Thị xã An Khê nằm ở phía đông tỉnh Gia Lai cũ, trên quốc lộ 19, ngay đầu dốc đèo An Khê nhìn xuống đất Bình Định. Thị xã được lập năm 2003 từ huyện An Khê cũ, cùng lúc phần còn lại lập thành huyện Đăk Pơ. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn An Khê cũ thuộc các phường, xã mới của tỉnh Gia Lai mới.
An Khê là nơi miền núi và đồng bằng gặp nhau sớm nhất: người ở đây nói giọng Bình Định, ăn bánh tráng, nhưng sống trên cao nguyên, nhìn ra rừng núi Bahnar. Đây cũng là đất khởi nghiệp của anh em Tây Sơn. Bài này nói về tên gọi, lịch sử Tây Sơn thượng đạo, đèo An Khê, sông Ba, đời sống thị xã và cách ghi địa chỉ hôm nay.
Từ huyện An Khê đến thị xã An Khê năm 2003
Tên An Khê có từ thời các chúa Nguyễn và nhà Nguyễn, khi vùng cao nguyên phía tây phủ Quy Nhơn được gọi là nguồn An Khê hoặc An Khê trường, là nơi buôn bán giữa người Kinh miền xuôi với các làng Bahnar trên núi. Vùng này về hành chính từng gắn chặt với Bình Định trước khi thuộc về các đơn vị của cao nguyên.
Sau năm 1975, An Khê là một huyện rộng của tỉnh Gia Lai – Kon Tum rồi tỉnh Gia Lai, trung tâm là thị trấn An Khê. Huyện trải từ đèo An Khê sang phía tây tới vùng Đăk Pơ, gồm cả đồng bằng thung lũng sông Ba và những làng Bahnar vùng ven núi.
Năm 2003, Chính phủ chia huyện An Khê thành thị xã An Khê và huyện Đăk Pơ. Thị xã gồm thị trấn cũ và một số xã quanh đó; phần phía tây với nhiều làng Bahnar thành huyện Đăk Pơ. Vì thế người quê Đăk Pơ sinh trước năm 2003 thường có giấy tờ ghi huyện An Khê.
Trước tháng 7/2025, thị xã An Khê có các phường nội thị và một số xã ngoại thị. Thị xã là trung tâm của vùng phía đông tỉnh, phục vụ cả Kbang, Kông Chro, Đăk Pơ về chợ búa, trường học và bệnh viện.
Tây Sơn thượng đạo và An Khê trường
Đầu thập niên 1770, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ từ ấp Tây Sơn ở Bình Định lên vùng An Khê lập căn cứ, chiêu tập lực lượng, buôn bán với người Bahnar. Sử gọi vùng này là Tây Sơn thượng đạo, phân biệt với Tây Sơn hạ đạo ở đồng bằng phía dưới.
Nguyễn Nhạc vốn làm biện lại, từng buôn trầu ở An Khê, nên quen đường và quen người trên này. Căn cứ trên núi có lợi thế dễ giữ, dễ rút, lại có nguồn lương thực, voi, ngựa từ các làng. Từ đây lực lượng Tây Sơn tiến xuống đồng bằng chiếm phủ Quy Nhơn, mở đầu phong trào lớn nhất thế kỷ XVIII.
Ở An Khê và vùng Đăk Pơ còn nhiều địa điểm gắn với Tây Sơn thượng đạo được xếp hạng di tích, như khu vực An Khê trường, nơi được cho là chỗ đóng quân, tích trữ lương thảo. Một số tên đất, tên gò được dân gian gắn với chuyện Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ; nhiều chuyện mang tính truyền thuyết, nên đọc như văn hóa dân gian.
Hằng năm, địa phương tổ chức các hoạt động tưởng niệm, giới thiệu di tích Tây Sơn; người Bình Định xuống Phú Phong, người Gia Lai lên An Khê, hai nơi vốn là hai đầu một câu chuyện. Từ 1/7/2025 cả thượng đạo lẫn hạ đạo cùng nằm trong một tỉnh Gia Lai mới.
Đèo An Khê: con dốc nối cao nguyên với biển
Quốc lộ 19 từ Quy Nhơn lên Pleiku phải vượt đèo An Khê, nằm ở ranh giới giữa vùng Tây Sơn của Bình Định cũ và An Khê của Gia Lai cũ. Đường đèo dài, nhiều khúc cua, độ dốc lớn, mây mù có thể phủ vào sáng sớm và chiều tối mùa mưa.
