Quận 3 là quận nội thành sát Quận 1, tồn tại tới ngày 30/6/2025, gồm phường Võ Thị Sáu và các phường đánh số. Từ 1/7/2025, đất Quận 3 cũ chia thành ba phường của TP Hồ Chí Minh: Bàn Cờ, Xuân Hòa và Nhiêu Lộc.
Quận 3 là nơi giữ được nhiều biệt thự thời Pháp nhất thành phố, với những con đường rợp me, sao, dầu. Nhưng sau lớp biệt thự là các khu hẻm chằng chịt quanh chợ Bàn Cờ, Vườn Chuối, kênh Nhiêu Lộc, nơi phần lớn người Quận 3 thật sự sống.
Quận này cũng là nơi tên phường đổi nhiều lần trong vài năm gần đây: phường Võ Thị Sáu ra đời năm 2020, một số phường số được nhập đầu năm 2025, rồi tất cả gom về ba phường từ tháng 7/2025. Bài dưới đây đi từ lịch sử khu phố, qua các công trình quen thuộc, đến cách đọc địa chỉ cũ cho đúng, để người đang cầm giấy tờ đời ông bà hay đời cha mẹ biết căn nhà của mình nay nằm ở phường nào.
Khu phố Tây thời Pháp và lớp người đến sau
Thời Pháp, phần phía đông Quận 3 ngày nay nằm trong khu mở rộng của thành phố Sài Gòn, được quy hoạch làm khu ở cho công chức và gia đình người Âu. Các trục như Pasteur, Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Võ Văn Tần, Tú Xương, Ngô Thời Nhiệm có nhiều biệt thự mái ngói, sân vườn, tường vàng, cửa chớp xanh. Một số nay là trụ sở cơ quan, lãnh sự quán, trường học; một số chia nhỏ cho nhiều hộ ở.
Phía tây, quanh chợ Bàn Cờ, Vườn Chuối, Kỳ Đồng, kênh Nhiêu Lộc là các khu dân lao động hình thành từ đầu thế kỷ 20, rồi đông hơn sau các đợt người từ miền Bắc, miền Trung vào. Tên "Bàn Cờ" gắn với những con hẻm ngang dọc như bàn cờ; tên Vườn Chuối nhắc lại vườn chuối xưa trước khi phố hóa.
Sau năm 1976, Quận 3 có 14 phường đánh số. Năm 2020, ba phường 6, 7, 8 được nhập thành phường Võ Thị Sáu; đợt sắp xếp đầu năm 2025 nhập thêm một số phường. Từ 1/7/2025 tất cả gom về ba phường mang tên địa danh cũ.
Di tích, công trình làm nên Quận 3 cũ
Hồ Con Rùa. Tên chính thức là công trường Quốc tế, một vòng xoay có hồ nước ở giao lộ Võ Văn Tần, Phạm Ngọc Thạch, Trần Cao Vân. Tượng rùa đá trên hồ là lý do cho cái tên dân gian. Buổi tối nơi đây đông người trẻ ngồi chơi, ăn vặt.
Nhà thờ Tân Định. Nhà thờ màu hồng trên đường Hai Bà Trưng, xây cuối thế kỷ 19, là một công trình kiến trúc nổi bật, thường được khách chụp ảnh từ bên kia đường. Dù tên là Tân Định, nhà thờ nằm ở phía Quận 3 cũ, còn chợ Tân Định ở Quận 1 cũ.
Chùa Vĩnh Nghiêm. Ngôi chùa lớn trên đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, xây trong thập niên 1960, với tháp chuông và tháp nhiều tầng, là một công trình kiến trúc văn hóa quen thuộc.
Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh. Trên đường Võ Văn Tần, là nơi khách nước ngoài đến nhiều nhất trong các bảo tàng thành phố, trưng bày tư liệu về các cuộc chiến tranh ở Việt Nam.
Chợ Bàn Cờ và chợ Vườn Chuối. Hai chợ dân sinh lâu đời, đặc biệt đông vào sáng sớm, nổi tiếng với hàng ăn sáng, đồ khô, hàng chợ tươi.
