Thành phố Sa Đéc của Đồng Tháp cũ nằm bên bờ nam sông Tiền, là đô thị lâu đời nhất tỉnh: từng là tỉnh lỵ tỉnh Sa Đéc thời Pháp và giai đoạn 1966–1976, rồi là tỉnh lỵ đầu tiên của Đồng Tháp. Sa Đéc lên thành phố năm 2013. Từ 1/7/2025 đất thành phố cũ thuộc một số phường, xã của tỉnh Đồng Tháp mới.
Bài này kể về một Sa Đéc nhiều lớp: phố chợ buôn bán bên rạch, làng hoa mấy đời ở Tân Quy Đông, ngôi nhà cổ gắn với một cuốn tiểu thuyết Pháp, những sợi hủ tiếu và bao bột gạo đi khắp miền Tây, và cách đọc địa chỉ Sa Đéc sau ngày hợp nhất tỉnh.
Một đô thị cũ giữa hai con sông
Sa Đéc nằm ở chỗ rạch Sa Đéc đổ ra sông Tiền, trên dải đất phù sa giữa sông Tiền và sông Hậu. Vị trí này cho Sa Đéc lợi thế buôn bán từ rất sớm: ghe xuồng từ các rạch trong vườn đổ ra sông lớn, lúa gạo, trái cây được gom về chợ rồi đi xuống Chợ Lớn. Người Hoa tới lập nghiệp, mở tiệm, dựng hội quán, góp phần biến chợ Sa Đéc thành một phố chợ sầm uất của miền Tây cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20.
Về tên gọi, cách giải thích hay được nhắc là Sa Đéc bắt nguồn từ tiếng Khmer, thường được hiểu là "chợ sắt", gợi một chợ buôn đồ sắt hoặc một chợ lớn thời xưa. Như nhiều địa danh gốc Khmer ở Nam Bộ, cách hiểu này dựa trên phỏng đoán ngữ âm của các nhà nghiên cứu, nên chỉ nên xem là một giả thuyết phổ biến.
Thời Pháp thuộc, Sa Đéc là tỉnh lỵ của tỉnh Sa Đéc, cùng hàng với Mỹ Tho, Vĩnh Long. Năm 1956 tỉnh bị bỏ, nhập vào Vĩnh Long; năm 1966 được lập lại. Đầu năm 1976 Sa Đéc hợp với Kiến Phong thành tỉnh Đồng Tháp và chính thị xã Sa Đéc làm tỉnh lỵ những năm đầu, trước khi tỉnh lỵ dời lên Cao Lãnh. Năm 2013 thị xã được công nhận là thành phố.
Làng hoa Sa Đéc ở Tân Quy Đông
Làng hoa Sa Đéc tập trung ở vùng Tân Quy Đông và các phường, xã lân cận, là nơi trồng hoa, cây kiểng lâu đời của miền Tây, thường được nhắc là đã có khoảng một trăm năm. Nét riêng dễ thấy nhất là cách trồng hoa trên giàn: chậu hoa đặt trên những liếp tre, liếp gỗ gác ngang mương nước, vừa tránh ngập, vừa tiện tưới. Đất vùng này thấp, mùa nước có thể lên, nên kiểu giàn này là lời giải thực tế của người trồng.
Mùa đông khách nhất là những tuần trước Tết Nguyên đán, khi cúc mâm xôi, vạn thọ, hồng, giấy và đủ loại hoa kiểng được chở đi khắp nơi bằng ghe, xe tải. Ngoài mùa Tết, các vườn vẫn trồng hoa, ươm cây giống, uốn kiểng quanh năm. Nhiều nhà vườn mở cửa cho khách vào chụp ảnh, có nơi thu phí nhỏ, có nơi chỉ mong khách mua vài chậu.
Khi ghé làng hoa, nên đi vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, đi theo lối chính, không giẫm lên liếp và không tự hái hoa. Mua hoa mang đi xa thì hỏi người trồng cách bọc chậu, tưới nước và để chỗ thoáng; hoa trồng trên giàn quen nắng gió, về nhà nên đặt nơi có ánh sáng. Giá hoa thay đổi mạnh theo ngày cận Tết, nên hỏi vài vườn trước khi chọn.
Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê và dấu vết phố cũ
Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê nằm bên bờ rạch Sa Đéc, do một gia đình người Hoa giàu có dựng vào cuối thế kỷ 19. Ngôi nhà pha trộn ba lối kiến trúc: mái ngói âm dương kiểu Việt, nội thất chạm trổ kiểu Hoa, mặt tiền và một số chi tiết trang trí kiểu Pháp. Ngôi nhà được biết rộng rãi vì gắn với cuốn tiểu thuyết "Người tình" của nhà văn Pháp Marguerite Duras, người từng sống một thời gian ở Sa Đéc thuở nhỏ, và bộ phim chuyển thể từ tiểu thuyết ấy.
