Thành phố Hà Tiên là đơn vị cấp huyện của tỉnh Kiên Giang đến hết 30/6/2025, nằm ở góc tây bắc tỉnh, sát biên giới Campuchia và mặt vịnh Thái Lan. Hà Tiên lên thành phố năm 2018, trước đó là thị xã. Từ 1/7/2025, địa bàn này thuộc tỉnh An Giang, chia thành phường Hà Tiên, phường Tô Châu và xã Tiên Hải (cụm đảo Hải Tặc).
Hà Tiên nhỏ về diện tích nhưng dày về lịch sử. Đây là nơi họ Mạc dựng thương cảng hơn ba trăm năm trước, nơi có tao đàn văn chương đầu tiên ở đất phương Nam, nơi người ta còn đọc mười cảnh Hà Tiên như đọc một tấm bản đồ bằng thơ. Bài này đi qua lịch sử, các cảnh cũ, đầm Đông Hồ, cửa khẩu và chuyện đi lại hôm nay.
Mạc Cửu và thương cảng bên vịnh Thái Lan
Theo sử nhà Nguyễn và gia phả họ Mạc, Mạc Cửu là người Lôi Châu, Quảng Đông, rời quê sau khi nhà Minh mất, sang vùng ven vịnh Thái Lan vào cuối thế kỷ XVII. Ông chiêu tập lưu dân Hoa, Việt, Khmer, mở sòng buôn, lập phố chợ, biến một vùng bãi ven biển thành thương cảng có tàu buôn nhiều nước ghé.
Đầu thế kỷ XVIII, Mạc Cửu xin thần phục chúa Nguyễn và được phong chức tổng binh trấn Hà Tiên. Từ đó Hà Tiên là một trấn tự trị dưới quyền chúa Nguyễn, do họ Mạc cai quản qua nhiều đời. Con ông là Mạc Thiên Tích (còn gọi Mạc Thiên Tứ) mở rộng trấn, củng cố thành lũy, và để lại dấu ấn văn hoá sâu nhất.
Thương cảng Hà Tiên thời thịnh có tiền đúc riêng, có phố người Hoa, có ruộng vườn quanh đầm, có thuyền buôn đi Xiêm, Mã Lai, Quảng Đông. Cuối thế kỷ XVIII, chiến tranh với Xiêm và loạn Tây Sơn làm Hà Tiên nhiều lần bị tàn phá, rồi không bao giờ lấy lại vai trò thương cảng lớn.
Lăng mộ Mạc Cửu và nhiều thành viên dòng họ nằm trên núi Bình San, ngay trong nội ô. Đây là cụm di tích quan trọng nhất của Hà Tiên, lối lên có bậc đá, rợp cây, nhìn xuống được phố và mặt đầm.
Chiêu Anh Các và mười cảnh Hà Tiên
Tao đàn Chiêu Anh Các. Khoảng giữa thế kỷ XVIII, Mạc Thiên Tích lập tao đàn Chiêu Anh Các, mời văn nhân người Hoa, người Việt cùng xướng họa. Đây được xem là hội văn chương sớm nhất ở vùng đất phương Nam, để lại nhiều tập thơ bằng chữ Hán và chữ Nôm.
Hà Tiên thập cảnh. Mười bài thơ vịnh mười cảnh: Kim Dữ lan đào, Bình San điệp thúy, Tiêu Tự thần chung, Giang Thành dạ cổ, Thạch Động thôn vân, Châu Nham lạc lộ, Đông Hồ ấn nguyệt, Nam Phố trừng ba, Lộc Trĩ thôn cư, Lư Khê ngư bạc. Phần lớn cảnh vẫn tìm được ngoài thực địa, dù dáng vẻ đã khác.
Đọc cảnh như đọc địa danh. Kim Dữ là hòn đảo nhỏ trước cửa biển, nay là khu Pháo Đài; Bình San là núi lăng họ Mạc; Thạch Động là khối núi đá có hang thông gió ở phía bắc; Đông Hồ là mặt đầm trước phố. Đi một vòng theo các cảnh là cách hiểu Hà Tiên nhanh nhất.
Nhà văn Đông Hồ. Đầu thế kỷ XX, Hà Tiên có thêm nhà thơ Đông Hồ (Lâm Tấn Phác) lấy tên đầm quê làm bút hiệu, góp phần đưa thơ văn Hà Tiên tới độc giả cả nước. Người địa phương nhắc ông như một phần nối dài của truyền thống Chiêu Anh Các.
Đầm Đông Hồ, núi Tô Châu và mặt biển
Đầm Đông Hồ là một vũng nước lớn nằm giữa phố Hà Tiên và dãy núi Tô Châu, thông ra biển qua cửa sông. Mặt đầm lúc lặng gió phẳng như gương, nên mới có cảnh "Đông Hồ ấn nguyệt" — trăng in đáy đầm. Ven đầm có bãi bùn nuôi sò, có rừng ngập mặn và các xóm chài.
Sò huyết đầm Đông Hồ là món người ta nhắc đầu tiên khi nói đến Hà Tiên. Sò sống trong bãi bùn, được cào lên theo con nước, bán ở chợ và quán ven đầm. Món nào từ sò cũng nên ăn chín, nhất là với trẻ nhỏ, người lớn tuổi.