Ba phường mới và cách chia đất
Phường Bàn Cờ mới gồm vùng quanh chợ Bàn Cờ, khu hẻm Nguyễn Thiện Thuật, Cao Thắng, giáp Quận 10 cũ. Phường Xuân Hòa lấy tên một làng cổ trong vùng, gồm phần phía đông có nhiều biệt thự quanh hồ Con Rùa, Võ Văn Tần, Nam Kỳ Khởi Nghĩa, phần lớn phường Võ Thị Sáu cũ. Phường Nhiêu Lộc mang tên con kênh Nhiêu Lộc chảy dọc phía bắc quận, gồm vùng Lý Chính Thắng, Trần Văn Đang, ga Sài Gòn và các con hẻm ven kênh.
Vì Quận 3 cũ nhỏ và đất được xây kín, ba phường mới có quy mô dân số khá lớn. Ranh chia không theo phường số cũ một cách gọn gàng; một số phường cũ bị cắt cho hai phường mới theo các trục đường. Vì vậy khi chuyển địa chỉ, cách chắc nhất là tra theo số nhà, tên đường hoặc hỏi trung tâm phục vụ hành chính công.
Ga Sài Gòn trên đường Nguyễn Thông, nơi các chuyến tàu Bắc – Nam xuất phát, nằm trên đất Quận 3 cũ, nay thuộc phường Nhiêu Lộc. Nhiều người lớn tuổi vẫn gọi là ga Hòa Hưng, theo tên khu vực cũ.
Kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè: từ kênh đen đến công viên ven nước
Kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè chạy qua ranh phía bắc Quận 3 cũ và là câu chuyện đô thị nổi tiếng của thành phố.
| Giai đoạn | Hiện trạng |
|---|---|
| Trước thập niên 1990 | Hai bờ kênh dày đặc nhà sàn, nước ô nhiễm, ngập khi mưa lớn |
| Thập niên 2000 | Dự án cải tạo, di dời hàng nghìn hộ, nạo vét lòng kênh, làm cống bao |
| Hiện nay | Đường Trường Sa, Hoàng Sa hai bên kênh, cây xanh, lối đi bộ, nước đã sạch hơn nhiều |
Buổi chiều tối, lối đi ven kênh phía Quận 3 cũ là nơi người dân tập thể dục, dạo bộ, câu cá. Đây cũng là ranh tự nhiên giữa Quận 3 cũ và Phú Nhuận, Quận 1 cũ bên kia bờ.
Người lớn tuổi ở các phường ven kênh còn nhớ những năm nước kênh đen và bốc mùi, mỗi trận mưa lớn là nước tràn vào nhà. Nhiều gia đình đã nhận tiền bồi thường, chuyển đi nơi khác; những người ở lại thì chứng kiến cả một dải nhà sàn biến thành đại lộ hai bên bờ. Câu chuyện Nhiêu Lộc – Thị Nghè vì thế vừa là chuyện đô thị, vừa là ký ức chia ly của nhiều xóm cũ.
Trường học, bệnh viện và những địa chỉ quen
Trường phổ thông lâu đời. Trường Lê Quý Đôn trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, có từ thời Pháp, và trường Nguyễn Thị Minh Khai trên đường Điện Biên Phủ là hai trường trung học nổi tiếng nằm trên đất Quận 3 cũ. Cổng trường giờ tan học luôn kín phụ huynh đón con.
Viện Pasteur TP Hồ Chí Minh. Nằm trên đường Pasteur, là viện nghiên cứu, xét nghiệm, tiêm chủng lâu năm, nhiều gia đình quen đưa con tới tiêm ngừa.
Bệnh viện Bình Dân. Trên đường Điện Biên Phủ, là bệnh viện ngoại khoa lâu năm, người từ nhiều tỉnh tìm tới.
Nhà văn hóa và nhà sách. Dọc đường Võ Văn Tần, Nguyễn Thị Minh Khai, Trần Quốc Thảo có nhà văn hóa, thư viện, nhà sách, rạp hát cũ; một số nay dùng làm nơi tổ chức sự kiện, triển lãm, câu lạc bộ cho thanh thiếu niên.
Các tòa lãnh sự và cơ quan. Một số lãnh sự quán, văn phòng tổ chức quốc tế đặt trong các biệt thự cũ, khiến những con đường ở phía đông quận yên tĩnh, có bảo vệ trước cổng.
Ăn sáng ở chợ Bàn Cờ, đi bộ qua phố biệt thự
Một buổi sáng ở Quận 3 cũ có thể bắt đầu sớm ở chợ Bàn Cờ, nơi có nhiều sạp ăn sáng bán các món bình dân như bún, bánh canh, xôi, chè, bánh ngọt. Hẻm chợ nhỏ, xe máy và người đi bộ chen nhau, nên đi bộ là thuận nhất. Sau đó có thể đi về phía đông theo Nguyễn Đình Chiểu hoặc Võ Văn Tần, qua những dãy biệt thự cũ, ghé Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, rồi tới hồ Con Rùa nghỉ chân dưới bóng cây.
