Thành phố Rạch Giá là tỉnh lỵ của Kiên Giang và là đơn vị cấp huyện đến hết 30/6/2025, nằm bên vịnh Thái Lan, ở cửa sông Cái Bé và đầu các tuyến kênh đào lớn. Rạch Giá lên thành phố năm 2005. Từ 1/7/2025, địa bàn thành phố cũ là hai phường Rạch Giá và Vĩnh Thông của tỉnh An Giang, đồng thời là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh mới.
Một thành phố đổi vai rất nhanh: từ tỉnh lỵ của một tỉnh, Rạch Giá thành trung tâm của một tỉnh lớn gấp đôi, trong khi tên Kiên Giang biến mất khỏi địa chỉ. Bài này nói về tên gọi, lịch sử gắn với Nguyễn Trung Trực, khu lấn biển, cảng tàu ra đảo và cách đọc địa chỉ Rạch Giá hôm nay.
Tên Rạch Giá và vị trí đầu mối
Cách giải thích quen thuộc cho rằng tên Rạch Giá đến từ cây giá, một loài cây ngập mặn mọc nhiều ven các con rạch thời khẩn hoang; người Hoa và người Khmer cũng có tên gọi riêng cho vùng này. Đây là lời giải dân gian được nhiều sách địa chí chép lại, nhưng như mọi tên đất cổ, khó chứng minh hoàn toàn.
Thời nhà Nguyễn, đây là đất huyện Kiên Giang thuộc tỉnh Hà Tiên; người Pháp lập hạt Rạch Giá, rồi tỉnh Rạch Giá, lấy chợ Rạch Giá làm tỉnh lỵ. Từ giữa thế kỷ XX, đô thị này là tỉnh lỵ tỉnh Kiên Giang, rồi thị xã, và từ năm 2005 là thành phố.
Rạch Giá nằm ở chỗ đồng bằng gặp biển. Phía đông là kênh Rạch Giá – Long Xuyên và các kênh nối lên Tứ giác Long Xuyên, phía nam là sông Cái Bé chảy ra biển, phía tây là vịnh Thái Lan. Từ đây đi Hà Tiên theo quốc lộ 80, đi Cần Thơ theo quốc lộ 80 hoặc đường cao tốc Lộ Tẻ – Rạch Sỏi, đi Cà Mau theo quốc lộ 63.
Vị trí đó giải thích vì sao thành phố là nơi tập kết lúa gạo, hải sản của cả tỉnh và là cửa ra đảo. Trước khi có đường bộ tốt, ghe xuồng từ Tứ giác Long Xuyên và U Minh đều đổ về chợ Rạch Giá.
Nguyễn Trung Trực và đình thờ giữa phố
Năm 1868, Nguyễn Trung Trực chỉ huy nghĩa quân đánh chiếm đồn Kiên Giang của Pháp đặt ở Rạch Giá. Đồn bị chiếm trong một thời gian ngắn trước khi Pháp phản công. Ông rút ra Phú Quốc, sau bị bắt, đưa về Rạch Giá và bị xử tử cũng trong năm ấy. Câu nói "Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây" được lưu truyền gắn với tên ông.
Đình Nguyễn Trung Trực ở trung tâm thành phố là di tích quốc gia, nơi người Rạch Giá thờ ông như thành hoàng. Lễ giỗ hằng năm vào tháng Tám âm lịch là lễ hội lớn nhất thành phố: người các tỉnh miền Tây về dự, dâng hương, xem hát bội, đường phố quanh đình đông nghẹt suốt mấy ngày.
Trong thành phố còn có tượng đài ông bên bờ biển, trường học, đường phố mang tên ông. Với người Kiên Giang cũ, Nguyễn Trung Trực là biểu tượng của vùng đất, giống như họ Mạc với Hà Tiên.
Nếu đi vào dịp lễ giỗ, nên đặt chỗ ở trước, gửi xe xa đình một chút và đi bộ vào; đường quanh đình thường cấm xe. Đây là dịp hiếm để thấy người miền Tây tụ về một chỗ với đủ lễ nghi truyền thống.
Khu lấn biển và một Rạch Giá mới
Lấn biển từ đầu những năm 2000. Rạch Giá có bờ biển bùn, nông, nên thành phố mở rộng bằng cách đắp đất lấn ra biển, lập các khu đô thị mới với đường rộng, nhà phố, công viên ven biển. Các khu này nằm trên đất các phường ven biển cũ, nay đều thuộc phường Rạch Giá.
