Thành phố Cao Lãnh là tỉnh lỵ của Đồng Tháp cũ, nằm bên bờ bắc sông Tiền, được công nhận thành phố năm 2007 sau khoảng mười ba năm là thị xã. Thời 1956–1975 đây là tỉnh lỵ tỉnh Kiến Phong. Từ 1/7/2025 thành phố không còn là đơn vị hành chính; đất cũ chia thành một số phường, xã thuộc tỉnh Đồng Tháp mới.
Bài này đi qua những điều người ta hay hỏi về Cao Lãnh: tên gọi từ đâu ra, thành phố khác huyện Cao Lãnh chỗ nào, khu mộ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc nằm ở đâu, đi lại ra sao từ khi có cầu Cao Lãnh, và khi giấy tờ còn ghi "thành phố Cao Lãnh" thì nên đọc thế nào.
Tên Cao Lãnh và chợ bên vàm sông
Cách giải thích tên Cao Lãnh được nhắc nhiều nhất trong sách địa chí địa phương gắn với ông Đỗ Công Tường, người lập nghiệp ở vùng vàm sông này từ thời khai hoang. Ông làm chức câu đương trong làng nên dân gọi là ông Câu Lãnh; về sau tiếng gọi trại dần thành Cao Lãnh và dùng làm tên chợ, tên vùng. Vợ chồng ông được nhớ tới như những người góp phần dựng chợ, cứu giúp người nghèo khi có dịch bệnh. Đây là truyền thuyết địa danh, nên đọc như ký ức dân gian chứ không phải sử liệu có ngày tháng chính xác.
Chợ Cao Lãnh mọc lên bên vàm rạch đổ ra sông Tiền, nơi ghe xuồng từ vùng Đồng Tháp Mười chở lúa, cá xuống và chở hàng hóa đi ngược lên. Cũng như nhiều đô thị miền Tây, thị tứ ở đây lớn lên quanh bến chợ, rồi lan dần theo các trục đường đất ven rạch. Nhịp buôn bán ấy đến nay vẫn còn: chợ trung tâm, các dãy phố buôn hàng nông sản và vật tư đồng ruộng phục vụ cả vùng bắc sông Tiền.
Một điểm đáng chú ý là Cao Lãnh nằm ở rìa nam của vùng trũng. Đi về phía bắc vài chục cây số là đồng sen, rừng tràm của Đồng Tháp Mười; quay lại phía nam là sông Tiền mênh mông, bên kia sông là đất vườn Lấp Vò, Sa Đéc. Vị trí ấy lý giải vì sao Cao Lãnh được chọn làm trung tâm hành chính cho cả vùng đất mới khai phá phía bắc, trước thời Kiến Phong lẫn sau ngày lập tỉnh Đồng Tháp.
Từ tỉnh lỵ Kiến Phong tới thành phố năm 2007
Năm 1956, khi lập tỉnh Kiến Phong, chính quyền Sài Gòn đặt tỉnh lỵ ở Cao Lãnh. Trên giấy tờ thời ấy có khi gặp những cái tên hành chính khác cho khu tỉnh lỵ, nên người làm gia phả, tra hồ sơ đất cũ cần đối chiếu thêm tên làng, tên quận cùng thời. Sau năm 1975 vùng này thuộc tỉnh Đồng Tháp; ban đầu tỉnh lỵ đặt ở Sa Đéc, về sau dời lên Cao Lãnh.
Thị xã Cao Lãnh được thành lập từ phần đất trung tâm của huyện Cao Lãnh vào giữa thập niên 1990, thường được ghi là năm 1994. Kể từ đây mới có hai đơn vị cùng tên: thị xã Cao Lãnh là tỉnh lỵ, còn huyện Cao Lãnh bao quanh, có trung tâm riêng là thị trấn Mỹ Thọ. Đầu năm 2007, thị xã được công nhận là thành phố thuộc tỉnh, sau đó được nâng hạng đô thị theo các đợt đánh giá của tỉnh.
Thành phố Cao Lãnh cũ gồm các phường đánh số và các phường, xã mang tên riêng như Hòa Thuận, Mỹ Phú, Hòa An, Mỹ Tân, Tân Thuận Đông, Tân Thuận Tây, Mỹ Trà, Mỹ Ngãi, Tịnh Thới. Phần ven là xã nông nghiệp có vườn xoài, ruộng lúa, nhà vườn bên kênh; phần lõi là phố chợ và các khu hành chính của tỉnh. Danh sách xã, phường từng thay đổi qua các đợt điều chỉnh, nên khi tra giấy tờ cần xem năm cấp.
Khu di tích mộ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc
Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, thân phụ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, sống những năm cuối đời ở vùng Cao Lãnh, bốc thuốc chữa bệnh cho dân nghèo và mất tại đây năm 1929. Mộ cụ ban đầu là ngôi mộ đất do người dân địa phương lo liệu; về sau được xây dựng thành khu di tích rộng, có nhà trưng bày, ao sen, nhà sàn mô phỏng và khu vườn cây xanh. Khu di tích nằm trong nội ô thành phố cũ, dễ ghé khi đi ngang Cao Lãnh.