Buổi chiều hợp với việc đi dọc đường Hai Bà Trưng ngắm nhà thờ Tân Định, rồi rẽ sang Trần Quốc Thảo, Lý Chính Thắng tìm một quán cà phê trong biệt thự hoặc trong chung cư cũ. Người địa phương thích những quán nhỏ trong hẻm hơn quán mặt tiền: yên, mát, giá vừa phải.
Quận 3 cũ không có điểm tham quan lớn kiểu công viên vui chơi, nhưng đi bộ ở đây dễ chịu hơn nhiều so với các quận khác nhờ hàng cây cổ thụ và vỉa hè tương đối rộng ở phía đông. Mùa mưa, nên mang áo mưa nhẹ vì mưa chiều đến nhanh và dày.
Quận 3 trong giấy tờ cũ: những tên phường đã đổi
Người làm giấy tờ ở Quận 3 cũ hay gặp tình huống một địa chỉ đổi hai lần trong năm năm. Năm 2020, ba phường 6, 7, 8 nhập lại thành phường Võ Thị Sáu, nên căn nhà trên đường Võ Văn Tần hay Nam Kỳ Khởi Nghĩa từ "phường 6" chuyển thành "phường Võ Thị Sáu". Đầu năm 2025, một số phường số khác cũng được nhập. Đến tháng 7/2025, tất cả lại đổi sang ba phường mới Bàn Cờ, Xuân Hòa, Nhiêu Lộc.
Các giấy tờ mang tên cũ vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, hồ sơ sẽ được ghi theo phường mới. Để tránh nhầm, khi điền đơn bạn có thể ghi thêm tên phường cũ trong ngoặc, cách mà nhiều cơ quan cũng khuyến khích trong thời gian chuyển tiếp.
Với các cơ sở kinh doanh mặt tiền ở khu biệt thự, quán cà phê, cửa hàng thời trang dọc Võ Văn Tần, Trần Quốc Thảo, Lý Chính Thắng, bảng hiệu cũ ghi Quận 3 không bị bắt tháo ngay. Phần lớn chủ cơ sở sẽ đổi dần khi làm mới bảng, in lại danh thiếp, hóa đơn. Khách quen thì vẫn hẹn nhau bằng tên đường và "Quận 3" như thói quen, và chuyện đó hoàn toàn bình thường trong đời sống thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Quận 3 cũ nay thuộc phường nào?
Từ 1/7/2025, đất Quận 3 cũ chia thành ba phường của TP Hồ Chí Minh: Bàn Cờ, Xuân Hòa và Nhiêu Lộc. Mỗi phường gồm nhiều phường số cũ, có chỗ bị chia theo các trục đường.
Phường Võ Thị Sáu cũ nay thuộc phường nào?
Phường Võ Thị Sáu được lập năm 2020 từ ba phường 6, 7, 8 cũ của Quận 3. Từ tháng 7/2025, phần lớn đất phường này nằm trong phường Xuân Hòa mới. Muốn chắc cho từng số nhà, hãy đối chiếu với phường.
Nhà thờ Tân Định thuộc Quận 1 hay Quận 3?
Nhà thờ Tân Định ở đường Hai Bà Trưng nằm trên đất Quận 3 cũ, còn chợ Tân Định và phường Tân Định thì nằm ở Quận 1 cũ. Hai nơi chỉ cách nhau một quãng ngắn nên dễ nhầm.
Ga Sài Gòn nay thuộc phường nào?
Ga Sài Gòn trên đường Nguyễn Thông nằm trên đất Quận 3 cũ, nay thuộc phường Nhiêu Lộc của TP Hồ Chí Minh. Người lớn tuổi vẫn quen gọi là ga Hòa Hưng theo tên khu vực.
Vì sao Quận 3 có nhiều biệt thự cũ?
Thời Pháp, phần phía đông Quận 3 ngày nay được quy hoạch làm khu ở cho công chức và gia đình người Âu, với đường rộng, cây cao, nhà có sân vườn. Nhiều biệt thự còn lại đến nay, phần lớn được dùng làm cơ quan, trường học hoặc nhà ở chia nhỏ.