Thành phố Thủ Đức, TP Hồ Chí Minh cũ: từ ba quận phía đông đến 12 phường mới

Thành phố Thủ Đức là đơn vị cấp huyện đặc biệt của TP Hồ Chí Minh, tồn tại từ ngày 1/1/2021 đến ngày 30/6/2025, được lập bằng cách gộp Quận 2, Quận 9 và quận Thủ Đức theo Nghị quyết 1111/NQ-UBTVQH14. Từ 1/7/2025, khi cấp huyện bị bỏ, đất TP Thủ Đức chia thành 12 phường của TP Hồ Chí Minh: An Khánh, Bình Trưng, Cát Lái, Long Bình, Long Phước, Long Trường, Phước Long, Tăng Nhơn Phú, Hiệp Bình, Tam Bình, Thủ Đức và Linh Xuân.

Nói cách khác, cái tên Thủ Đức đã làm ba vai trong vòng ba mươi năm: một huyện ngoại thành, một quận, rồi một thành phố trong thành phố. Bây giờ nó chỉ còn là tên một phường. Bài này lần theo từng lớp tên ấy.

Huyện Thủ Đức và cái tên gốc

Trước năm 1997, cả vùng phía đông sông Sài Gòn từ Thủ Thiêm lên tới Linh Trung, Long Phước là huyện Thủ Đức. Thời nhà Nguyễn, vùng này thuộc tỉnh Biên Hòa, sang thời Pháp mới chuyển về tỉnh Gia Định; đây là đất của những làng cũ với các làng như Linh Chiểu, Bình Thọ, Hiệp Bình, Long Trường, Phước Long, nhiều cái tên còn sống tới nay. Về nguồn gốc tên Thủ Đức, sách địa chí địa phương thường nhắc tới một người tên Tạ Dương Minh, tự Thủ Đức, có công khai khẩn và lập chợ; chợ Thủ Đức cũ gắn với tên ông. Đây là cách giải thích phổ biến nhất, nhưng tư liệu gốc không nhiều nên nên coi là truyền thuyết địa danh hơn là sự kiện có ngày tháng.

Huyện Thủ Đức xưa là vùng vườn cây, ruộng lúa, đồi đất đỏ thấp ở phía Linh Xuân, và các bến sông dọc sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, rạch Chiếc. Người ta đi chợ Thủ Đức, ăn vịt nướng Thủ Đức, sang Biên Hòa bằng xa lộ. Xa lộ Biên Hòa, nay là xa lộ Hà Nội, cắt ngang huyện từ những năm 1960 và kéo theo các nhà máy, kho bãi đầu tiên.

Ngày 6/1/1997, Nghị định 03/CP chia huyện Thủ Đức làm ba quận: quận Thủ Đức ở phía bắc, Quận 9 ở phía đông và Quận 2 ở phía nam, sát bán đảo Thủ Thiêm. Từ đây vùng đất bắt đầu một nhịp đô thị hóa rất khác.

Ba quận trước khi thành một

Quận 2. Gồm Thủ Thiêm, An Phú, Thảo Điền, Bình An, Bình Trưng, Thạnh Mỹ Lợi, Cát Lái. Thảo Điền là khu người nước ngoài thuê nhà nhiều từ những năm 2000. Bán đảo Thủ Thiêm đối diện Quận 1 được quy hoạch làm khu đô thị mới từ cuối thập niên 1990, kéo theo nhiều năm giải tỏa và tranh cãi về đền bù. Cảng Cát Lái ở đầu mũi phía đông là cảng container lớn của cả nước.

Quận 9. Rộng nhất trong ba quận, còn nhiều vườn và đất trống lâu nhất. Ở đây có Khu công nghệ cao TP Hồ Chí Minh dọc xa lộ Hà Nội, khu Long Phước, Long Trường ven sông Đồng Nai, chùa và đình làng cổ ở Long Bình, Phước Long. Người Quận 9 cũ quen với cảnh vừa có nhà máy chip điện tử vừa có ruộng sen, mương cá.

Quận Thủ Đức. Phía bắc, giáp Bình Dương. Ở đây có chợ Thủ Đức, chợ đầu mối nông sản Thủ Đức, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh và Khu chế xuất Linh Trung. Các phường Linh Tây, Linh Chiểu, Linh Đông, Bình Thọ, Trường Thọ quanh trung tâm cũ đông đúc và nhiều nhà trọ sinh viên, công nhân.