Phố cũ và phố mới. Phố cũ quanh chợ, đình, bến tàu là những dãy nhà thấp, hẻm nhỏ, đậm chất chợ miền Tây. Phố mới trên đất lấn biển là ô bàn cờ, nhiều quán cà phê, nhà hàng hải sản, quảng trường, chiều tối đông người tập thể dục.
Chuyện ngập và lún. Đất lấn biển và vùng trũng ven sông có lúc ngập khi triều cường gặp mưa lớn. Người mua nhà, thuê nhà ở Rạch Giá nên hỏi kỹ khu đó có ngập không, cốt nền cao hay thấp so với đường.
Đường bờ biển. Con đường ven biển là nơi người Rạch Giá ngắm hoàng hôn, ăn vặt, thả diều. Mặt biển ở đây phẳng, nước đục vì phù sa, không phải bãi tắm; muốn tắm biển phải đi Hòn Đất, Kiên Lương hay ra đảo.
Cảng tàu, bến xe, sân bay: cửa ra đảo
Cảng tàu khách Rạch Giá là nơi xuất phát của các chuyến tàu cao tốc ra Phú Quốc, Hòn Tre, Hòn Sơn, Nam Du. Vào mùa khô và các kỳ nghỉ, cảng đông từ sáng sớm; nên đặt vé trước, đến sớm, mang giấy tờ tuỳ thân. Mùa gió lớn, tàu có thể đổi giờ hoặc hoãn.
Sân bay Rạch Giá có các chuyến bay nội địa, ngắn và ít chuyến hơn Phú Quốc. Bến xe Rạch Giá có xe khách đi Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Long Xuyên, Cà Mau và các huyện cũ của tỉnh.
Cảng cá và các chợ đầu mối hải sản tập trung ở vùng cửa sông. Tàu cá của Kiên Giang cũ đánh bắt xa bờ, mang về cá, mực, tôm, rồi chở lên các tỉnh. Mùi cá khô, mắm ruốc là mùi quen của các con đường gần cảng.
Sau khi Rạch Giá là trung tâm tỉnh An Giang mới, đi lại giữa Rạch Giá và Long Xuyên thành chuyện hằng ngày của nhiều cán bộ, người làm thủ tục. Tuyến đường qua Châu Thành, Tân Hiệp hoặc dọc kênh Rạch Giá – Long Xuyên vì vậy đông hơn trước.
Rạch Giá cũ thành hai phường Rạch Giá và Vĩnh Thông
Theo bảng đối chiếu sắp xếp, ngay trước 7/2025 thành phố Rạch Giá có mười phường và xã Phi Thông. Chín phường An Bình, An Hòa, Rạch Sỏi, Vĩnh Hiệp, Vĩnh Lạc, Vĩnh Lợi, Vĩnh Quang, Vĩnh Thanh, Vĩnh Thanh Vân hợp thành phường Rạch Giá, ôm trọn phố cũ, khu lấn biển, Rạch Sỏi phía nam.
Phường Vĩnh Thông mới gồm phường Vĩnh Thông cũ, xã Phi Thông và xã Mỹ Lâm của huyện Hòn Đất cũ, nằm phía bắc phố dọc quốc lộ 80 về hướng Hòn Đất, nửa phố nửa ruộng. Hai phường mới đều rất đông dân, nên khi ghi địa chỉ hãy ghi đủ số nhà, tên đường, khu phố để thư từ, hàng hoá không thất lạc.
Vì là trung tâm tỉnh, nhiều cơ quan cấp tỉnh của An Giang mới đặt trụ sở ở Rạch Giá. Người An Giang cũ từ Long Xuyên, Châu Đốc xuống làm việc thường hỏi đường theo tên cơ quan cũ của Kiên Giang, vì biển hiệu thay đổi dần.
Với người quê Rạch Giá đi xa, điều cần nhớ: địa chỉ cũ "phường X, thành phố Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang" nay ghi "phường Rạch Giá (hoặc Vĩnh Thông), tỉnh An Giang". Tên phường cũ có thể giữ trong ngoặc để người quen dễ nhận.
Ăn gì, ở đâu, đi mấy ngày
Bún cá Kiên Giang là món sáng quen thuộc: nước dùng nghệ vàng, cá lóc gỡ thịt, ăn kèm rau sống, bông điên điển mùa nước. Hủ tiếu, bánh canh, cháo cá, các món hải sản nướng cũng phổ biến; buổi tối khu lấn biển có nhiều quán ăn vặt.
