quán nhỏ.
Chả rươi vào mùa. Cuối thu, khi rươi từ vùng Tứ Kỳ, Thanh Hà về chợ, nhiều quán bán chả rươi rán. Mùa rươi ngắn, giá thay đổi theo từng năm.
Vải tươi tháng năm, tháng sáu. Mùa vải Thanh Hà, thành phố đầy sạp vải bên đường. Người mua nên chọn quả còn tươi, cuống xanh, vỏ chưa thâm.
Bún, bánh cuốn buổi sáng. Như nhiều đô thị đồng bằng Bắc Bộ, sáng sớm ở đây là giờ của các hàng bún, bánh cuốn, xôi, phở bày dọc vỉa hè gần chợ. Mỗi khu phố có vài quán quen mà người địa phương ăn từ nhỏ; muốn tìm quán ngon, cứ hỏi người bán hàng gần chỗ trọ.
Mua quà mang đi. Người đi xe khách qua thường mua bánh đậu xanh, bánh gai, vải sấy. Hàng đóng hộp nên xem nơi sản xuất, ngày sản xuất; hàng tươi như bánh gai chỉ để được vài ngày, nên mua sát ngày về.
Thay đổi sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, thành phố Hải Dương cũ thuộc thành phố Hải Phòng. Các phường cũ của thành phố được gộp thành một số phường mới; vùng trung tâm có phường mang tên Hải Dương, giữ lại tên gọi quen thuộc. Các xã ven còn lại cũng được sắp xếp vào phường, xã mới. Danh sách chính xác nên tra theo bảng sắp xếp thành phố công bố.
Thay đổi lớn nhất với người dân là tỉnh lỵ dời đi: các cơ quan cấp tỉnh cũ không còn đặt ở đây, nhiều việc hành chính cấp thành phố nay giải quyết ở Hải Phòng hoặc qua mạng. Việc thường ngày như cấp giấy, chứng thực, đăng ký cư trú vẫn làm ở bộ phận một cửa của phường. Người dân nên dùng dịch vụ công trực tuyến để đỡ phải đi lại.
Với kinh tế, vị trí giữa Hà Nội và cảng Hải Phòng vẫn giữ nguyên lợi thế. Các khu công nghiệp, khu đô thị vẫn hoạt động bình thường. Một số người lo rằng mất vai trò tỉnh lỵ thì thành phố sẽ trầm hơn; điều đó tùy vào cách thành phố Hải Phòng mới quy hoạch vùng phía tây trong những năm tới.
Thành phố trong ký ức người Hải Hưng
Với thế hệ sinh khoảng những năm 1960 đến 1990, thị xã rồi thành phố Hải Dương là tỉnh lỵ của cả một tỉnh rộng gồm Hải Dương và Hưng Yên. Người ở Khoái Châu, Văn Lâm, Tiên Lữ bên Hưng Yên ngày ấy cũng phải lên đây làm giấy tờ, thi cử, khám bệnh tuyến tỉnh. Vì vậy với nhiều người Hưng Yên lớn tuổi, Hải Dương không phải nơi xa lạ.
Ký ức chung của thời ấy là những chuyến xe khách cũ chạy quốc lộ 5, những buổi họp chợ đông đúc, các rạp chiếu bóng, nhà văn hóa, và con tàu chạy tuyến Hà Nội – Hải Phòng dừng ở ga. Khi tỉnh tách ra năm 1997, Hưng Yên có tỉnh lỵ riêng, còn Hải Dương giữ lại vai trò trung tâm của mình cho đến năm 2025.
Ngày nay, khi Hải Dương nhập vào Hải Phòng còn Hưng Yên hợp với Thái Bình, người cũ của tỉnh Hải Hưng một lần nữa ở hai đơn vị khác nhau. Nhưng chuyện họ hàng, bạn học, làm ăn qua lại giữa hai bên sông Luộc, hai bên đường 5 vẫn nguyên như cũ, không phụ thuộc vào ranh giới trên giấy.
Lời khuyên cho người mới chuyển đến
Nếu chuyển về đây làm việc, bạn nên chọn chỗ ở theo nơi làm: làm ở khu công nghiệp phía tây thì ở gần quốc lộ 5 đoạn đi Cẩm Giàng, làm ở trung tâm thì chọn quanh hồ Bạch Đằng hoặc các khu dân cư cũ. Giá thuê nhà nhìn chung thấp hơn Hà Nội nhiều, nhưng khác nhau tùy vị trí và chất lượng nhà.
Khi thuê nhà, nên hỏi chủ nhà về đăng ký tạm trú, điện nước tính giá nào, và khu vực đó có hay ngập khi mưa lớn không. Khi mua đất, kiểm tra sổ đỏ, quy hoạch tại phường, vì địa giới vừa thay đổi, có những thửa đất ở vùng ven có tên đơn vị trên sổ khác với tên phường hiện nay.
Đi lại về Hà Nội bằng xe khách, tàu hỏa hoặc xe ghép đều tiện, mất khoảng một tiếng rưỡi. Ra trung tâm Hải Phòng gần hơn chút. Trẻ em đi học có nhiều trường công lập, trong đó trường chuyên của tỉnh cũ vẫn là nơi nhiều phụ huynh nhắm đến.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Hải Dương nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, thành phố Hải Dương cũ thuộc thành phố Hải Phòng, theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện bị bỏ, nên địa bàn thành phố cũ được chia thành các phường mới, trong đó có phường mang tên Hải Dương ở khu trung tâm.
Vì sao Hải Dương được gọi là thành Đông?
Vì vùng này xưa thuộc xứ Đông, tức trấn Hải Dương ở phía đông kinh thành Thăng Long, và tỉnh lỵ có tòa thành xây đầu thời Nguyễn. Người ta gọi tắt là thành Đông, tên này đến nay vẫn dùng trong đời sống và tên gọi nhiều nơi.
Thành phố Hải Dương thành lập năm nào?
Thị xã Hải Dương được nâng lên thành phố Hải Dương năm 1997, cùng năm tái lập tỉnh Hải Dương sau khi tách khỏi Hải Hưng. Năm 2019 thành phố được công nhận đô thị loại I. Từ 1/7/2025 cấp đơn vị này không còn.
Từ thành phố Hải Dương đi Hà Nội mất bao lâu?
Thông thường khoảng một tiếng rưỡi bằng ô tô hoặc xe khách theo quốc lộ 5, tùy giờ và tình trạng đường. Ngoài ra có tàu hỏa tuyến Hà Nội – Hải Phòng dừng ở ga Hải Dương. Nên xem lịch chạy thực tế trước khi đi.
Mua bánh đậu xanh Hải Dương ở đâu?
Bánh đậu xanh bán nhiều ở trung tâm thành phố Hải Dương cũ và dọc quốc lộ 5. Nên chọn cửa hàng có địa chỉ cố định, hộp ghi rõ nơi sản xuất và hạn dùng, tránh mua hàng không rõ nguồn gốc ở các điểm bán tạm.
Giấy tờ ghi thành phố Hải Dương có còn dùng được không?
Còn dùng được. Thay đổi địa giới không làm giấy tờ cũ mất giá trị. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ đối chiếu sang phường mới thuộc thành phố Hải Phòng. Nếu cần điều chỉnh thông tin, hỏi bộ phận một cửa của phường nơi cư trú.