Đến khu di tích, khách thường đi một vòng từ cổng chính tới phần mộ, ghé nhà trưng bày để xem tư liệu về cuộc đời cụ Phó bảng, rồi dạo quanh ao sen. Không khí ở đây yên tĩnh, cây cao bóng mát, hợp với buổi sáng sớm hoặc chiều muộn khi trời bớt nắng. Nên mặc trang phục lịch sự, giữ trật tự ở khu mộ và theo hướng dẫn của ban quản lý về giờ mở cửa.
Gần đó, người Cao Lãnh còn quen với các điểm sinh hoạt văn hóa như quảng trường, công viên ven sông, khu chợ đêm và những con đường mang tên danh nhân địa phương. Đền thờ, miếu ông bà Đỗ Công Tường cũng được nhắc tới như một chứng tích của buổi đầu lập chợ. Các điểm này đều nhỏ, đi bộ hoặc xe máy là tiện, không cần lên lịch kín.
Đường vào Cao Lãnh: từ bến phà đến cầu Cao Lãnh
Suốt nhiều chục năm, muốn từ Cao Lãnh sang bờ nam sông Tiền phải đi phà. Bến phà Cao Lãnh đông nghịt vào mùa lễ Tết, người đi Sa Đéc, Cần Thơ, Long Xuyên đều phải tính thêm giờ chờ. Phía bắc thì đường bộ nối về các huyện Đồng Tháp Mười, ngược lên Thanh Bình, Tam Nông, Hồng Ngự theo các tuyến tỉnh lộ và quốc lộ ven sông.
Bước ngoặt là cầu Cao Lãnh bắc qua sông Tiền, thông xe khoảng năm 2018, cùng với cầu Vàm Cống bắc qua sông Hậu nối sang Cần Thơ. Hai cây cầu nằm trên cùng một tuyến kết nối, rút ngắn hẳn đường từ vùng Đồng Tháp Mười xuống Cần Thơ và các tỉnh phía tây nam. Người Cao Lãnh nay đi Sa Đéc, Lấp Vò bằng ô tô, xe máy mà không phải chờ phà như trước.
Từ Thành phố Hồ Chí Minh, người ta thường đi theo hướng Tiền Giang rồi rẽ về Cao Lãnh, hoặc theo các tuyến mới qua vùng Đồng Tháp Mười tùy điểm xuất phát. Thời gian đi phụ thuộc nhiều vào giờ cao điểm và dịp lễ, nên xem tình hình giao thông trước khi khởi hành. Trong thành phố, xe máy vẫn là phương tiện tiện nhất; các bến xe khách có tuyến về đủ các huyện cũ của tỉnh.
Đô thị giữa vườn: các xã ven và nếp sống bên kênh
Đi ra khỏi khu phố chợ vài cây số là gặp ngay khung cảnh nông thôn của Cao Lãnh cũ: vườn xoài sát nhau, mương nước chạy dọc lối đi, nhà vườn lợp ngói hay tôn nằm khuất sau hàng cây. Các xã ven sông Tiền như Tân Thuận Đông, Tân Thuận Tây, Tịnh Thới có những cồn bãi phù sa, nơi người ta trồng xoài, cây ăn trái và rau màu từ nhiều đời. Mùa nước lên, nhiều lối nhỏ trong vườn ngập tới mắt cá, trẻ con vẫn lội nước đi học như chuyện thường ngày.
Chính các xã ven ấy giữ cho Cao Lãnh vẻ một đô thị nhỏ, không ồn ào như các thành phố lớn. Buổi sáng chợ quê họp sớm ở đầu cầu, đầu vàm; buổi chiều người dân ra bờ sông hóng gió, câu cá. Một số nhà vườn mở cửa đón khách ăn trái cây tại chỗ, bơi xuồng trong mương, nhưng quy mô nhỏ, nên hỏi trước giờ mở và giá cả.
Khi tra địa chỉ trong vùng ven, cần để ý rằng không ít ấp mang tên na ná hoặc trùng nhau giữa các xã liền kề. Giấy tờ đất đai, hộ khẩu cũ thường ghi ấp và xã rất cụ thể; đó là thông tin quý để đối chiếu sang đơn vị mới sau năm 2025, giữ lại bản chụp để dùng về sau.
Ăn gì, mua gì ở Cao Lãnh cũ
Món dễ gặp nhất ở Cao Lãnh là những món của vùng nước ngọt: cá lóc nướng trui, lẩu mắm với rau đồng, cá linh và bông điên điển vào mùa nước nổi, chuột đồng khìa nước dừa ở các quán quê ven thành phố. Món nào cũng theo mùa, nên vào tháng nước lên sẽ thấy thực đơn khác hẳn mùa khô. Nên hỏi quán món gì đang có hàng tươi trong ngày thay vì gọi theo danh sách cố định.
