Thành phố Uông Bí là đơn vị cấp huyện ở phía tây tỉnh Quảng Ninh ngay trước 1/7/2025; từ thị xã được nâng lên thành phố năm 2011. Từ 1/7/2025, Quảng Ninh không sáp nhập, địa bàn Uông Bí cũ vẫn thuộc tỉnh Quảng Ninh, chia thành một số phường, xã mới trực thuộc tỉnh.
Uông Bí là nơi gặp nhau của hai thế giới: phía nam là khu đô thị công nghiệp với nhà máy nhiệt điện, mỏ than, khu tập thể; phía bắc là dãy Yên Tử với rừng, suối và quần thể chùa tháp gắn với vua Trần Nhân Tông. Mỗi mùa xuân, hàng triệu lượt người đổ về đây, làm Uông Bí thành một trong những nơi đông khách nhất miền Bắc.
Uông Bí hình thành: từ làng ven sông thành đô thị công nghiệp
Uông Bí trước kia là vùng làng xã nằm giữa sông và núi, thuộc đất các huyện cũ ở miền tây Quảng Ninh ngày nay. Từ thời Pháp thuộc, than được tìm thấy ở vùng Vàng Danh phía bắc, đường sắt và cảng nhỏ được xây để chở than ra sông. Khu dân cư phát triển dần quanh mỏ và đường sắt.
Sau năm 1954, Uông Bí trở thành một khu công nghiệp lớn của miền Bắc với nhà máy nhiệt điện Uông Bí, mỏ than Vàng Danh, các xí nghiệp cơ khí, vật liệu. Công nhân từ nhiều tỉnh về đây làm việc, lập nên những khu tập thể và một nếp sinh hoạt đô thị công nghiệp rõ nét.
Uông Bí được tổ chức thành thị xã thuộc khu Hồng Quảng, rồi tỉnh Quảng Ninh. Năm 2011, Chính phủ nâng thị xã Uông Bí lên thành phố. Ngay trước tháng 7/2025, thành phố gồm các phường như Quang Trung, Thanh Sơn, Trưng Vương, Yên Thanh, Bắc Sơn, Nam Khê, Vàng Danh, Phương Đông, Phương Nam và xã Thượng Yên Công.
Người Uông Bí hay gọi theo tên khu, tên nhà máy hoặc tên mỏ: khu điện, khu Vàng Danh, khu Lán Tháp, khu Cầu Sến. Những tên gọi ấy sẽ tiếp tục được dùng dù tên phường có đổi theo các đợt sắp xếp.
Yên Tử: núi, chùa và dấu vết vua Trần Nhân Tông
Núi Yên Tử nằm ở phía bắc Uông Bí, là ngọn núi cao trong cánh cung Đông Triều. Từ thời Lý, Trần, nơi đây đã có am, chùa. Năm 1299, vua Trần Nhân Tông sau khi nhường ngôi đã lên Yên Tử tu hành, lập nên Thiền phái Trúc Lâm, một dòng thiền mang dấu ấn riêng của người Việt.
Quần thể Yên Tử gồm nhiều chùa, am, tháp trải từ chân lên đỉnh núi: chùa Trình, chùa Giải Oan, chùa Hoa Yên, tháp Tổ, chùa Bảo Sái, chùa Vân Tiêu, chùa Đồng trên đỉnh. Có những cây tùng cổ, rừng trúc, suối và những đoạn đường đá cũ dẫn lên cao.
Năm 2025, quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá thế giới. Yên Tử ở Uông Bí là trung tâm của phần Quảng Ninh, cùng với các điểm ở Đông Triều.
Người lên Yên Tử có thể đi bộ hoặc đi cáp treo từng chặng. Đi bộ hết các bậc đá cần sức khoẻ tốt, giày bám, nước, áo khoác vì trên đỉnh lạnh và gió. Không nên leo vào chiều muộn, không đi ra ngoài lối mòn, không bẻ cây, khắc lên đá.
Mùa lễ hội xuân Yên Tử
Lễ hội Yên Tử khai mạc vào mồng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm và kéo dài nhiều tuần trong mùa xuân. Đây là một trong những lễ hội lớn nhất miền Bắc, thu hút rất đông người từ Hà Nội, Hải Phòng, các tỉnh đồng bằng về hành hương.
