Thị xã Giá Rai là đơn vị cấp huyện của tỉnh Bạc Liêu cho tới ngày 30/6/2025, lên thị xã năm 2015 từ huyện Giá Rai. Từ 1/7/2025, địa bàn thị xã cũ thuộc tỉnh Cà Mau, chia thành phường Giá Rai, phường Láng Tròn và xã Phong Thạnh.
Giá Rai nằm giữa thành phố Bạc Liêu và Cà Mau, quốc lộ 1 chạy xuyên qua theo chiều dài. Người đi ngang chỉ thấy một dải phố chợ dài; người ở lại mới biết đây là nơi có sự kiện đồng Nọc Nạng năm 1928 và nhà thờ Tắc Sậy, một điểm đến đông người khắp miền Tây. Bài này kể huyện Giá Rai lớn ngày trước, cách nó thu lại thành thị xã, và nay thuộc những đơn vị nào.
Huyện Giá Rai ngày trước: rộng tới tận cửa biển
Trong thời Minh Hải và những năm đầu tái lập tỉnh Bạc Liêu, huyện Giá Rai rộng hơn thị xã sau này nhiều. Huyện trải từ trục quốc lộ 1 xuống tận cửa sông Gành Hào, gồm cả vùng ven biển với Gành Hào, Long Điền, Định Thành, An Trạch. Người lớn tuổi ở Gành Hào vì thế vẫn có giấy tờ ghi huyện Giá Rai.
Khoảng đầu những năm 2000, phần phía nam ven biển được tách ra lập huyện Đông Hải, lấy Gành Hào làm huyện lỵ. Huyện Giá Rai còn lại vùng dọc quốc lộ 1 và phía bắc quốc lộ, với hai thị trấn Hộ Phòng, Giá Rai và các xã nông nghiệp xung quanh.
Nguồn gốc tên Giá Rai đến nay chưa có lời giải được chấp nhận rộng rãi. Có ý kiến cho rằng đây là âm Việt hoá từ một tên Khmer, có người liên tưởng tới cây giá, một loài cây ven rạch nước lợ. Không cách giải nào có bằng chứng chắc, nên khi kể lại chỉ nên nói đó là những giả thuyết.
Năm 2015, huyện Giá Rai được nâng lên thị xã. Các thị trấn và phần đô thị dọc quốc lộ được tổ chức thành phường, gồm phường 1 ở trung tâm, phường Hộ Phòng và phường Láng Tròn; vùng nông thôn hai bên giữ cấp xã với những cái tên như Phong Thạnh, Phong Thạnh A, Phong Thạnh Đông, Phong Thạnh Tây, Tân Phong, Tân Thạnh. Khung này được dùng tới hết tháng 6/2025, trước khi cấp huyện bị bỏ.
Dải phố chợ Hộ Phòng, Giá Rai, Láng Tròn
Đi trên quốc lộ 1 từ Bạc Liêu xuống Cà Mau, đoạn qua Giá Rai gần như liền một dải nhà phố, chợ, tiệm vàng, cửa hàng vật tư nuôi tôm, quán ăn. Ba điểm đông nhất là Hộ Phòng, trung tâm Giá Rai và Láng Tròn. Đây là lý do thị xã được lập: phần đô thị dọc quốc lộ đã đủ dày.
Hộ Phòng là đầu mối rẽ xuống Gành Hào. Từ ngã ba này, tuyến đường Hộ Phòng – Gành Hào chạy về phía biển, đưa tôm, cá, muối từ vùng Đông Hải lên quốc lộ. Chợ Hộ Phòng vì thế luôn có hàng biển tươi, nhiều thương lái thu mua tôm.
Láng Tròn ở phía tây, gần ranh giới với Cà Mau cũ. Tên Láng Tròn được giải khá chắc là vùng đất trũng đọng nước có hình tròn, kiểu tên tả cảnh rất phổ biến ở Nam Bộ. Hiện không ai chỉ được cái láng ban đầu nằm ở đâu, vì nhà cửa đã phủ lên.
Đời sống dọc quốc lộ xoay quanh con tôm: cửa hàng thức ăn, thuốc thuỷ sản, máy sục khí, đại lý thu mua, cơ sở chế biến. Khi giá tôm tốt, cả dải phố sôi động; khi tôm bệnh hay giá xuống, chợ vắng hẳn. Nghe người Giá Rai nói chuyện giá tôm là đoán được tình hình kinh tế cả vùng.
Đồng Nọc Nạng năm 1928: một cánh đồng trong lịch sử Nam Kỳ
Tháng 2 năm 1928, trên một cánh đồng thuộc vùng Giá Rai, một gia đình nông dân thường được nhắc với tên gia đình ông Mười Chức chống lại việc bị buộc giao lại ruộng mà họ đã khai phá. Cuộc đụng độ với lực lượng của chính quyền thuộc địa làm nhiều người trong gia đình thiệt mạng, gây chấn động dư luận Nam Kỳ.