Thành phố trong thành phố, 2021–2025

Ngày 9/12/2020, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 1111/NQ-UBTVQH14, gộp ba quận thành TP Thủ Đức, có hiệu lực từ ngày 1/1/2021. Cùng lúc, nhiều phường nhỏ được nhập lại, số phường giảm xuống còn 34. Ý tưởng là một đô thị sáng tạo phía đông, có quyền tự quyết lớn hơn một quận, gom các khu công nghệ cao, làng đại học, Thủ Thiêm và cảng Cát Lái vào một bộ máy.

Trong bốn năm rưỡi tồn tại, người dân quen ghi địa chỉ "phường X, TP Thủ Đức, TP Hồ Chí Minh". Các giấy tờ cấp trong giai đoạn này là thế hệ thứ ba của cùng một mảnh đất: ông bà ghi huyện Thủ Đức, cha mẹ ghi Quận 2 hoặc Quận 9, con cái ghi TP Thủ Đức. Từ 7/2025 thêm thế hệ thứ tư, chỉ ghi phường và TP Hồ Chí Minh.

Tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên, đưa vào vận hành cuối năm 2024, chạy dọc xa lộ Hà Nội qua giữa đất TP Thủ Đức. Phần lớn các ga trên cao nằm ở đây, từ Thảo Điền, An Phú qua Rạch Chiếc, Phước Long, Bình Thái, Thủ Đức, Khu Công nghệ cao, Đại học Quốc gia tới Suối Tiên. Tuyến này làm thay đổi đáng kể cách sinh viên và người đi làm phía đông vào trung tâm.

Đất TP Thủ Đức cũ nay thuộc 12 phường nào

Bảng gom theo ba quận gốc để người đọc giấy tờ cũ dễ đối chiếu. Ranh của vài phường mới không trùng hẳn ranh quận cũ, nên đây là hướng chính, không phải danh sách pháp lý đầy đủ.

Vì tên phường mới thường lấy tên một phường cũ lớn nhất, người ở phường nhỏ bị nhập hay phải giải thích lại. Ví dụ phường Tân Phú cũ của Quận 9 nay thuộc phường Tăng Nhơn Phú, không liên quan tới phường Tân Phú mới ở quận Tân Phú cũ bên kia thành phố.

Thủ Đức hôm nay: những nơi giữ tên cũ

Dù không còn là đơn vị hành chính, các tên Quận 2, Quận 9, Thủ Đức vẫn được dùng hằng ngày khi người ta hỏi đường, đăng tin cho thuê nhà hay hẹn nhau. Chợ Thủ Đức ở trung tâm cũ, chợ Long Trường, chợ Phước Bình, chùa Hội Sơn ở Long Bình bên đồi đá ven sông Đồng Nai, công viên Suối Tiên, Làng đại học, đường Võ Nguyên Giáp và cầu Sài Gòn là những mốc quen thuộc.

Phía Quận 2 cũ, cầu Thủ Thiêm, hầm sông Sài Gòn và cầu Ba Son nối với Quận 1, khiến Thủ Thiêm gần trung tâm hơn nhiều so với thời phải qua phà. Phía Quận 9 cũ, đường Vành đai và cao tốc TP Hồ Chí Minh – Long Thành – Dầu Giây chạy qua, nối thẳng tới sân bay Long Thành ở Đồng Nai. Khu Long Phước, Long Trường vẫn còn vườn cây ăn trái, ao sen, đình làng, ăn cá sông và rau tự trồng.

Những người gắn bó lâu với vùng này hay nói vui: chưa kịp quen tên mới thì đã có tên mới hơn. Nhưng đường sá, chợ búa và người hàng xóm thì vẫn vậy.

Một mảnh đất, bốn lớp tên trên giấy tờ

Người có nhà đất ở vùng này lâu năm thường cầm trong tay những giấy tờ ghi địa chỉ rất khác nhau, dù căn nhà không dời đi đâu. Bảng dưới giúp đọc đúng từng lớp.

