Huyện Vĩnh Lợi là huyện nằm ở phía bắc thành phố Bạc Liêu cho tới ngày 30/6/2025, huyện lỵ là thị trấn Châu Hưng. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ thuộc tỉnh Cà Mau, chia chủ yếu về ba xã Vĩnh Lợi, Châu Thới, Hưng Hội; riêng xã Long Thạnh cũ nay thuộc xã Hòa Bình.
Vĩnh Lợi là một trong những tên cấp huyện lâu đời nhất của Bạc Liêu. Đây là vùng giồng đất cao, nơi người Khmer định cư sớm, nơi có tháp cổ Vĩnh Hưng thời Óc Eo, và là huyện mẹ của huyện Hòa Bình. Bài này kể các lớp lịch sử, những sóc Khmer, tháp Vĩnh Hưng, nông nghiệp vùng giồng và cách huyện cũ chia về các xã mới.
Một tên huyện lâu đời, nhiều lần thu nhỏ
Theo nhiều tài liệu, Vĩnh Lợi đã là tên một quận của tỉnh Bạc Liêu từ trước năm 1975, bao quanh tỉnh lỵ. Thời Minh Hải và khi tái lập tỉnh năm 1997, huyện Vĩnh Lợi rộng, trải từ giồng đất phía bắc thị xã Bạc Liêu xuống tận vùng ven biển phía nam quốc lộ 1.
Năm 2005, phần phía nam của Vĩnh Lợi được tách ra lập huyện Hòa Bình. Từ đó Vĩnh Lợi chỉ còn vùng phía bắc, bao quanh thành phố Bạc Liêu ở mặt bắc và đông bắc, hướng về phía Sóc Trăng cũ. Huyện lỵ là thị trấn Châu Hưng.
Trước ngày 1/7/2025, huyện có thị trấn Châu Hưng và các xã Châu Hưng A, Châu Thới, Hưng Hội, Hưng Thành, Long Thạnh, Vĩnh Hưng, Vĩnh Hưng A. Tên Vĩnh Lợi mang nghĩa chữ Hán Việt là lợi ích lâu bền, thuộc lớp tên chữ đẹp quen thuộc của địa danh Nam Bộ.
Vì huyện từng rộng hơn nhiều, giấy tờ cũ ghi huyện Vĩnh Lợi có thể là của người ở vùng Hòa Bình hôm nay. Khi đọc giấy tờ của ông bà, cha mẹ, cần xem năm cấp để biết "Vĩnh Lợi" lúc ấy bao trùm vùng nào.
Giồng đất và những sóc Khmer
Giồng là dải đất cao, thường là cát cũ, nổi lên giữa vùng đồng trũng. Ở phía bắc thành phố Bạc Liêu có nhiều giồng như vậy, và người Khmer đã chọn chúng để lập sóc từ rất sớm, vì đất cao ít ngập, dễ làm vườn, đào giếng có nước ngọt.
Ngày nay, các xã Châu Thới, Hưng Hội và vùng Vĩnh Hưng cũ vẫn có nhiều sóc Khmer, mỗi sóc quây quần quanh một ngôi chùa Nam tông. Chùa là nơi học chữ Khmer, nơi giữ nhạc cụ ngũ âm, nơi tổ chức lễ Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta, Ok Om Bok.
Đi qua các sóc vào mùa lễ, có thể thấy người dân giã cốm dẹp, chuẩn bị bánh, trang trí chùa. Đua ghe ngo, một hoạt động lớn của người Khmer miền Tây, thường diễn ra dịp Ok Om Bok; ở Bạc Liêu, các đội ghe tham gia giải tổ chức ở địa phương hoặc ở Sóc Trăng cũ.
Khi đến sóc, nên ăn mặc kín đáo, cởi giày dép trước khi vào chánh điện, không chạm vào đầu người khác, đặc biệt là các chú tiểu, và xin phép trước khi chụp ảnh. Người Khmer trong sóc thường hiếu khách nếu khách tôn trọng nếp sinh hoạt.
Tháp cổ Vĩnh Hưng: dấu vết nghìn năm trước
Tháp Vĩnh Hưng là một tháp gạch cổ ở vùng Vĩnh Hưng cũ, nay thuộc xã Châu Thới. Tháp được xếp vào văn hoá Óc Eo, có niên đại sớm hơn các chùa Khmer hiện nay nhiều thế kỷ, là di tích được xếp hạng cấp quốc gia. Đây là dấu vết hiếm hoi của cư dân cổ trên đất Bạc Liêu.
Tháp hiện còn phần thân bằng gạch, đã được trùng tu, che chắn. Quanh tháp từng tìm thấy nhiều hiện vật bằng đá, đồng; một phần được trưng bày ở nhà trưng bày trong khu di tích. Người dân địa phương còn gọi tháp bằng tên gọi Khmer, gắn với các câu chuyện truyền miệng.
