Quận 4 là quận nhỏ nhất về diện tích trong các quận của TP Hồ Chí Minh cũ, nằm trên một cù lao hình tam giác bao bởi sông Sài Gòn, rạch Bến Nghé và kênh Tẻ, tồn tại tới ngày 30/6/2025. Từ 1/7/2025, đất Quận 4 cũ chia thành ba phường của TP Hồ Chí Minh: Xóm Chiếu, Khánh Hội và Vĩnh Hội.
Người Sài Gòn hay gọi Quận 4 là "Khánh Hội" theo tên vùng đất cũ. Đó là đất cảng, đất của dân bốc vác, thợ máy, thủy thủ, những xóm hẻm sát nhau và những quán ốc mở tới khuya.
Cù lao Khánh Hội và thời cảng biển
Đất Quận 4 ngày nay xưa là vùng bãi bồi giữa các dòng nước, người ta gọi là cù lao hoặc vùng Khánh Hội. Khi người Pháp lập cảng Sài Gòn cuối thế kỷ 19, họ xây các cầu cảng, kho hàng dọc bờ sông phía Khánh Hội, và tòa nhà của hãng vận tải biển Messageries Maritimes trên mũi đất đối diện Quận 1 ngày nay. Tòa nhà ấy với hai con rồng trên mái là Bến Nhà Rồng, sau này là Bảo tàng Hồ Chí Minh – chi nhánh TP Hồ Chí Minh, nơi ghi dấu sự kiện người thanh niên Nguyễn Tất Thành rời bến đi tìm đường cứu nước năm 1911.
Cùng với cảng, khu dân cư lao động phát triển nhanh. Xóm Chiếu được kể là nơi người dân dệt chiếu, sau thành tên một khu xóm và tên chợ. Người từ nhiều miền về làm khuân vác, thợ sửa tàu, bán hàng cho thủy thủ. Đến giữa thế kỷ 20, Quận 4 có tiếng là khu đông dân và phức tạp, nhưng cũng rất gắn bó, tình làng nghĩa xóm.
Sau năm 1976, Quận 4 của TP Hồ Chí Minh có các phường đánh số. Ranh quận không đổi vì bị giới hạn bởi sông và kênh. Đợt sắp xếp đầu năm 2025 nhập bớt vài phường, rồi từ tháng 7/2025 gom thành ba phường mới.
Ba phường mới trên đất Quận 4 cũ
Ba phường mới đều lấy tên địa danh cũ của vùng, thay cho các phường đánh số.
| Phường mới | Tên gọi từ đâu |
|---|---|
| Xóm Chiếu | Tên xóm và chợ Xóm Chiếu lâu đời, gắn với chuyện người xưa dệt chiếu bán cho dân cảng |
| Khánh Hội | Tên gọi chung của cả cù lao từ thời Pháp, cũng là tên đường và tên cầu Khánh Hội |
| Vĩnh Hội | Tên một làng cũ trong vùng, còn lại trong tên đường Vĩnh Hội, Vĩnh Khánh |
Ba cái tên này đều đã quen với người Quận 4 từ trước, nên khác với nhiều nơi phải học tên mới, người dân ở đây gần như không phải giải thích lại với ai. Khánh Hội vốn là cách người Sài Gòn gọi cả quận; Xóm Chiếu là tên chợ, tên xóm mà ai đi chợ sớm cũng biết; Vĩnh Hội gợi lại một làng cũ của vùng cù lao.
Cột bên phải chỉ giải thích nguồn gốc tên, không phải ranh pháp lý; ranh thực tế được quy định trong nghị quyết sắp xếp của thành phố và có chỗ cắt ngang một con đường. Khi cần ghi địa chỉ chính xác, hãy tra theo tên phường cũ hoặc số nhà.
Những cây cầu nối Quận 4 với phần còn lại
Cầu Khánh Hội. Bắc qua rạch Bến Nghé nối Quận 4 với Quận 1 ở đầu Bến Nhà Rồng. Cây cầu cũ đã được thay bằng cầu mới; đây là lối vào trung tâm nhanh nhất từ phía bắc Quận 4.
Cầu Ông Lãnh và cầu Calmette. Hai cầu cổ bắc qua rạch Bến Nghé nối với Quận 1 phía chợ Cầu Ông Lãnh và đường Calmette. Kèm với đường Võ Văn Kiệt ven bờ bên kia, đây là lối đi quen của người Quận 4 lên chợ Bến Thành.
Cầu Mống. Cầu sắt hình vòng cung thời Pháp, nay dành cho người đi bộ, là chỗ chụp ảnh quen thuộc nhìn ra sông Sài Gòn.