Ví dụ trong bảng chỉ để minh họa cách ghi; có những phường cũ được nhập vào phường mới mang tên khác hẳn, như Thảo Điền, An Phú, Thủ Thiêm nay cùng thuộc An Khánh. Khi làm giấy tờ đất, cơ quan đăng ký sẽ đối chiếu các lớp tên này với nhau, nên bạn chỉ cần giữ đủ bản gốc và mang theo khi được yêu cầu.

Một chi tiết hay bị bỏ qua: nhiều sổ hộ khẩu giấy và giấy khai sinh cũ ghi "huyện Thủ Đức, tỉnh Gia Định" nếu được cấp trước năm 1975, hoặc "Thủ Đức, TP Hồ Chí Minh" trong những năm sau đó. Đó đều là tên hợp lệ vào thời điểm cấp.

Học, làm và đi lại ở phía đông thành phố

Với hàng chục nghìn sinh viên, Thủ Đức cũ đồng nghĩa với Làng đại học: khu Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh trải trên đất Linh Trung và giáp Dĩ An của Bình Dương cũ, cùng với nhiều trường đại học, cao đẳng khác dọc xa lộ Hà Nội và đường Võ Văn Ngân. Ký túc xá, nhà trọ, quán cơm sinh viên, tiệm photo, xe buýt đưa đón tạo nên một kiểu đời sống riêng, sôi động vào mùa nhập học và vắng hẳn dịp Tết.

Với công nhân, đó là Khu chế xuất Linh Trung, Khu công nghệ cao, các xưởng dọc xa lộ Hà Nội và cảng Cát Lái. Giờ tan ca, các trục Lê Văn Việt, Đỗ Xuân Hợp, Kha Vạn Cân, Phạm Văn Đồng đông kín xe máy. Người mới đến nên chọn chỗ ở gần nơi làm để tránh phải qua những nút giao lớn như ngã tư Thủ Đức, nút giao Cát Lái.

Về đi lại, ngoài tuyến metro số 1, xe buýt nối Thủ Đức cũ với bến xe Miền Đông mới ở phía Suối Tiên, nơi có xe đi miền Trung và miền Bắc. Muốn sang Đồng Nai có thể đi xa lộ Hà Nội qua cầu Đồng Nai hoặc cao tốc hướng Long Thành. Sang Bình Dương cũ thì theo các trục Phạm Văn Đồng, Kha Vạn Cân lên Dĩ An.

Câu hỏi thường gặp

TP Thủ Đức được thành lập khi nào?

TP Thủ Đức được lập theo Nghị quyết 1111/NQ-UBTVQH14 ngày 9/12/2020, có hiệu lực từ ngày 1/1/2021, bằng cách gộp toàn bộ Quận 2, Quận 9 và quận Thủ Đức. Đơn vị này tồn tại tới ngày 30/6/2025.

Quận 2, Quận 9 có từ bao giờ?

Cả hai được lập ngày 6/1/1997 theo Nghị định 03/CP, cùng với quận Thủ Đức, bằng cách chia huyện Thủ Đức cũ. Trước năm 1997, toàn bộ đất ba quận này là huyện Thủ Đức thuộc TP Hồ Chí Minh.

Sau 7/2025, Thủ Thiêm thuộc phường nào?

Khu Thủ Thiêm thuộc phường An Khánh mới, cùng với An Phú, Thảo Điền và các vùng lân cận của Quận 2 cũ. Phường An Khánh là một trong 12 phường hình thành trên đất TP Thủ Đức cũ, thuộc TP Hồ Chí Minh.

Có còn đơn vị nào mang tên Thủ Đức không?

Có. Phường Thủ Đức của TP Hồ Chí Minh mới mang tên này, gồm khu vực các phường Linh Tây, Linh Chiểu, Linh Đông, Bình Thọ, Trường Thọ của quận Thủ Đức cũ, quanh chợ Thủ Đức và trung tâm cũ.

Giấy tờ ghi Quận 9 cũ có cần đổi không?

Giấy tờ đã cấp vẫn có giá trị theo hướng dẫn chung khi sắp xếp đơn vị hành chính. Khi làm thủ tục mới, địa chỉ sẽ được ghi theo phường mới. Nếu cần chắc chắn cho từng loại giấy, hãy hỏi trung tâm phục vụ hành chính công của phường hiện nay.