Người ghé Rạch Giá thường chỉ ở một đêm để kịp tàu ra đảo, nhưng ở thêm một ngày thì đủ thăm đình Nguyễn Trung Trực, bảo tàng tỉnh trong toà nhà cũ, chợ cá sáng, đường bờ biển chiều và các chùa Khmer, chùa Hoa trong phố.
Khách sạn, nhà nghỉ tập trung quanh bến tàu và khu lấn biển. Mùa cao điểm đi đảo, chỗ gần cảng kín sớm. Đường từ trung tâm ra cảng ngắn, xe ôm công nghệ và xe điện chạy nhiều.
Thời tiết Rạch Giá nóng quanh năm, mùa mưa từ khoảng tháng Năm tới tháng Mười Một. Mưa thường lớn vào chiều, tạnh nhanh; ngày triều cường, một số đường thấp đọng nước, nên tránh đi xe máy vào các đoạn ngập.
Ba cộng đồng trên một phố biển
Rạch Giá có người Việt, người Khmer, người Hoa sống cạnh nhau từ thời khẩn hoang. Người Khmer có các sóc ven thành phố, giữ chùa và lễ hội riêng như Chôl Chnăm Thmây, Ok Om Bok. Người Hoa lập phố buôn quanh chợ, có hội quán, miếu thờ, các gia đình làm nghề buôn lúa gạo, hải sản, tạp hóa qua nhiều đời.
Phố cũ quanh chợ Rạch Giá còn những dãy nhà buôn của người Hoa, mặt tiền hẹp, nhà sâu. Ngày rằm tháng giêng, các hội quán đông người, có múa lân, cúng kiếng. Người Việt có đình làng, nhà thờ tộc, và lễ giỗ Nguyễn Trung Trực là dịp đông nhất.
Ba cộng đồng chia nhau nghề cũng chia nhau món ăn. Bún nước lèo, bánh tằm của người Khmer, hủ tiếu, há cảo của người Hoa, bún cá, bánh xèo của người Việt đều có mặt trong một con phố. Người Rạch Giá ăn sáng ở quán nào cũng thấy dấu cả ba.
Người tìm gốc gác ở Rạch Giá có thể dò ở các hội quán, chùa, đình còn giữ sổ sách. Nhiều tư liệu về Rạch Giá thời Pháp nằm trong các niên giám, báo cáo hành chính của tỉnh Rạch Giá, cần đối chiếu cẩn thận vì tên phường, tên làng đổi nhiều lần.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Rạch Giá cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Rạch Giá thuộc tỉnh An Giang, sau khi Kiên Giang nhập vào An Giang theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Rạch Giá cũng là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh An Giang mới.
Rạch Giá cũ nay là những phường nào?
Thành phố Rạch Giá cũ nay gom thành hai phường của tỉnh An Giang: phường Rạch Giá gồm chín phường cũ, phường Vĩnh Thông gồm phường Vĩnh Thông, xã Phi Thông cũ và thêm xã Mỹ Lâm của huyện Hòn Đất cũ.
Rạch Giá lên thành phố năm nào?
Rạch Giá được nâng từ thị xã tỉnh lỵ lên thành phố thuộc tỉnh Kiên Giang năm 2005. Sau đó thành phố mở rộng mạnh về phía biển bằng các khu đô thị lấn biển.
Lễ giỗ Nguyễn Trung Trực ở Rạch Giá vào ngày nào?
Lễ giỗ Nguyễn Trung Trực tổ chức hằng năm vào tháng Tám âm lịch tại đình Nguyễn Trung Trực ở trung tâm thành phố. Đây là lễ hội lớn nhất Rạch Giá, người nhiều tỉnh miền Tây về dự.
Từ Rạch Giá đi đảo nào được?
Cảng tàu khách Rạch Giá có tàu ra Phú Quốc, Hòn Tre, Hòn Sơn và quần đảo Nam Du. Lịch tàu, giá vé thay đổi theo hãng và theo mùa; mùa gió lớn có thể hoãn chuyến, nên kiểm tra trước khi đi.
Rạch Giá có bãi tắm biển không?
Bờ biển Rạch Giá là bãi bùn, nước đục phù sa, hợp để dạo mát ngắm hoàng hôn chứ không hợp để tắm. Muốn tắm biển, người địa phương đi Hòn Đất, Kiên Lương hoặc ra các đảo.