Quận 5 là quận nội thành phía tây nam trung tâm TP Hồ Chí Minh, tồn tại tới ngày 30/6/2025, gồm các phường đánh số từ 1 đến 15 và là phần lõi của vùng Chợ Lớn. Từ 1/7/2025, đất Quận 5 cũ thuộc ba phường của TP Hồ Chí Minh: Chợ Quán, An Đông và Chợ Lớn.
Nói tới Quận 5 là nói tới người Hoa ở Sài Gòn: các hội quán dọc đường Nguyễn Trãi, phố thuốc bắc Hải Thượng Lãn Ông, phố lồng đèn Lương Nhữ Học, những dãy nhà phố hai ba tầng với ban công sắt và mái ngói. Nhưng Quận 5 cũ cũng là nơi tập trung nhiều bệnh viện, trường đại học lớn bậc nhất miền Nam.
Bài này đi qua lịch sử hình thành Chợ Lớn, những di tích và con phố nghề, đời sống của các bệnh viện, trường học, rồi giải thích ba phường mới để người đọc địa chỉ cũ không bị nhầm.
Chợ Lớn hình thành như thế nào
Vùng Chợ Lớn hình thành vào nửa sau thế kỷ 18, khi các nhóm người Hoa từ Cù lao Phố ở Biên Hòa và từ Mỹ Tho dời về lập phố buôn bán bên bờ rạch, nơi ghe thuyền chở lúa gạo từ miền Tây lên dễ cập bến. Họ gọi nơi này là Đề Ngạn, nghĩa là bờ đê, cái tên vẫn còn được người Hoa dùng tới nay. Người Việt thì gọi là Chợ Lớn, để phân biệt với chợ Bến Thành, chợ Sài Gòn bên kia.
Dưới thời Pháp, Chợ Lớn được lập thành một thành phố riêng, có hội đồng thành phố, đường sá, chợ, kho gạo ven kênh Tàu Hủ. Đầu thập niên 1930, chính quyền thuộc địa gộp hai thành phố Sài Gòn và Chợ Lớn thành một khu hành chính chung. Từ đó ranh giới giữa hai nơi mờ dần, nhưng trong cách nói hằng ngày, người ta vẫn "lên Sài Gòn" và "xuống Chợ Lớn".
Sau năm 1976, phần lõi Chợ Lớn chủ yếu thuộc Quận 5, phần phía tây thuộc Quận 6, phần phía bắc thuộc Quận 11. Quận 5 giữ ranh khá ổn định suốt gần năm mươi năm, đến đợt sắp xếp đầu năm 2025 thì nhập bớt vài phường, rồi tháng 7/2025 gom thành ba phường mới.
Các hội quán và di tích trên đường Nguyễn Trãi, Trần Hưng Đạo
Tuệ Thành hội quán. Người dân quen gọi là chùa Bà Thiên Hậu, trên đường Nguyễn Trãi, do cộng đồng người Quảng Đông dựng. Mái ngói được trang trí tượng gốm nhiều màu kể các tích truyện cổ, trong điện treo những vòng nhang lớn. Dịp rằm tháng Giêng và vía Bà vào tháng Ba âm lịch, nơi đây đông nghẹt người.
Nghĩa An hội quán. Hội quán của người Triều Châu, thờ Quan Công, nổi tiếng với tượng ngựa xích thố và các mảng chạm gỗ sơn son thếp vàng.
Hà Chương hội quán và các hội quán khác. Dọc Nguyễn Trãi, Lão Tử, Triệu Quang Phục còn nhiều hội quán của từng nhóm người Hoa như Phúc Kiến, Hải Nam, mỗi nơi một kiểu kiến trúc, một lệ cúng riêng. Nhiều hội quán là di tích kiến trúc nghệ thuật, mở cửa cho khách vào xem.
Nhà thờ Cha Tam. Nhà thờ Công giáo của cộng đồng người Hoa ở đầu đường Trần Hưng Đạo, xây đầu thế kỷ 20, mang dáng kiến trúc pha trộn Đông Tây, có tháp chuông và mái ngói cong.
Khi vào thăm. Nên mặc trang phục kín đáo, nói nhỏ, không chạm vào tượng hay đồ thờ, và hỏi người trông coi trước khi chụp ảnh bên trong chính điện.
Phố nghề của Chợ Lớn cũ
Điều làm Quận 5 cũ khác các quận khác là những con phố gần như chỉ bán một loại hàng. Phố Hải Thượng Lãn Ông và các con đường quanh đó là phố thuốc bắc: các tiệm chất đầy bao thuốc khô, rễ, vỏ cây, nấm, hạt, mùi thơm hăng bay ra tận vỉa hè. Đường Lương Nhữ Học và mấy con hẻm quanh đó là phố lồng đèn, sôi động nhất trước Tết Trung thu với lồng đèn giấy kiếng, lồng đèn kéo quân, đèn lụa. Khu chợ Kim Biên bán hóa chất, bao bì, đồ nhựa; khu An Đông nổi tiếng với hàng vải, quần áo, đồ cưới.