Gốc của sự việc là cơ chế ruộng đất thời ấy: người khai phá thường không có giấy tờ, người có quan hệ và tiền bạc lại xin cấp hoặc đứng bộ chính khu đất đã có người làm. Báo chí Sài Gòn theo dõi phiên toà sau đó, biến vụ việc thành câu chuyện chung về bất công đất đai ở miền Tây.
Chi tiết như số người thương vong hay diễn biến từng phút không hoàn toàn trùng nhau giữa các tài liệu. Nếu cần trích dẫn con số, nên đối chiếu với sách lịch sử địa phương hoặc hồ sơ di tích, đừng dựa vào lời kể truyền miệng hay các bài viết không nguồn.
Khu di tích đồng Nọc Nạng nằm ở xã Phong Thạnh A cũ, nay thuộc phường Giá Rai. Không gian là đồng ruộng mở, có khu tưởng niệm và mộ. Đây là nơi tưởng niệm người đã mất, nên khách đến nên ăn mặc gọn gàng, nói nhỏ và không leo trèo lên công trình.
Tắc Sậy: nhà thờ giữa đồng và dòng người đến viếng
Nhà thờ Tắc Sậy nằm ở ấp Tắc Sậy, xã Tân Phong cũ của thị xã Giá Rai. Nơi đây gắn với linh mục Phanxicô Trương Bửu Diệp, người coi sóc giáo xứ, mất năm 1946 trong thời loạn lạc. Mộ ông ở Tắc Sậy dần trở thành điểm nhiều người tìm đến viếng, không chỉ người Công giáo mà cả người theo đạo khác.
Khuôn viên nhà thờ hiện nay được xây dựng lại trong những thập niên gần đây, rộng hơn nhiều so với nhà thờ cũ, có tháp chuông nhìn thấy từ xa giữa đồng. Ngày thường khá vắng, chủ yếu người trong xứ đi lễ; cuối tuần, ngày lễ thì xe khách từ nhiều tỉnh đổ về, đường vào có thể kẹt.
Tên Tắc Sậy là tên tả cảnh: "tắc" là đường nước tắt nối hai con rạch, "sậy" là loài cây thân cỏ cao mọc dày ven nước. Lối đặt tên như vậy rất quen ở Nam Bộ, lấy một đặc điểm dễ thấy ở bờ nước để gọi cả một vùng.
Khi đến, nên mặc kín đáo, giữ trật tự trong nhà thờ và khu mộ, xin phép trước khi chụp ảnh người đang cầu nguyện. Từ quốc lộ 1, đường vào Tắc Sậy không xa, nên có thể ghép vào chuyến đi giữa Bạc Liêu và Cà Mau trong cùng một ngày.
Nuôi tôm, ruộng lúa và nhịp sống các xã Giá Rai cũ
Phía nam quốc lộ 1 của Giá Rai là vùng nước mặn, lợ, gần như kín vuông tôm. Có hộ nuôi quảng canh trên vuông rộng, có hộ nuôi thâm canh, công nghệ cao với ao lót bạt, nhà kính. Phía bắc quốc lộ là vùng chuyển tiếp, có nơi làm tôm – lúa, có nơi vẫn làm lúa.
Ranh giới mặn ngọt ở đây không cố định mà theo các cống và cách vận hành nước của từng thời kỳ. Những năm hạn mặn nặng, nước mặn lấn sâu hơn, ruộng lúa phía bắc bị ảnh hưởng. Chuyện chọn nuôi gì, trồng gì vì thế luôn là chuyện bàn tính hằng năm của nông dân.
Các xã nông thôn của Giá Rai cũ có nhiều tên mang chữ "Phong" như Phong Thạnh, Phong Thạnh A, Phong Thạnh Đông, Phong Thạnh Tây, Phong Tân. Đó là dấu vết của những lần tách xã trước đây, mỗi lần tách thêm một chữ. Chính điều này làm việc ghi địa chỉ sau năm 2025 dễ nhầm.
Đời sống ở các xã gắn với kênh rạch: nhà quay mặt ra kênh, đường bê tông nhỏ chạy dọc bờ, trẻ con đi học qua những cây cầu hẹp. Mùa mưa đường đất lầy, mùa khô nắng gắt. Người ở xa về quê thường đi xe tới chợ dọc quốc lộ rồi để người nhà ra đón.
Giá Rai cũ nay thuộc hai phường, một xã nào
Từ 1/7/2025, thị xã Giá Rai không còn là đơn vị hành chính. Phường Giá Rai mới gồm phường 1, phường Hộ Phòng cùng hai xã Phong Thạnh và Phong Thạnh A cũ. Phường Láng Tròn gồm phường Láng Tròn và xã Phong Thạnh Đông cũ. Xã Phong Thạnh mới gồm Phong Thạnh Tây, Tân Phong, Tân Thạnh cũ. Các ấp giáp ranh có thể còn điều chỉnh, nên với từng nhà cụ thể vẫn cần kiểm lại.