Mùa lễ, đường lên Yên Tử đông nghẹt, các bãi xe chật kín, cáp treo phải xếp hàng. Người đi nên đến sớm, chuẩn bị đồ ăn nhẹ, nước, tiền lẻ, đi giày đế chống trơn vì bậc đá thường ướt do sương. Người già, trẻ nhỏ nên đi cáp treo hoặc chỉ đi các điểm gần chân núi.
Ngoài mùa lễ, Yên Tử yên tĩnh hơn nhiều, thích hợp cho người muốn tìm hiểu di tích, ngắm cảnh, đi bộ trong rừng. Mùa thu và đầu mùa đông, trời khô, mát, mây núi đẹp. Mùa hè có thể mưa lớn, nên theo dõi thời tiết trước khi đi.
Ở khu chân núi có các làng, quán ăn, nơi bán đặc sản như măng, nấm, mật ong, rượu. Nên hỏi rõ nguồn gốc, kiểm tra hàng trước khi mua và tránh mua cây, con hoang dã bị cấm buôn bán.
Vàng Danh, nhiệt điện và đời sống công nhân
Mỏ than Vàng Danh ở phía bắc thành phố là mỏ hầm lò lâu đời, gắn với nhiều thế hệ thợ mỏ. Đường lên Vàng Danh men theo thung lũng, hai bên là khu nhà ở, xí nghiệp, đường sắt chở than. Không khí ở đây mát hơn trung tâm, nhưng có bụi than ở một số đoạn.
Nhà máy nhiệt điện Uông Bí là một trong những nhà máy điện than có từ sớm ở miền Bắc, nay đã được mở rộng, đổi mới. Ống khói nhà máy là hình ảnh quen của người đi qua quốc lộ 18 đoạn qua Uông Bí. Cả nhà máy và mỏ tạo nên một lượng việc làm lớn cho thành phố.
Đời sống công nhân có nhịp ca kíp, có những khu tập thể cũ và khu đô thị mới. Nhiều gia đình có người làm mỏ, làm điện qua nhiều thế hệ. Ngày truyền thống của ngành, các hoạt động văn hoá, thể thao được tổ chức khá sôi nổi.
Bên cạnh công nghiệp, Uông Bí còn có các khu đô thị mới, trung tâm thương mại, trường học, bệnh viện lớn, trong đó có bệnh viện của ngành than và bệnh viện tuyến tỉnh phục vụ cả vùng phía tây Quảng Ninh.
Đi lại, ăn uống và sống ở Uông Bí
Uông Bí nằm trên quốc lộ 18 và gần tuyến cao tốc nối Hạ Long với Hải Phòng, Hà Nội. Từ đây đi Hạ Long, Hải Phòng không mất nhiều thời gian; đi Hà Nội cũng thuận theo đường cao tốc. Xe khách và xe buýt chạy thường xuyên qua thành phố.
Trong thành phố, đi lại bằng xe máy, taxi, xe buýt. Lên Yên Tử có đường riêng từ quốc lộ rẽ vào, mùa lễ có xe trung chuyển. Đường lên Vàng Danh dốc, có xe than, nên đi chậm và chú ý khi trời mưa.
Ẩm thực Uông Bí có những món quen của vùng: bánh cuốn, bún, chả mực mang từ Hạ Long sang, các món măng, nấm, gà đồi ở vùng chân núi. Mùa lễ hội, khu chân núi có nhiều quán ăn chay phục vụ khách hành hương.
Người chuyển đến sống ở Uông Bí thường chọn khu trung tâm gần chợ, trường, bệnh viện. Khí hậu mùa đông lạnh ẩm, mùa hè nóng; vùng gần núi mát hơn nhưng nhiều sương. Thuê nhà nên hỏi về khoảng cách tới khu nhà máy, tuyến xe than để tránh bụi, ồn.
Phía nam Uông Bí: sông Đá Bạc và vùng đồng ven sông
Nếu phía bắc Uông Bí là núi thì phía nam là sông. Sông Đá Bạc chảy dọc ranh giới phía nam, ngăn Uông Bí với vùng Thủy Nguyên của Hải Phòng, rồi nhập vào hệ thống sông Bạch Đằng trước khi ra biển. Hai bên bờ là bãi triều, đầm nuôi, ruộng lúa và những xóm nhỏ sống bằng nghề sông.