Cầu Kênh Tẻ và cầu Tân Thuận. Bắc qua kênh Tẻ sang Quận 7 cũ, nối Quận 4 với Phú Mỹ Hưng và khu chế xuất Tân Thuận. Đường Nguyễn Tất Thành, Khánh Hội, Hoàng Diệu đổ về các cầu này.
Hầm Thủ Thiêm. Đường hầm vượt sông Sài Gòn có lối lên ở phía Quận 1 và Quận 4 cũ, nối sang Thủ Thiêm, rút ngắn đường về phía đông.
Phố ốc Vĩnh Khánh và đời sống về đêm
Từ khoảng chiều tối, đường Vĩnh Khánh ở giữa quận trở thành phố ốc nổi tiếng nhất thành phố. Hai bên đường là các quán bày ghế nhựa ra vỉa hè, bán ốc hương, ốc móng tay, sò điệp, nghêu, càng ghẹ, chế biến xào bơ tỏi, nướng mỡ hành, rang muối ớt. Khách địa phương lẫn khách du lịch đến đông, đặc biệt cuối tuần. Thành phố đã chỉnh trang phố này thành phố ẩm thực, có quy định giờ và lối đi bộ.
Ngoài Vĩnh Khánh, Quận 4 cũ còn chợ Xóm Chiếu với các món ăn sáng, chợ Khánh Hội, các tiệm bánh mì, cơm tấm, hủ tiếu bán từ sáng tới khuya. Người Quận 4 thường nói đùa rằng ở đây không bao giờ đói, vì giờ nào cũng có hàng.
Ven sông, khu cảng Khánh Hội đã chuyển công năng nhiều năm nay, cảng hàng hóa dời ra Cát Lái, Hiệp Phước, Cái Mép, mở chỗ cho các dự án căn hộ, bờ sông đi bộ. Bộ mặt bờ sông Quận 4 cũ vì thế đang thay đổi nhanh, nhưng các xóm hẻm phía trong vẫn giữ nếp sống cũ.
Lưu ý khi đến Quận 4 cũ
Quận 4 cũ dễ đi vì gần trung tâm, nhưng đường nội bộ nhỏ, hẻm sâu, nhiều đoạn một chiều. Khi đến phố ốc, nên gửi xe ở bãi có vé hoặc đi xe công nghệ để khỏi loay hoay tìm chỗ. Hỏi giá trước khi gọi các món hải sản tính theo cân, và xem kỹ hóa đơn.
Đi bộ trong khu dân cư phía trong, bạn sẽ gặp các chợ nhỏ, những dãy nhà phố cũ ba bốn tầng, trường học và đình, chùa xen giữa. Hãy đi chậm, nhường đường cho xe trong hẻm và hạn chế đỗ xe chắn lối đi của nhà dân.
Người có cơ địa dị ứng hải sản nên cẩn thận vì nhiều món chế biến chung chảo, chung nước sốt. Trẻ nhỏ và người lớn tuổi nên chọn món chín kỹ. Vào mùa mưa, một số tuyến thấp gần kênh Tẻ có thể ngập nhẹ khi triều lên.
Muốn tìm hiểu lịch sử, Bến Nhà Rồng là điểm nên ghé đầu tiên; buổi sáng ít người hơn. Từ đó có thể đi bộ ra bờ sông, qua cầu Mống sang Quận 1 cũ ngắm bến Bạch Đằng.
Tiếng tăm một thời và lớp người ở lại
Trong ký ức của người Sài Gòn những năm 1960–1990, Quận 4 có tiếng là khu phức tạp, nhiều băng nhóm, nhiều con hẻm tối mà người lạ không dám vào. Văn học, phim ảnh của thành phố cũng hay chọn Quận 4 làm bối cảnh cho những câu chuyện giang hồ. Nguồn gốc của tiếng tăm ấy gắn liền với đời sống cảng: lao động thời vụ, người đến rồi đi, nhà cửa chật chội, nhiều gia đình nghèo sống dựa vào bến tàu.
Từ khoảng cuối thập niên 1990, khi thành phố chỉnh trang các khu nhà ven kênh, mở đường Nguyễn Tất Thành, Hoàng Diệu, xây chung cư tái định cư, bộ mặt Quận 4 thay đổi rõ. Lớp con cháu của những gia đình lao động cảng nay làm nhiều nghề khác: buôn bán, văn phòng, dịch vụ ăn uống. Tiếng tăm xưa chỉ còn trong câu chuyện của người lớn tuổi.