Những con phố này sống bằng buôn sỉ. Hàng đi từ Chợ Lớn về các chợ ở miền Tây, miền Trung, có khi qua cả Campuchia. Buổi sáng sớm, xe ba gác, xe tải nhỏ chở hàng chạy kín các con đường, người khuân vác tất bật từ trước khi trời sáng.
Ngày nay một phần hoạt động buôn sỉ đã dời ra các kho ở ngoại thành và chuyển sang bán trực tuyến, nhưng hình ảnh mặt tiền tiệm chất hàng tới trần nhà vẫn còn. Người đến mua lẻ nên hỏi trước, vì nhiều tiệm chỉ bán theo kiện, theo thùng.
Bệnh viện và trường học: Quận 5 của người các tỉnh
Với người miền Tây và Đông Nam Bộ, Quận 5 cũ còn gắn với chuyện lên thành phố chữa bệnh. Bệnh viện Chợ Rẫy trên đường Nguyễn Chí Thanh là bệnh viện tuyến cuối lớn của các tỉnh phía Nam. Quanh đó là Bệnh viện Đại học Y Dược, Bệnh viện Hùng Vương chuyên sản phụ khoa, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới. Cả một khu phố sống nhờ người nhà bệnh nhân: nhà trọ ngày, quán cơm, tiệm thuốc, chỗ giữ xe, xe chở người về quê.
Quận 5 cũ cũng là khu trường học: Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh, Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh trên đường An Dương Vương, Đại học Khoa học Tự nhiên trên đường Nguyễn Văn Cừ, trường trung học Lê Hồng Phong lâu đời. Sinh viên thuê trọ trong các con hẻm quanh Trần Bình Trọng, An Dương Vương, Nguyễn Văn Cừ.
Hai lớp người này, người buôn bán Chợ Lớn và người đi học, đi chữa bệnh, khiến Quận 5 cũ đông đúc gần như suốt ngày. Người đến khám bệnh nên đi sớm, dùng bãi giữ xe chính thức và hỏi rõ giá phòng trọ ngày trước khi nhận phòng.
Ba phường mới trên đất Quận 5 cũ
Ba cái tên mới đều là tên lịch sử của vùng, quen với người Sài Gòn từ trước.
| Phường mới | Tên gọi gắn với |
|---|---|
| Chợ Quán | Khu Chợ Quán xưa giữa Sài Gòn và Chợ Lớn, có nhà thờ Chợ Quán và bệnh viện Chợ Quán cũ |
| An Đông | Chợ An Đông và khu buôn bán vải vóc, quần áo quanh chợ |
| Chợ Lớn | Phần lõi phố người Hoa, giữ lại cái tên Chợ Lớn cho một đơn vị hành chính |
Đây là phần giải thích tên gọi, không phải ranh pháp lý. Ranh từng phường được quy định trong nghị quyết sắp xếp của thành phố; khi cần ghi đúng địa chỉ, hãy tra theo phường số cũ hoặc số nhà cụ thể.
Một số đường dài như Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi, An Dương Vương chạy xuyên cả ba phường mới, nên cùng một con đường có thể có nhà thuộc Chợ Quán, nhà thuộc An Đông. Người giao hàng vẫn tìm theo số nhà, còn trên giấy tờ thì tên phường phải ghi theo đúng đoạn đường.
Một ngày ở Chợ Lớn cũ
Buổi sáng sớm là lúc Chợ Lớn đẹp nhất. Các tiệm bánh bao, há cảo, mì, hủ tiếu mở từ năm sáu giờ; người lớn tuổi ngồi uống trà, đọc báo tiếng Hoa trong các quán cà phê cũ. Có thể bắt đầu bằng một vòng qua các hội quán trên đường Nguyễn Trãi, khi khói nhang còn chưa dày và người đi lễ chưa đông.
Gần trưa nên đi dọc Hải Thượng Lãn Ông để xem phố thuốc bắc, rồi tạt qua chợ Kim Biên, chợ An Đông. Buổi chiều có thể ghé phố lồng đèn Lương Nhữ Học, nhất là vào tháng Tám âm lịch. Tối đến, khu Hà Tôn Quyền, Nguyễn Tri Phương, Tạ Uyên có nhiều hàng ăn người Hoa mở tới khuya.
Xe máy là cách đi tiện nhất, nhưng đường trong Chợ Lớn nhiều đoạn một chiều, giờ cao điểm kẹt kéo dài. Gửi xe một chỗ rồi đi bộ là cách người quen đường hay làm.