Văn hoá Óc Eo gắn với một vương quốc cổ ở vùng châu thổ Mekong trong những thế kỷ đầu Công nguyên, để lại dấu vết ở nhiều nơi miền Tây: nền móng gạch, tượng đá, đồ trang sức, đồ gốm. Tháp Vĩnh Hưng cho thấy vùng giồng phía bắc Bạc Liêu đã có cư dân và công trình kiến trúc từ rất lâu trước khi người Việt, người Hoa đến khẩn hoang. Niên đại cụ thể của tháp nên tra trong hồ sơ di tích, vì các tài liệu phổ thông ghi không hoàn toàn giống nhau.
So với khu di tích Óc Eo – Ba Thê ở An Giang, tháp Vĩnh Hưng nhỏ và ít khách hơn nhiều. Nhưng chính vì yên tĩnh, đây là nơi hợp với người muốn tìm hiểu lịch sử cổ của miền Tây, không bị đám đông làm phiền.
Gạch cổ rất dễ tổn hại, nên khách không leo lên tháp, không sờ, khắc lên gạch, không mang đồ ăn vào khu tháp. Giờ mở cửa có thể thay đổi, nên hỏi trước ở địa phương. Bản đồ điện thoại tìm "tháp cổ Vĩnh Hưng" chỉ đường khá đúng, gần tới thì hỏi lại người dân.
Vườn, ruộng và đời sống quanh Châu Hưng
Thị trấn Châu Hưng là trung tâm của huyện cũ, có chợ, trường học, trạm y tế, trụ sở các cơ quan. Vì gần thành phố Bạc Liêu, nhiều người ở Châu Hưng đi làm, đi học ở thành phố trong ngày, còn người thành phố về đây mua đất làm vườn, làm nhà.
Vùng Vĩnh Lợi cũ là vùng ngọt, chủ yếu trồng lúa, rau màu, cây ăn trái và nuôi cá. Trên các giồng có vườn xoài, mít, nhãn, dừa, rau màu; ruộng thấp làm lúa. Một số nơi chuyển sang tôm – lúa, nhưng không nhiều bằng Hồng Dân, Phước Long.
Nhờ là vùng ngọt gần thành phố, Vĩnh Lợi cũ cung cấp rau, trái cây, cá đồng cho chợ Bạc Liêu. Mỗi sáng, người các ấp chở hàng lên chợ thành phố bằng xe máy, xe ba gác. Chợ quê trong vùng cũng bán nhiều món Khmer như bún nước lèo, bánh ống, cốm dẹp.
Đời sống ở đây chậm và yên. Đường bê tông đã tới hầu hết ấp, nhà cửa khang trang hơn trước, nhưng nếp sống vẫn gắn với vườn, ruộng, chùa và đình. Người lớn tuổi ở Vĩnh Lợi hay kể về thời đi ghe lên thị xã, khác hẳn cảnh xe máy bây giờ.
Vĩnh Lợi cũ nay thuộc những xã nào
Từ 1/7/2025, huyện Vĩnh Lợi không còn là đơn vị hành chính. Xã Vĩnh Lợi mới chỉ gồm thị trấn Châu Hưng và xã Châu Hưng A cũ. Xã Châu Thới mới gồm các xã Châu Thới, Vĩnh Hưng và Vĩnh Hưng A cũ. Xã Hưng Hội mới gồm Hưng Hội và Hưng Thành cũ.
Riêng xã Long Thạnh cũ của Vĩnh Lợi nay thuộc xã Hòa Bình, cùng thị trấn Hòa Bình và xã Vĩnh Mỹ A cũ. Đây là chỗ dễ nhầm: người Long Thạnh quen nói mình ở Vĩnh Lợi, nhưng nay phải ghi xã Hòa Bình, tỉnh Cà Mau.
Như vậy, "ở Vĩnh Lợi" theo nghĩa cũ có thể chỉ bất cứ đâu trong ba, bốn xã; còn xã Vĩnh Lợi mới chỉ là vùng quanh Châu Hưng. Tháp Vĩnh Hưng nay thuộc xã Châu Thới, không thuộc xã Vĩnh Lợi.
Cách ghi dễ hiểu là "xã Châu Thới, tỉnh Cà Mau (trước là xã Vĩnh Hưng A, huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu)". Kiểm lại trên ứng dụng định danh điện tử nếu không chắc, nhất là ở các ấp sát ranh với thành phố Bạc Liêu cũ.
Đi lại và ghép lịch trình từ thành phố Bạc Liêu
Vĩnh Lợi cũ sát thành phố Bạc Liêu nên đi lại dễ. Từ trung tâm thành phố lên Châu Hưng hay ra tháp Vĩnh Hưng chỉ cần xe máy hoặc ô tô, đi theo đường tỉnh về phía bắc. Đường chính đã trải nhựa, đường vào sóc là bê tông nhỏ.