Ngoài nhà cổ, Sa Đéc còn khá nhiều dãy phố cũ hai tầng, mái ngói, cửa gỗ, nằm dọc các con đường quanh chợ và bờ rạch. Hội quán của cộng đồng người Hoa như Kiến An Cung là công trình kiến trúc đáng xem với đồ gốm, chạm khắc, bố cục sân trong. Trường học, nhà thờ, đình làng xây từ thời trước cũng còn rải rác, ghi dấu một đô thị có tuổi đời dài nhất trong tỉnh cũ.
Đi bộ là cách tốt nhất để xem phố cũ Sa Đéc. Các điểm cách nhau không xa, có thể đi một vòng trong nửa buổi rồi dừng ăn sáng ở chợ. Khi vào nhà cổ, hội quán, nên ăn mặc lịch sự, hỏi trước khi chụp ảnh bên trong và giữ yên lặng, vì nhiều nơi vẫn là chỗ thờ tự, sinh hoạt của gia đình, cộng đồng.
Hủ tiếu, bột gạo và những nghề làm từ hạt gạo
Sa Đéc nổi tiếng với nghề làm bột gạo, hủ tiếu từ lâu. Các lò bột ven sông dùng gạo của vùng đồng bằng xay, lọc, phơi thành bột, cung cấp cho các lò bánh khắp miền Tây. Hủ tiếu Sa Đéc sợi dai, trong, được dùng nấu hủ tiếu nước, hủ tiếu xào; nhiều quán ở Sa Đéc nấu hủ tiếu bằng chính sợi làm tại chỗ, đó là món điểm tâm quen của người địa phương.
Cũng từ hạt gạo và nguồn tôm cá dồi dào, Sa Đéc có nghề làm bánh phồng tôm với các cơ sở chế biến lớn, trong đó thương hiệu bánh phồng tôm Sa Giang quen thuộc với nhiều gia đình. Ngoài ra còn bánh tráng, bánh tằm, các loại bánh dân gian bán sáng ở chợ. Những nghề này nuôi sống nhiều hộ, nhưng cũng đòi hỏi xử lý nước thải, khói bụi đúng cách để khỏi ảnh hưởng tới khu dân cư.
Mua quà ở Sa Đéc, khách hay chọn hủ tiếu khô, bánh phồng tôm, bột gạo, những thứ nhẹ và để được lâu. Nên chọn hàng đóng gói có ghi cơ sở sản xuất, ngày sản xuất, hạn dùng. Nếu muốn xem tận nơi làm sợi, nên hỏi trước vì không phải cơ sở nào cũng mở cửa đón khách, và giờ làm thường bắt đầu từ rất sớm.
Đường về Sa Đéc và vị trí trên quốc lộ 80
Sa Đéc nằm trên trục quốc lộ 80 nối từ phía Vĩnh Long, qua huyện Châu Thành của Đồng Tháp cũ, vào Sa Đéc rồi đi tiếp về Lấp Vò, Vàm Cống. Người từ Thành phố Hồ Chí Minh thường đi qua cầu Mỹ Thuận rồi theo quốc lộ 80 về Sa Đéc. Từ Cao Lãnh sang Sa Đéc, nay đi qua cầu Cao Lãnh xuống Lấp Vò rồi theo quốc lộ 80 là tiện nhất, không còn phải qua phà như trước.
Trong nội ô, các con đường ven rạch Sa Đéc, đường quanh chợ là nơi đông vui nhất. Bến sông vẫn còn ghe xuồng chở hàng, có tuyến đò ngang qua các cù lao nhỏ. Vào dịp Tết, đường về làng hoa thường kẹt xe, nên đi sớm hoặc gửi xe ở chỗ quy định rồi đi bộ vào.
Thời gian đi từ Thành phố Hồ Chí Minh về Sa Đéc phụ thuộc nhiều vào tình hình cầu Mỹ Thuận và cao tốc, nhất là cuối tuần, lễ Tết. Nên xem thông tin giao thông trước khi khởi hành, tránh giờ cao điểm. Bến xe Sa Đéc có tuyến đi các tỉnh và các huyện cũ trong tỉnh, thuận cho người không có xe riêng.