Đi từ biển lên, xe leo đèo rồi gặp ngay thị xã An Khê nằm trên một cao nguyên thấp, khí hậu đã khác hẳn đồng bằng. Đi từ Pleiku xuống, An Khê là điểm dừng cuối trước khi đổ đèo, nhiều tài xế nghỉ ăn uống, kiểm tra phanh ở đây.
Thời kháng chiến, đèo An Khê và quốc lộ 19 là trục chiến lược; nhiều trận đánh trên đường này đi vào sử. Ngày nay tuyến đường được mở rộng, cải tạo nhiều đoạn, và có dự án đường cao tốc Quy Nhơn – Pleiku được khởi công nhằm rút ngắn thời gian, giảm tải cho đèo.
Lái xe qua đèo nên giữ khoảng cách với xe tải, không vượt ở khúc cua khuất, xuống dốc thì về số thấp. Mùa mưa khoảng tháng 9 đến tháng 12 có lúc sạt lở nhỏ, nên theo dõi thông báo giao thông trước khi khởi hành.
Sông Ba, hồ Ka Nak và đồng mía thung lũng
Sông Ba bắt nguồn từ vùng núi Kbang phía bắc, chảy qua An Khê theo hướng nam rồi xuôi về Ayun Pa, Krông Pa, xuống Phú Yên. Đoạn qua An Khê, sông bồi nên một thung lũng tương đối bằng, là nơi tập trung ruộng lúa, nương mía, rau màu.
Phía thượng nguồn, công trình thủy điện An Khê – Ka Nak tạo nên hồ chứa lớn trên sông Ba, một phần nước được chuyển sang lưu vực sông Kôn phía Bình Định. Việc chuyển nước này từng khiến người dân hạ lưu sông Ba lo lắng về mùa khô, và là chủ đề được bàn nhiều trong vùng.
Cây mía là cây chủ lực của vùng An Khê và lân cận. Một nhà máy đường lớn đặt ở An Khê thu mua mía của nông dân nhiều huyện phía đông, mùa ép mía rơi vào các tháng mùa khô. Xe chở mía nối đuôi trên quốc lộ 19 là cảnh quen thuộc cuối năm.
Ngoài mía, nông dân trồng lúa, sắn, ngô, rau, cây ăn quả. Vùng gò đồi quanh thị xã có rừng trồng keo, bạch đàn. Chăn nuôi bò thả đồng cỏ ven sông cũng phổ biến ở các xã ngoại thị.
Đời sống thị xã giọng Bình Định giữa đất Bahnar
Phần lớn người Kinh ở An Khê có gốc Bình Định, Quảng Ngãi, lên đây qua nhiều đợt từ thời xưa cho tới sau 1975. Giọng nói, cách ăn, cách cúng giỗ của họ gần với đồng bằng; bánh tráng, bánh xèo, bún cá vẫn là những món thường ngày.
Ở các xã ven thị xã có làng Bahnar với nhà rông, cồng chiêng, lễ mừng lúa mới. Người Bahnar và người Kinh trao đổi hàng hóa qua chợ An Khê từ hàng trăm năm, đúng như cái tên "trường" của An Khê xưa.
Chợ An Khê là chợ lớn nhất vùng phía đông tỉnh cũ, đông nhất vào buổi sáng. Nông sản từ Kbang, Kông Chro, Đăk Pơ được mang đến đây, rồi theo quốc lộ 19 xuống Quy Nhơn hoặc lên Pleiku.
Thị xã có bệnh viện, trường trung học phổ thông, các cơ sở dạy nghề phục vụ cả vùng. Trước 2025, nhiều người Kbang, Kông Chro xuống An Khê khám bệnh thay vì đi Pleiku vì gần hơn; với những ca nặng, Quy Nhơn đôi khi còn gần hơn Pleiku.
An Khê cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, từ 1/7/2025 Gia Lai và Bình Định hợp thành tỉnh Gia Lai mới, đồng thời cấp huyện bị bỏ. Các phường, xã của thị xã An Khê cũ được sắp xếp thành một số phường, xã mới trực thuộc tỉnh.