Vùng ven sông này gắn với những câu chuyện về trận Bạch Đằng thời Trần, vì cả hệ thống sông nhánh quanh đây đều là đường thủy dẫn ra cửa biển. Người già trong vùng vẫn kể chuyện cọc gỗ, chuyện thuyền giặc mắc cạn, xen giữa sử sách và truyền miệng. Dấu tích rõ nhất được bảo tồn hiện nằm phía Quảng Yên bên cạnh.
Phường Phương Nam, Phương Đông ở phía nam thành phố trước kia là xã nông nghiệp, sau lên phường khi đô thị lan ra. Đến nay ở đây vẫn còn đồng ruộng, ao cá, xen với khu dân cư mới và các tuyến đường lớn nối về Hải Phòng. Buổi chiều, đường đê ven sông là chỗ người dân đi bộ, câu cá.
Mùa mưa bão, vùng trũng ven sông có thể bị ngập khi triều cường gặp mưa lớn. Người mua đất, thuê nhà ở đây nên hỏi người dân lâu năm về mức nước những năm trước, xem kỹ cao độ nền nhà và đường thoát nước của khu vực.
Từ những năm gần đây, cầu và đường mới bắc qua sông giúp người Uông Bí sang Thủy Nguyên, nội thành Hải Phòng nhanh hơn nhiều so với thời phải đi vòng hoặc chờ phà. Nhiều người sống ở Uông Bí đi làm bên kia sông và ngược lại.
Uông Bí cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, thành phố Uông Bí thôi là đơn vị hành chính. Các phường và xã cũ được gộp thành một số phường mới trực thuộc tỉnh Quảng Ninh. Tên Uông Bí, Yên Tử, Vàng Danh vẫn dùng hằng ngày để chỉ các vùng quen thuộc.
Quần thể Yên Tử tiếp tục được quản lý, bảo tồn như một di sản, không thay đổi vì sắp xếp hành chính. Mùa lễ hội vẫn tổ chức như trước. Khách tìm đường nên dùng tên di tích, tên chùa thay vì tên phường, xã cũ.
Cách ghi địa chỉ nên theo dạng: "tổ X, khu Y, phường mới, tỉnh Quảng Ninh (trước là phường Thanh Sơn, thành phố Uông Bí)". Với các giấy tờ cũ hơn, có thể ghi thêm "thị xã Uông Bí" để đối chiếu với hồ sơ trước 2011.
Muốn biết chính xác nhà mình thuộc phường mới nào, nên tra trên ứng dụng định danh điện tử, hỏi tổ dân phố hoặc bộ phận một cửa. Giấy tờ cũ vẫn có hiệu lực, chỉ cập nhật khi làm thủ tục mới.
Câu hỏi thường gặp
Uông Bí lên thành phố năm nào?
Uông Bí được nâng từ thị xã lên thành phố năm 2011 theo nghị quyết của Chính phủ. Trước đó Uông Bí là thị xã công nghiệp của khu Hồng Quảng, rồi tỉnh Quảng Ninh, gắn với nhà máy nhiệt điện và mỏ than Vàng Danh.
Thành phố Uông Bí cũ nay thuộc tỉnh nào?
Vẫn thuộc tỉnh Quảng Ninh, vì Quảng Ninh không sáp nhập năm 2025. Từ 1/7/2025, cấp thành phố trực thuộc tỉnh không còn, địa bàn Uông Bí cũ chia thành một số phường mới trực thuộc tỉnh.
Lễ hội Yên Tử diễn ra khi nào?
Lễ hội Yên Tử khai mạc vào mồng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm và kéo dài nhiều tuần trong mùa xuân. Đây là một trong những lễ hội lớn nhất miền Bắc, rất đông người vào cuối tuần và các ngày rằm.
Lên đỉnh Yên Tử cần chuẩn bị gì?
Nên mang giày đế bám, nước uống, áo khoác vì trên đỉnh lạnh và gió, đồ ăn nhẹ và tiền lẻ. Có thể đi bộ hoặc đi cáp treo từng chặng. Không leo vào chiều muộn, không đi ra ngoài lối mòn, người già nên đi cáp treo.
Yên Tử có phải di sản thế giới không?
Có. Năm 2025, quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá thế giới. Yên Tử ở Uông Bí cùng các điểm ở Đông Triều thuộc phần Quảng Ninh của di sản.