Xoài là sản vật nổi tiếng của vùng ven Cao Lãnh, trong đó các xã ven sông của thành phố và huyện Cao Lãnh có nhiều vườn xoài lâu năm. Mùa xoài chính thường rơi vào khoảng cuối mùa khô đầu mùa mưa, nhưng nhờ xử lý ra hoa nên gần như quanh năm đều có. Mua xoài làm quà thì nên chọn trái có cuống tươi, vỏ không thâm, hỏi rõ giống và vườn.
Ngoài ra, chợ Cao Lãnh có đủ hàng khô từ các huyện: khô cá, mắm, bánh phồng, hạt sen, trà sen, đồ đan lục bình. Những thứ mang tên Sa Đéc, Lai Vung thì mua tận nơi sẽ chọn được nhiều hơn, nhưng ở Cao Lãnh vẫn có. Khi mua thực phẩm chế biến, nên xem nhãn ghi nơi sản xuất và hạn dùng, tránh hàng không rõ nguồn gốc.
Từ 1/7/2025: thành phố Cao Lãnh cũ nay thuộc đâu
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Đồng Tháp hợp nhất với Tiền Giang thành tỉnh Đồng Tháp mới, trung tâm hành chính đặt ở khu vực Mỹ Tho. Cao Lãnh vì thế không còn là tỉnh lỵ, dù tên tỉnh trên địa chỉ không đổi. Cấp huyện bị bỏ cùng ngày 1/7/2025, nên "thành phố Cao Lãnh" chỉ còn là tên gọi quen của một vùng đô thị.
Các phường, xã cũ của thành phố được ghép lại thành một số phường, xã mới thuộc tỉnh Đồng Tháp. Tên một đơn vị mới có thể trùng với tên cũ quen thuộc, nhưng ranh giới đã khác, nên đừng suy từ tên mà nên tra theo ấp, khóm, số nhà. Bảng đối chiếu chính thức do tỉnh công bố, hoặc bộ phận một cửa của phường, xã mới, là nơi trả lời chắc nhất.
Với người làm giấy tờ, nguyên tắc chung là giấy đã cấp theo địa danh cũ vẫn còn giá trị. Khi làm thủ tục mới, ghi địa chỉ theo đơn vị mới và có thể ghi kèm địa chỉ cũ ở chỗ cho phép để dễ đối chiếu. Một số cơ quan cấp tỉnh có thể chuyển trụ sở về phía Tiền Giang cũ hoặc giữ chi nhánh tại Cao Lãnh; trước khi đi nên gọi tổng đài hoặc xem thông báo trên cổng thông tin của tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Cao Lãnh được thành lập năm nào?
Thị xã Cao Lãnh được thành lập vào giữa thập niên 1990, thường được ghi là năm 1994, từ phần đất trung tâm của huyện Cao Lãnh. Đầu năm 2007 thị xã được công nhận là thành phố thuộc tỉnh Đồng Tháp và giữ tư cách đó tới 30/6/2025.
Thành phố Cao Lãnh khác huyện Cao Lãnh thế nào?
Thành phố là tỉnh lỵ cũ nằm bên bờ sông Tiền, gồm các phường đô thị và vài xã ven. Huyện Cao Lãnh bao quanh thành phố, trung tâm là thị trấn Mỹ Thọ, chủ yếu là ruộng lúa, vườn xoài và các xã nông thôn.
Mộ cụ Nguyễn Sinh Sắc ở đâu?
Khu di tích mộ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc nằm trong nội ô thành phố Cao Lãnh cũ. Cụ mất tại vùng này năm 1929; khu mộ về sau được xây dựng thành khu di tích có nhà trưng bày, ao sen và vườn cây, mở cửa đón khách tham quan.
Tên Cao Lãnh có nghĩa là gì?
Theo cách giải thích phổ biến trong sách địa chí địa phương, tên Cao Lãnh đọc trại từ "Câu Lãnh", cách dân gọi ông Đỗ Công Tường, người giữ chức câu đương và góp phần lập chợ ven vàm sông. Đây là truyền thuyết địa danh, nên hiểu như ký ức dân gian.
Cao Lãnh còn là tỉnh lỵ Đồng Tháp không?
Không. Từ 1/7/2025 tỉnh Đồng Tháp mới gồm Đồng Tháp cũ và Tiền Giang cũ, trung tâm hành chính đặt ở khu vực Mỹ Tho. Cao Lãnh vẫn là đô thị lớn của phía bắc sông Tiền nhưng không còn là tỉnh lỵ.
Từ Cao Lãnh đi Cần Thơ bằng đường nào?
Thông thường đi qua cầu Cao Lãnh bắc qua sông Tiền, xuống Lấp Vò rồi qua cầu Vàm Cống bắc qua sông Hậu sang Cần Thơ. Tuyến này thay cho hai bến phà cũ; vẫn nên xem tình hình giao thông trước khi đi vào dịp lễ Tết.