Một điều nhiều người An Khê để ý: trước đây lên tỉnh là đi Pleiku, nay trung tâm hành chính ở Quy Nhơn, và An Khê nằm khá giữa hai nơi. Nhiều việc vẫn làm ở xã, phường; việc cấp tỉnh nên hỏi trước nơi nhận hồ sơ.
Địa chỉ cũ thường ghi tổ dân phố hoặc thôn, phường hoặc xã, thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai. Nay ghi thôn, tổ, phường hoặc xã mới, tỉnh Gia Lai. Tên phường mới cần tra trong danh sách chính thức, không suy theo tên phường cũ.
Giấy tờ của người lớn tuổi có thể ghi huyện An Khê, tỉnh Gia Lai – Kon Tum, hay xa hơn nữa là các đơn vị thời trước 1975. Đó đều là cùng một vùng đất; khi đối chiếu hồ sơ, ghi kèm tên cũ trong ngoặc sẽ giúp cán bộ hiểu nhanh.
Đi An Khê: đường, mùa và những chỗ nên ghé
Từ Quy Nhơn lên An Khê theo quốc lộ 19 qua vùng Tây Sơn rồi vượt đèo; từ Pleiku xuống thì đi qua Đăk Đoa, đèo Mang Yang và Đăk Pơ. Xe khách tuyến Quy Nhơn – Pleiku đều dừng ở An Khê, nên đi lại khá thuận. Giờ xe, giá vé thay đổi theo nhà xe, nên hỏi trước.
Mùa khô từ khoảng tháng 1 đến tháng 4 là lúc đường đèo khô ráo, trời trong, dễ ngắm thung lũng sông Ba. Mùa mưa phía biển thường đến muộn hơn cao nguyên, nên tháng 10, tháng 11 đường đèo hay có mưa lớn và sương mù.
Người thích lịch sử có thể ghé các điểm di tích Tây Sơn thượng đạo ở An Khê rồi tiếp sang di tích chiến thắng Đak Pơ ở huyện bên cạnh, cùng một buổi. Người thích cảnh có thể đi dọc sông Ba, lên phía hồ Ka Nak; đường vào hồ có đoạn hẹp, nên hỏi người địa phương trước.
Ăn ở An Khê giống Bình Định nhiều hơn Pleiku: bánh xèo, bánh hỏi, bún chả cá, bánh tráng nướng. Đó cũng là cách dễ nhất để thấy An Khê là vùng giao thoa: món đồng bằng ăn trong khí trời cao nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Thị xã An Khê cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn thị xã An Khê cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Thị xã không còn là cấp hành chính; các phường, xã cũ được sắp xếp thành phường, xã mới.
Thị xã An Khê được lập năm nào?
Thị xã An Khê được lập năm 2003 trên cơ sở chia huyện An Khê cũ; phần còn lại phía tây lập thành huyện Đăk Pơ. Trước đó An Khê là huyện, trung tâm là thị trấn An Khê trên quốc lộ 19.
Tây Sơn thượng đạo là gì?
Tây Sơn thượng đạo là tên sử sách gọi vùng căn cứ của anh em Tây Sơn trên cao nguyên An Khê đầu thập niên 1770, phân biệt với Tây Sơn hạ đạo ở đồng bằng Bình Định. Ở An Khê và Đăk Pơ còn nhiều di tích liên quan.
Đèo An Khê nằm giữa đâu với đâu?
Đèo An Khê nằm trên quốc lộ 19, nối vùng Tây Sơn của Bình Định cũ với thị xã An Khê của Gia Lai cũ. Đường đèo dài, dốc, nhiều khúc cua; mùa mưa có sương mù và đôi khi sạt lở, nên lái xe chậm và giữ khoảng cách.
Người Đăk Pơ sinh trước 2003 ghi huyện gì trên giấy tờ?
Thường là huyện An Khê, tỉnh Gia Lai, vì Đăk Pơ chỉ được lập năm 2003 từ huyện An Khê cũ. Người sinh trước năm 1991 có thể ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Đây là thay đổi địa giới, không phải sai sót.
Thủy điện An Khê – Ka Nak có liên quan gì tới An Khê?
Công trình nằm trên thượng nguồn sông Ba phía bắc An Khê, tạo hồ chứa và chuyển một phần nước sang lưu vực sông Kôn phía Bình Định. Việc vận hành hồ ảnh hưởng tới lượng nước sông Ba qua An Khê, nhất là mùa khô.