Thị xã Ayun Pa nằm ở phía đông nam tỉnh Gia Lai cũ, nơi sông Ayun đổ vào sông Ba, trên quốc lộ 25 nối Chư Sê với Phú Yên. Vùng này xưa gọi là Cheo Reo, từng là tỉnh lỵ tỉnh Phú Bổn. Thị xã được lập năm 2007 từ huyện Ayun Pa cũ, cùng lúc phần còn lại lập thành huyện Phú Thiện. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Ayun Pa cũ thuộc các phường, xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
Người Gia Lai nhắc Ayun Pa là nhắc cái nắng: vùng trũng thấp nhất tỉnh, mùa khô nóng hầm hập, khác hẳn cái lạnh Pleiku chỉ cách gần trăm cây số. Nhưng cũng vì thấp và có hai con sông mà đây là vựa lúa của cả tỉnh cũ. Bài này nói về tên Cheo Reo, những lần tách huyện, hai con sông, đồng ruộng, người Jrai và địa chỉ Ayun Pa sau sáp nhập.
Cheo Reo, Phú Bổn và cái tên Ayun Pa
Cheo Reo là tên cũ của vùng trung tâm thị xã, từng là một làng, một vùng của người Jrai bên hợp lưu hai con sông. Tài liệu thời Pháp và các văn bản trước 1975 thường dùng tên này; người lớn tuổi trong vùng tới nay vẫn gọi chợ, gọi phố là Cheo Reo.
Thời Việt Nam Cộng hòa, Cheo Reo là tỉnh lỵ của tỉnh Phú Bổn, tỉnh được lập trên phần đất phía đông nam của Pleiku và một phần vùng núi giáp Phú Yên. Sau năm 1975 Phú Bổn nhập vào Gia Lai, vùng Cheo Reo trở thành huyện Ayun Pa, lấy theo tên con sông Ayun.
Huyện Ayun Pa thời đó rất rộng, gồm cả vùng mà sau này là Krông Pa, Ia Pa và Phú Thiện. Các huyện này lần lượt được tách ra: Ia Pa năm 2003, rồi năm 2007 phần còn lại chia thành thị xã Ayun Pa và huyện Phú Thiện. Thị xã giữ khu trung tâm cũ với các phường nội thị và vài xã quanh đó.
Một trong các phường của thị xã mang tên Cheo Reo, như một cách giữ lại tên gốc. Với người làm giấy tờ, cần nhớ: "huyện Ayun Pa" trên giấy cũ có thể chỉ cả vùng Phú Thiện, Ia Pa ngày nay, không riêng thị xã.
Nơi sông Ayun gặp sông Ba
Sông Ba từ vùng núi Kbang chảy xuống phía nam qua An Khê, Kông Chro, tới Ayun Pa thì nhận nước sông Ayun từ phía tây bắc đổ về. Từ chỗ hợp lưu, sông Ba rộng hẳn ra, chảy tiếp qua Krông Pa rồi xuống Phú Yên, đổ ra biển ở Tuy Hòa.
Hai con sông bồi đắp nên vùng trũng Cheo Reo – Phú Bổn, đất phù sa ven sông và những cánh đồng bằng phẳng hiếm thấy giữa Tây Nguyên. Đây là lý do vùng này thành nơi trồng lúa nước tập trung nhất của Gia Lai cũ.
Mùa mưa, nước hai sông lên nhanh, một số năm gây ngập vùng trũng ven sông. Mùa khô, sông cạn để lộ bãi cát, người dân trồng rau, đậu, dưa trên bãi bồi. Cuộc sống ven sông vì thế xoay theo con nước, giống miền xuôi hơn là cao nguyên.
Việc vận hành các hồ thủy điện, thủy lợi ở thượng nguồn sông Ba và sông Ayun ảnh hưởng tới mực nước qua Ayun Pa. Mỗi mùa khô, chuyện thiếu nước tưới, nước sinh hoạt ở một số xã ven sông lại được nhắc tới trong các cuộc họp của địa phương.
Vùng trũng nóng nhất tỉnh và chuyện sống chung với nắng
Ayun Pa thấp hơn Pleiku nhiều, lại nằm khuất sau các dãy núi chắn gió ẩm, nên mùa khô rất nóng và ít mưa. Người Pleiku xuống Ayun Pa thường nói như đi từ mùa thu sang mùa hè trong một buổi xe.
Nắng nóng ảnh hưởng tới cả cách làm nhà, cách làm đồng. Nhà cửa ở đây thường có hiên rộng, trồng cây che bóng; người làm đồng ra ruộng từ sáng sớm, nghỉ trưa dài, chiều mát mới làm tiếp. Mùa khô, nước tưới là nỗi lo lớn nhất.