Bẫy lớn nhất là tên Phong Thạnh. Người ở xã Phong Thạnh cũ nay ở phường Giá Rai, không phải xã Phong Thạnh mới. Còn xã Phong Thạnh mới được dựng chủ yếu từ Phong Thạnh Tây và hai xã Tân Phong, Tân Thạnh, nơi có nhà thờ Tắc Sậy.
Hai xã Phong Thạnh Tây A và Phong Thạnh Tây B, nghe như cùng nhà với Phong Thạnh Tây, lại thuộc huyện Phước Long cũ và nay vào xã Phong Hiệp. Khi ai đó nói mình ở Phong Thạnh, nên hỏi thêm ấp nào, gần chợ nào, thuộc Giá Rai hay Phước Long cũ.
Cách ghi dễ hiểu là tên mới kèm tên cũ, ví dụ "xã Phong Thạnh, tỉnh Cà Mau (trước là xã Tân Phong, thị xã Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu)". Khi khai trực tuyến, chọn tỉnh Cà Mau trước, sau đó đọc kỹ danh sách xã, phường gợi ý.
Người Giá Rai đi xa và chuyện giữ tên quê
Giá Rai là nơi nhiều người rời quê đi làm ăn từ sớm, nhất là những năm tôm bệnh, lúa mất giá. Người Giá Rai ở Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương cũ, Đồng Nai đông tới mức nhiều xóm trọ gần như toàn người cùng quê. Họ vẫn giới thiệu mình là "dân Giá Rai, Bạc Liêu", dù trên giấy tờ mới quê đã thuộc Cà Mau.
Với người đi xa, rắc rối thường nằm ở giấy tờ cần gửi về quê: xin trích lục khai sinh, xác nhận cư trú, làm thủ tục thừa kế đất. Khi nhờ người nhà làm hộ, nên hỏi họ tên phường, xã mới cụ thể, thay vì chỉ nói "ở Giá Rai", vì thị xã cũ nay đã là ba đơn vị khác nhau.
Bản sao trích lục hộ tịch của những sự kiện đăng ký trước tháng 7/2025 có thể xin ở phường, xã mới đang giữ sổ, hoặc qua cổng dịch vụ công khi dữ liệu đã được số hoá. Người ở xa nên hỏi trước nơi đang lưu sổ để khỏi về quê rồi phải đi thêm một vòng.
Dịp Tết, quốc lộ 1 qua Giá Rai đông xe về quê từ chiều hai mươi tám, hai mươi chín âm lịch. Ai về muộn nên đặt vé sớm, và nhớ rằng bến xe cũ, chợ cũ vẫn ở chỗ cũ, chỉ có tên đơn vị hành chính là đổi.
Câu hỏi thường gặp
Thị xã Giá Rai cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn thị xã Giá Rai cũ thuộc tỉnh Cà Mau, theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Thị xã không còn là cấp hành chính; địa bàn nay là phường Giá Rai, phường Láng Tròn và xã Phong Thạnh.
Giá Rai lên thị xã năm nào?
Huyện Giá Rai được nâng lên thị xã năm 2015, khi dải đô thị Hộ Phòng, Giá Rai, Láng Tròn dọc quốc lộ 1 đã đủ phát triển. Trước đó, khoảng đầu những năm 2000, phần ven biển của huyện được tách ra lập huyện Đông Hải.
Nhà thờ Tắc Sậy nay thuộc xã nào?
Nhà thờ Tắc Sậy ở xã Tân Phong cũ của thị xã Giá Rai, từ 1/7/2025 thuộc xã Phong Thạnh, tỉnh Cà Mau. Lưu ý xã Phong Thạnh mới khác xã Phong Thạnh cũ, vì xã cũ nay đã thuộc phường Giá Rai.
Di tích đồng Nọc Nạng ở đâu?
Khu di tích đồng Nọc Nạng thường được giới thiệu ở xã Phong Thạnh A cũ của thị xã Giá Rai, nay thuộc phường Giá Rai, tỉnh Cà Mau. Hỏi người địa phương di tích Nọc Nạng là được chỉ đường.
Hộ Phòng nay thuộc phường nào?
Phường Hộ Phòng cũ cùng phường 1 và hai xã Phong Thạnh, Phong Thạnh A cũ nay hợp thành phường Giá Rai, tỉnh Cà Mau. Ngã ba Hộ Phòng vẫn là nơi rẽ xuống Gành Hào như trước.
Gành Hào trước đây có thuộc Giá Rai không?
Có. Trước khi huyện Đông Hải được lập vào khoảng đầu những năm 2000, vùng Gành Hào và các xã ven biển phía nam thuộc huyện Giá Rai. Vì vậy giấy tờ cũ của người Gành Hào có thể ghi huyện Giá Rai.