Đọc giấy tờ gia đình ở Chợ Lớn cũ
Nhiều gia đình người Hoa ở Quận 5 cũ giữ những giấy tờ rất cũ: giấy khai sinh, bằng khoán nhà, giấy phép buôn bán từ thời Pháp hay thời Đô thành Sài Gòn, có khi ghi bằng cả chữ Việt, chữ Pháp và chữ Hán. Địa chỉ trên những giấy ấy thường ghi tên đường cũ, vì nhiều đường ở Chợ Lớn đã đổi tên sau năm 1975, và ghi khu Chợ Lớn chứ chưa có phường số. Khi cần đối chiếu cho việc thừa kế hay sang tên, nên tìm thêm bản đồ địa chính cũ, hoặc nhờ văn phòng đăng ký đất đai hướng dẫn tra cứu hồ sơ gốc.
Từ năm 1976 đến giữa năm 2025, địa chỉ ghi theo phường số và Quận 5. Từ tháng 7/2025, địa chỉ chỉ còn số nhà, tên đường, phường mới và TP Hồ Chí Minh. Như vậy một căn nhà phố trên đường Trần Hưng Đạo có thể có tới ba bốn lớp địa chỉ trong hồ sơ, tất cả đều đúng vào thời điểm lập.
Một lời khuyên của người làm giấy tờ lâu năm: đừng vứt giấy cũ. Chúng là bằng chứng nối các lớp tên với nhau, và có lúc chính tờ giấy cũ nhất mới giải quyết được chuyện ranh đất hay tên chủ sở hữu.
Tết Nguyên Tiêu và mùa lồng đèn ở Chợ Lớn cũ
Nếu muốn thấy Quận 5 cũ đông vui nhất trong năm, hãy đến vào rằm tháng Giêng âm lịch. Người Hoa gọi đây là Tết Nguyên Tiêu, và các hội quán trên đường Nguyễn Trãi, Lão Tử, Triệu Quang Phục treo đèn, mở cửa đón khách từ chiều tới đêm. Các đoàn lân sư rồng tập dượt từ trước Tết, tới ngày rằm thì diễu qua những con phố quanh chợ, tiếng trống vang cả khu.
Mùa thứ hai là Trung thu. Con hẻm và đoạn đường Lương Nhữ Học gần chợ Bình Tây lâu nay được gọi là phố lồng đèn: các nhà làm và bán lồng đèn giấy kiếng, lồng đèn khung tre, đèn kéo quân bày kín vỉa hè từ khoảng một tháng trước rằm tháng Tám. Nhiều gia đình ở đây làm nghề từ đời ông bà, nay xen lẫn đèn nhựa, đèn điện, nhưng vẫn giữ một góc cho đèn thủ công.
Người đi xem nên nhớ khu này đông nhất vào buổi tối cuối tuần, đường hẹp, xe máy chen người đi bộ. Gửi xe ở bãi có vé, đi bộ vào trong, đi theo nhóm nhỏ và để ý đồ đạc cá nhân. Chụp ảnh nhà người ta làm đèn thì hỏi một câu trước, đa số chủ nhà vui vẻ đồng ý.
Câu hỏi thường gặp
Quận 5 cũ nay thuộc những phường nào?
Từ 1/7/2025, đất Quận 5 cũ thuộc ba phường của TP Hồ Chí Minh là Chợ Quán, An Đông và Chợ Lớn. Ba tên này đều là địa danh lịch sử của vùng, thay cho các phường đánh số trước đây.
Chợ Lớn là quận nào?
Chợ Lớn không phải tên một quận mà là tên vùng phố người Hoa, phần lõi nằm ở Quận 5 cũ, lan sang Quận 6 và Quận 11 cũ. Từ tháng 7/2025, tên Chợ Lớn được đặt cho một phường trên đất Quận 5 cũ.
Chùa Bà Thiên Hậu ở Quận 5 nay thuộc phường nào?
Tuệ Thành hội quán, quen gọi là chùa Bà Thiên Hậu, nằm trên đường Nguyễn Trãi trong vùng lõi Chợ Lớn của Quận 5 cũ. Khu này thuộc một trong ba phường mới; khi cần ghi địa chỉ chính xác hãy tra theo số nhà.
Bệnh viện Chợ Rẫy có nằm ở Quận 5 không?
Có. Bệnh viện Chợ Rẫy nằm trên đường Nguyễn Chí Thanh, trên đất Quận 5 cũ. Từ tháng 7/2025 địa chỉ ghi theo phường mới của TP Hồ Chí Minh, còn tên đường và số nhà không thay đổi.
Vì sao người Hoa gọi Chợ Lớn là Đề Ngạn?
Đề Ngạn nghĩa là bờ đê, chỉ vị trí phố buôn bán dọc bờ rạch, nơi ghe thuyền chở hàng cập bến từ thế kỷ 18. Tên này vẫn được người Hoa dùng trong giao tiếp, song song với tên Chợ Lớn của người Việt.
Đi Chợ Lớn mua hàng sỉ cần lưu ý gì?
Nhiều tiệm ở Chợ Lớn chỉ bán theo kiện, thùng hoặc số lượng lớn. Nên hỏi trước có bán lẻ không, hỏi giá và điều kiện đổi trả, giữ hóa đơn. Đi sớm vào buổi sáng sẽ dễ tìm hàng và gửi xe hơn.