Người đến Ayun Pa vào mùa khô, khoảng tháng 2 tới tháng 5, nên mang mũ rộng vành, uống đủ nước, tránh đi đường dài giữa trưa. Người lái xe máy từ Pleiku xuống nên dừng nghỉ ở Chư Sê hoặc Phú Thiện thay vì chạy một mạch.
Mùa mưa lại có cái khó khác: mưa lớn ở thượng nguồn làm nước sông lên, vài đoạn đường liên xã ven sông có thể ngập. Theo dõi thông báo của địa phương vào những đợt mưa kéo dài là việc người vùng trũng quen làm.
Đồng lúa, mía, thuốc lá và chợ Cheo Reo
Ruộng lúa nước là nền nông nghiệp chính của Ayun Pa và vùng lân cận, được tưới chủ yếu từ hệ thống thủy lợi Ayun Hạ đặt ở Phú Thiện. Một năm thường làm hai vụ, có nơi ba vụ khi đủ nước. Lúa vùng này được mang lên bán ở Pleiku và các huyện khác.
Mía là cây trồng quan trọng thứ hai, cung cấp cho nhà máy đường ở Ayun Pa. Mùa ép mía, xe chở mía chạy liên tục trên quốc lộ 25 và đường liên xã. Ngoài ra có thuốc lá, ngô, đậu, rau màu trên bãi bồi.
Chợ Cheo Reo, chợ trung tâm thị xã, là nơi tụ hàng của cả vùng phía đông nam. Người Jrai từ các buôn mang măng, cá sông, rau rừng, gà ra bán; người Kinh bán hàng tạp hóa, vật tư nông nghiệp. Muối kiến vàng, một món chấm của người Jrai, cũng thấy ở đây.
Cá sông Ba, sông Ayun đánh bằng lưới, chài là món quen trong bữa ăn người ven sông. Mùa nước rút, nhiều nhà đi bắt cá ở các vũng, đầm nhỏ để lại sau lũ.
Buôn Jrai quanh thị xã
Người Jrai là cư dân lâu đời của vùng Cheo Reo, sống trong các buôn ven sông và quanh thị xã. Nhà sàn dài, bến nước, nhà mồ với tượng gỗ là những thứ còn thấy ở nhiều buôn, dù nhà xây đã nhiều hơn trước.
Lễ bỏ mả, lễ mừng lúa mới, lễ cưới vẫn có cồng chiêng và rượu ghè. Ở vùng Cheo Reo, các nghi lễ của người Jrai được nghiên cứu nhiều, một phần vì đây là vùng của các thủ lĩnh truyền thống được biết tới trong lịch sử Tây Nguyên.
Đời sống buôn làng đổi khá nhanh: nhiều hộ trồng mía, lúa theo kiểu hợp đồng, con cái đi học ở thị xã, thanh niên đi làm xa. Tiếng Jrai vẫn là tiếng nói chính trong nhà ở nhiều buôn.
Khi vào buôn, nên đi cùng người quen hoặc hỏi trước người trong làng, không chụp ảnh nhà mồ hay lễ cúng khi chưa được phép. Nhà mồ là nơi thiêng với người Jrai, không leo trèo hay sờ vào tượng.
Quốc lộ 25 và mùa xuân năm 1975
Quốc lộ 25 hiện nay, nối Chư Sê qua Phú Thiện, Ayun Pa, Krông Pa xuống Tuy Hòa, phần lớn đi theo tuyến tỉnh lộ 7 cũ. Đây là đường ngắn nhất từ vùng Pleiku xuống biển phía nam, vượt qua vùng núi giáp Phú Yên.
Tháng 3 năm 1975, sau khi Buôn Ma Thuột thất thủ, quân đội Việt Nam Cộng hòa rút khỏi Pleiku và Kon Tum theo con đường này xuống Tuy Hòa. Cuộc rút chạy qua Cheo Reo trên tỉnh lộ 7 trở thành một sự kiện được nhắc nhiều trong sử liệu về những tháng cuối của cuộc chiến.
Ngày nay quốc lộ 25 là đường xe tải chở nông sản, xe khách đi Phú Yên, Khánh Hòa. Đường qua vùng đồng bằng thì thẳng, qua vùng giáp Phú Yên có nhiều dốc, cua. Đi đường này vào mùa mưa nên hỏi trước tình hình sạt lở.
Từ Ayun Pa có đường lên Pleiku qua Phú Thiện, Chư Sê; đường sang Kông Chro, An Khê theo thung lũng sông Ba. Thị xã vì vậy là đầu mối nhỏ của cả vùng phía đông nam.
Ayun Pa cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh Gia Lai mới; cấp huyện, trong đó có thị xã, không còn. Các phường, xã của Ayun Pa cũ được sắp xếp thành một số phường, xã mới trực thuộc tỉnh.