Điều còn lại rõ nhất là tình làng nghĩa xóm: các con hẻm của Quận 4 cũ vẫn có nếp ngồi trước cửa trò chuyện buổi tối, giúp nhau đám cưới đám tang, chia nhau từng phần ăn khi có nhà nấu nhiều.
Đọc địa chỉ cũ ở Quận 4
Các phường của Quận 4 cũ đánh số và đã qua vài lần sắp xếp, nên dãy số phường không còn liên tục như lúc mới lập. Người mua nhà hoặc thuê nhà nên để ý điều này khi đọc giấy tờ cũ: phường được ghi trên một hợp đồng lập mười năm trước có thể đã nhập vào phường khác ngay từ trước năm 2025, rồi lại đi vào một trong ba phường mới vào tháng 7/2025.
Từ tháng 7/2025, các địa chỉ được ghi theo ba phường mới. Khi giấy tờ ghi một phường số của Quận 4, cách tra đúng nhất là dùng bảng sắp xếp của thành phố, hoặc hỏi trung tâm phục vụ hành chính công của phường mới. Tên đường và số nhà thường không đổi, nên shipper, người giao hàng vẫn tìm ra nhà bình thường; chỉ có phần tên phường là cần cập nhật khi làm giấy tờ.
Kênh Tẻ, rạch Bến Nghé: sống với nước quanh năm
Ba mặt của Quận 4 cũ đều là nước. Phía bắc là rạch Bến Nghé, nơi ghe thuyền chở hàng vào Chợ Lớn từ thế kỷ 19. Phía đông là sông Sài Gòn với cảng và bến tàu. Phía nam là kênh Tẻ, con kênh đào thời Pháp nối sông Sài Gòn với hệ kênh phía tây, ngăn Quận 4 với Quận 7 cũ. Người Quận 4 xưa sống nhờ nước: bốc dỡ hàng, chở đò, sửa ghe, bán hàng cho người trên ghe.
Ngày nay ghe chở hàng trên rạch Bến Nghé, kênh Tẻ thưa hơn nhiều so với trước, bờ kênh được kè đá, làm đường, trồng cây. Buổi chiều, người dân ra bờ kênh tập thể dục, câu cá, trẻ con chơi đùa. Nhưng nước vẫn là chuyện của mùa mưa: khi triều cường lên vào các tháng cuối năm, một số con hẻm thấp sát kênh vẫn có thể ngập, người dân quen kê đồ lên cao và theo dõi lịch triều.
Nhìn từ trên cầu Kênh Tẻ hay cầu Khánh Hội vào buổi chiều, có thể thấy cả ba lớp thời gian của Quận 4: bến cảng cũ, khu phố lao động, và những tòa căn hộ mới cao tầng mọc lên dọc bờ nước.
Câu hỏi thường gặp
Quận 4 cũ nay thuộc những phường nào?
Từ 1/7/2025, đất Quận 4 cũ thuộc ba phường của TP Hồ Chí Minh: Xóm Chiếu, Khánh Hội và Vĩnh Hội. Ba tên này lấy từ địa danh cũ của vùng cù lao giữa sông Sài Gòn, rạch Bến Nghé và kênh Tẻ.
Bến Nhà Rồng thuộc phường nào?
Bến Nhà Rồng, nay là Bảo tàng Hồ Chí Minh – chi nhánh TP Hồ Chí Minh, nằm ở mũi đất phía bắc Quận 4 cũ, nơi rạch Bến Nghé đổ ra sông Sài Gòn. Khu này nằm trong một trong ba phường mới; khi cần ghi địa chỉ chính xác, hãy tra theo số nhà.
Phố ốc Vĩnh Khánh nằm ở đâu?
Phố ốc nằm trên đường Vĩnh Khánh, giữa Quận 4 cũ; đường dài nên các đoạn có thể thuộc những phường mới khác nhau. Các quán thường mở từ chiều tối tới khuya, đông nhất vào cuối tuần.
Vì sao Quận 4 không đổi ranh qua các thời kỳ?
Vì Quận 4 nằm trên một cù lao bao bởi sông Sài Gòn, rạch Bến Nghé và kênh Tẻ. Ranh tự nhiên này khiến quận gần như không thể mở rộng hay chia cắt, chỉ có các phường bên trong được sắp xếp lại.
Từ Quận 4 cũ sang Quận 7 cũ đi đường nào?
Có thể đi qua cầu Kênh Tẻ hoặc cầu Tân Thuận bắc qua kênh Tẻ, từ các đường Nguyễn Tất Thành, Khánh Hội, Hoàng Diệu. Hai cầu này dẫn vào khu Tân Thuận và đường Nguyễn Văn Linh phía Quận 7 cũ.