Phường, xã cũ của Sa Đéc và nếp sống vườn
Thành phố Sa Đéc cũ gồm các phường đánh số ở lõi đô thị, các phường An Hòa, Tân Quy Đông và các xã ven như Tân Khánh Đông, Tân Quy Tây, Tân Phú Đông. Phần ven là vườn hoa, vườn cây ăn trái, ruộng lúa, nhà vườn nằm sát bờ kênh. Danh sách này từng thay đổi qua các đợt điều chỉnh; khi tra giấy tờ cũ nên đối chiếu năm cấp.
Ở các xã ven, sinh hoạt vẫn rất nông thôn: sáng đi chợ, trưa nghỉ dưới tán cây, chiều tưới hoa, chăm vườn. Nhiều gia đình vừa trồng hoa, vừa làm thêm nghề phụ như đan lát, buôn bán nhỏ, chạy ghe chở hàng. Người Sa Đéc nói chuyện nhỏ nhẹ, quen tiếp khách, trong nhà hay có bộ ghế gỗ và bàn thờ ông bà đặt trang trọng ở gian giữa.
Sa Đéc cũng là nơi có nhiều trường học lâu đời của tỉnh, nhiều thế hệ học trò từ các huyện lân cận về đây trọ học. Ký ức ấy khiến cái tên Sa Đéc vẫn sống mạnh trong lòng người miền Tây, dù tư cách hành chính đã thay đổi nhiều lần trong hơn một thế kỷ.
Từ 1/7/2025: Sa Đéc cũ nay thuộc đâu
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Đồng Tháp hợp nhất với Tiền Giang thành tỉnh Đồng Tháp mới, trung tâm hành chính ở khu vực Mỹ Tho. Thành phố Sa Đéc không còn là đơn vị hành chính từ 1/7/2025; các phường, xã cũ được ghép thành một số phường, xã mới thuộc tỉnh Đồng Tháp.
Tên đơn vị mới có thể giữ một tên quen, nhưng ranh giới đã khác, nên khi tra một địa chỉ cũ ở Sa Đéc cần lấy tên phường, xã cũ để đối chiếu theo bảng của tỉnh. Với làng hoa Tân Quy Đông, tên gọi làng hoa Sa Đéc vẫn được dùng trong đời sống và buôn bán, không phụ thuộc tên phường mới.
Người có giấy tờ ghi "tỉnh Sa Đéc" là giấy trước năm 1976; ghi "thị xã Sa Đéc" là trước 2013; ghi "thành phố Sa Đéc" là từ 2013 tới 30/6/2025. Giấy tờ đã cấp vẫn còn giá trị theo nguyên tắc chung; khi làm thủ tục mới thì ghi theo địa danh mới, cần xác nhận thì hỏi bộ phận một cửa của phường, xã mới.
Câu hỏi thường gặp
Sa Đéc lên thành phố năm nào?
Thị xã Sa Đéc được công nhận là thành phố thuộc tỉnh Đồng Tháp năm 2013. Trước đó Sa Đéc là thị xã, và từng là tỉnh lỵ tỉnh Sa Đéc thời Pháp, giai đoạn 1966–1976, rồi là tỉnh lỵ đầu tiên của Đồng Tháp.
Làng hoa Sa Đéc nằm ở đâu?
Làng hoa tập trung ở vùng Tân Quy Đông và các phường, xã lân cận của thành phố Sa Đéc cũ. Hoa được trồng trên giàn gác ngang mương nước, mùa đông nhất là những tuần trước Tết Nguyên đán.
Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê có gì đặc biệt?
Ngôi nhà dựng cuối thế kỷ 19 bên rạch Sa Đéc, pha kiến trúc Việt, Hoa, Pháp. Nhà được biết rộng rãi nhờ gắn với tiểu thuyết "Người tình" của Marguerite Duras và bộ phim chuyển thể từ tác phẩm này.
Tên Sa Đéc nghĩa là gì?
Cách giải thích phổ biến cho rằng Sa Đéc bắt nguồn từ tiếng Khmer, thường hiểu là "chợ sắt". Đây là giả thuyết dựa trên ngữ âm của các nhà nghiên cứu, nên chỉ xem như một cách hiểu được nhắc nhiều.
Sa Đéc nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, đất thành phố Sa Đéc cũ thuộc tỉnh Đồng Tháp mới, gồm Đồng Tháp cũ và Tiền Giang cũ. Các phường, xã cũ được ghép lại thành phường, xã mới.
Mua gì làm quà ở Sa Đéc?
Khách hay mua hủ tiếu khô, bánh phồng tôm, bột gạo, bánh tráng và hoa kiểng nếu đi xe riêng. Nên chọn hàng có ghi cơ sở sản xuất và hạn dùng, hỏi kỹ cách bảo quản nếu mang đi xa.