Địa chỉ cũ thường ghi buôn hoặc tổ dân phố, phường hoặc xã, thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai. Nay ghi buôn, tổ, phường hoặc xã mới, tỉnh Gia Lai. Tên đơn vị mới nên tra trong danh sách sắp xếp chính thức, vì có nơi nhập nhiều phường xã cũ vào một.
Giấy tờ cũ có thể ghi huyện Ayun Pa trước 2007, tỉnh Gia Lai – Kon Tum trước 1991, hoặc tỉnh Phú Bổn với người sinh trước 1975. Khi làm thủ tục, mang theo giấy gốc và ghi kèm tên cũ để cán bộ đối chiếu.
Nếu không chắc một buôn nay thuộc xã hay phường nào, cách nhanh nhất là hỏi trưởng buôn hoặc ủy ban phường, xã nơi đó. Người giao hàng trong vùng vẫn quen tên Cheo Reo, Ayun Pa, nên ghi kèm tên cũ cũng không thừa.
Phú Bổn xưa trong ký ức người lớn tuổi
Với thế hệ sinh trước 1975, Phú Bổn không chỉ là một cái tên trên giấy. Đó là nơi có tòa hành chính tỉnh, trường học, bệnh viện, chợ tỉnh, nhỏ hơn Pleiku nhiều nhưng là trung tâm của cả vùng trũng. Người từ các buôn xa ra Cheo Reo làm giấy tờ, bán lúa, mua muối, vải.
Khi tỉnh Phú Bổn nhập vào Gia Lai sau 1975, Cheo Reo hạ xuống thành huyện lỵ, các cơ quan cấp tỉnh chuyển lên Pleiku. Một phần người làm việc ở tỉnh lỵ cũ chuyển đi, phố xá có thời gian vắng hẳn trước khi đông trở lại nhờ người lên khai hoang ruộng lúa và trồng mía.
Những người con Cheo Reo đi xa hay hỏi nhau về tên trường cũ, con đường cũ, bến sông cũ. Nhiều chỗ đã đổi tên, đổi chức năng; nhưng chợ, bến sông và hai con sông vẫn ở đó, là mốc dễ nhận nhất khi về lại.
Khi viết lý lịch hay tìm giấy tờ của cha mẹ sinh trước 1975, gặp chữ Phú Bổn thì hiểu đó là vùng Ayun Pa, Phú Thiện, Ia Pa, Krông Pa ngày nay. Lưu trữ giấy tờ thời ấy không đầy đủ, nên cần kiên nhẫn và hỏi thêm những người cùng thời.
Câu hỏi thường gặp
Thị xã Ayun Pa cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn thị xã Ayun Pa cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Thị xã không còn là cấp hành chính; các phường, xã cũ được sắp xếp lại thành phường, xã mới.
Cheo Reo là ở đâu?
Cheo Reo là tên cũ của vùng trung tâm thị xã Ayun Pa, nơi sông Ayun đổ vào sông Ba. Trước 1975 đây là tỉnh lỵ của tỉnh Phú Bổn. Người địa phương vẫn quen gọi chợ trung tâm là chợ Cheo Reo.
Thị xã Ayun Pa được lập năm nào?
Thị xã Ayun Pa được lập năm 2007 trên cơ sở chia huyện Ayun Pa cũ; phần còn lại lập thành huyện Phú Thiện. Trước đó, năm 2003, huyện Ia Pa cũng đã được tách ra từ huyện Ayun Pa.
Vì sao Ayun Pa nóng hơn Pleiku nhiều?
Ayun Pa nằm ở vùng trũng thấp, khuất sau các dãy núi chắn hơi ẩm, nên mùa khô rất nóng và ít mưa. Pleiku ở trên cao nguyên cao hơn nhiều nên mát quanh năm. Hai nơi cách nhau chưa tới một buổi xe nhưng khí hậu khác hẳn.
Quốc lộ 25 đi qua Ayun Pa nối đi đâu?
Quốc lộ 25 nối Chư Sê trên quốc lộ 14 với Phú Thiện, Ayun Pa, Krông Pa rồi xuống Tuy Hòa. Phần lớn tuyến đi theo tỉnh lộ 7 cũ. Đây là đường ngắn từ vùng cao nguyên xuống biển phía nam.
Giấy tờ ghi huyện Ayun Pa có phải là thị xã Ayun Pa không?
Không hẳn. Trước năm 2007, huyện Ayun Pa gồm cả vùng nay là thị xã Ayun Pa và huyện Phú Thiện; trước 2003 còn gồm cả Ia Pa. Cần xem tên xã trên giấy để biết nơi đó sau này thuộc đơn vị nào.