Một lịch trình nửa ngày hợp lý: sáng sớm lên tháp Vĩnh Hưng và nhà trưng bày, ghé một ngôi chùa Khmer trong vùng Châu Thới hoặc Hưng Hội, ăn trưa ở chợ quê, chiều về thành phố xem nhà công tử. Một buổi như vậy đi qua cả lớp lịch sử nghìn năm lẫn lớp lịch sử khẩn hoang.
Mùa khô từ khoảng tháng 12 đến tháng 4 đường dễ đi, trời nắng gắt buổi trưa. Mùa mưa nên đi buổi sáng, mang áo mưa. Các dịp lễ Khmer như Chôl Chnăm Thmây, Ok Om Bok là lúc sóc đông vui nhất, nhưng cũng là lúc nên tôn trọng không gian lễ của người dân.
Người đi một mình hay đi xe ôm, xe công nghệ nên thoả thuận cả chuyến đi về, vì gọi xe từ vùng sóc về thành phố có thể khó. Mang theo nước uống, nón, và một ít tiền lẻ để mua đồ ở chợ quê.
Vĩnh Lợi và quan hệ với thành phố Bạc Liêu
Ranh giới giữa Vĩnh Lợi cũ và thành phố Bạc Liêu từ lâu đã mờ trong đời sống. Nhiều người ở Châu Hưng, Hưng Thành đi làm ở thành phố, con cái học trường thành phố, còn rau quả, cá đồng của Vĩnh Lợi nuôi chợ Bạc Liêu.
Trong vài năm gần đây, vùng giáp ranh có thêm khu dân cư mới, nhà vườn của người thành phố, cơ sở sản xuất nhỏ. Giá đất ở những chỗ gần đường lớn tăng, kéo theo chuyện mua bán, sang tên đất nhiều hơn.
Mua đất ở vùng này cần kiểm kỹ giấy tờ: thửa đất thuộc xã mới nào, quy hoạch ra sao, có tranh chấp không. Sổ cũ ghi huyện Vĩnh Lợi vẫn hợp lệ, nhưng hồ sơ mới phải ghi đúng xã hiện hành, và nên làm việc trực tiếp với cơ quan đăng ký đất đai phụ trách khu vực.
Dù sau năm 2025 Vĩnh Lợi và thành phố cũ đều đổi thành xã, phường của tỉnh Cà Mau, quan hệ gắn bó giữa vùng giồng phía bắc và đô thị Bạc Liêu vẫn giữ nguyên, chỉ khác tên trên giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Vĩnh Lợi cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Vĩnh Lợi cũ thuộc tỉnh Cà Mau, sau khi Bạc Liêu nhập vào Cà Mau theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; địa bàn chủ yếu thuộc ba xã Vĩnh Lợi, Châu Thới, Hưng Hội và một phần xã Hòa Bình.
Thị trấn Châu Hưng nay thuộc xã nào?
Thị trấn Châu Hưng cùng xã Châu Hưng A cũ nay hợp thành xã Vĩnh Lợi, tỉnh Cà Mau. Xã này chỉ chiếm một phần nhỏ của huyện Vĩnh Lợi cũ, nên đừng ghi xã Vĩnh Lợi cho mọi địa chỉ trong huyện cũ.
Tháp cổ Vĩnh Hưng ở đâu?
Tháp Vĩnh Hưng nằm ở vùng Vĩnh Hưng cũ của huyện Vĩnh Lợi, nay thuộc xã Châu Thới, tỉnh Cà Mau. Đây là tháp gạch thuộc văn hoá Óc Eo, di tích cấp quốc gia, có nhà trưng bày hiện vật trong khu di tích.
Huyện Hòa Bình có phải tách từ Vĩnh Lợi không?
Đúng. Năm 2005, phần phía nam của huyện Vĩnh Lợi được tách ra lập huyện Hòa Bình. Vì vậy giấy tờ cấp trước năm 2005 của người vùng Hòa Bình thường ghi huyện Vĩnh Lợi.
Xã Long Thạnh cũ nay thuộc đâu?
Xã Long Thạnh cũ của huyện Vĩnh Lợi nay thuộc xã Hòa Bình, tỉnh Cà Mau, cùng thị trấn Hòa Bình và xã Vĩnh Mỹ A cũ. Người Long Thạnh cũ nên ghi xã Hòa Bình khi làm giấy tờ mới.
Đến vùng Vĩnh Lợi cũ nên xem gì?
Tháp cổ Vĩnh Hưng và nhà trưng bày là điểm đáng xem nhất, kế đến là các sóc Khmer với chùa Nam tông ở Châu Thới, Hưng Hội. Có thể ghép với một vòng qua chợ quê, vườn cây trong nửa ngày từ thành phố Bạc Liêu.