Bên kia đầm là núi Tô Châu, nơi có đường lên cao nhìn trọn phố, đầm và biển. Tên núi về sau được dùng đặt tên phường Tô Châu mới. Dọc bờ biển phía tây là Mũi Nai, bãi tắm quen của người địa phương, cát hơi sẫm, sóng hiền, chiều nhìn được hoàng hôn trên vịnh.
Hà Tiên còn có cụm đảo Hải Tặc ngoài khơi, trước là xã đảo Tiên Hải, nay vẫn mang tên xã Tiên Hải của tỉnh An Giang. Đảo có xóm chài, bãi tắm, nước ngọt hạn chế, điện có từ không lâu; ra đảo bằng tàu, ca nô từ bến Hà Tiên, lịch chạy tuỳ mùa gió.
Cửa khẩu Hà Tiên và chợ biên giới
Phía tây bắc thành phố là cửa khẩu quốc tế Hà Tiên, người địa phương quen gọi theo tên vùng là Xà Xía. Bên kia là cửa khẩu Prek Chak của Campuchia, nối đường sang Kampot, Kep. Người Hà Tiên sang chợ bên kia mua bán, người bên kia sang Hà Tiên khám bệnh, mua hàng; khách du lịch cũng hay đi đường này.
Buôn bán qua biên giới tạo ra chợ đêm, các dãy hàng điện máy, hàng tiêu dùng, hàng Thái Lan. Chợ Hà Tiên bên bờ đầm là nơi dồn hàng cả hai phía. Ai mua hàng mang về nên giữ hoá đơn, hỏi rõ quy định hàng nhập khẩu theo đường cửa khẩu, vì quy định thay đổi theo từng thời kỳ.
Muốn sang Campuchia qua cửa khẩu Hà Tiên phải có hộ chiếu hoặc giấy tờ theo quy định hiện hành; thủ tục, lệ phí thị thực thay đổi theo thời gian, nên kiểm tra trước với cơ quan có thẩm quyền. Đường từ trung tâm ra cửa khẩu chỉ vài cây số, xe ôm, xe điện, taxi đều đi được.
Vị trí biên giới cũng giải thích vì sao Hà Tiên có nhiều đồn lũy cũ và vì sao người Hà Tiên nói được ít nhiều tiếng Khmer, tiếng Hoa: sống cạnh nhau qua nhiều đời, chợ búa và hôn nhân đã làm việc đó tự nhiên.
Hà Tiên cũ về đâu sau 1/7/2025
Ngay trước sáp nhập, thành phố Hà Tiên gồm các phường nội ô, các xã ven đầm và xã đảo Tiên Hải. Sau sắp xếp, phần đất liền thành hai phường, phần đảo giữ là một xã:
| Đơn vị mới | Gồm vùng nào của Hà Tiên cũ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Phường Hà Tiên | Bốn phường cũ Bình San, Đông Hồ, Pháo Đài, Mỹ Đức: phố cổ, chợ, núi Bình San, Mũi Nai, cửa khẩu | Giữ tên thành phố cũ |
| Phường Tô Châu | Phường Tô Châu và xã Thuận Yên cũ bên kia đầm Đông Hồ, thêm xã Dương Hòa của huyện Kiên Lương cũ | Lấy tên núi Tô Châu |
| Xã Tiên Hải | Xã Tiên Hải cũ, cụm đảo Hải Tặc | Giữ tên xã đảo cũ |
Phường Tô Châu là đơn vị vượt ranh huyện cũ: người xã Dương Hòa, trước làm giấy tờ ở huyện Kiên Lương, nay làm ở phường Tô Châu cùng người Hà Tiên. Với một thửa đất sát ranh, nên hỏi bộ phận một cửa để chắc chắn.
Người ghi địa chỉ "thành phố Hà Tiên" theo thói quen vẫn được hiểu, nhưng trên giấy tờ mới phải ghi phường Hà Tiên hoặc phường Tô Châu, tỉnh An Giang.
Đi Hà Tiên và đi tiếp từ Hà Tiên
Đường bộ từ Rạch Giá lên Hà Tiên đi theo quốc lộ 80, qua Hòn Đất, Kiên Lương, chạy dọc chân núi và ven biển. Từ Châu Đốc có đường dọc kênh Vĩnh Tế sang Hà Tiên, đi qua vùng biên giới Giang Thành. Xe khách từ Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ có tuyến thẳng lên Hà Tiên.
Bến tàu Hà Tiên có tàu cao tốc, phà ra Phú Quốc, cập bến phía đông đảo. Đây là đường biển ngắn nhất ra Phú Quốc từ đất liền, hợp với người đi ô tô riêng muốn mang xe ra đảo. Lịch tàu và giá vé thay đổi theo hãng và theo mùa, nên đặt trước vào dịp lễ.
Ở lại Hà Tiên một hai ngày là đủ đi lăng Mạc Cửu, Thạch Động, chùa Phù Dung, Mũi Nai, chợ đêm và ăn hải sản ven đầm. Chùa Phù Dung là di tích gắn với chuyện tình Mạc Thiên Tích, nên khi vào thăm cần ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng.
Mùa khô là mùa đẹp nhất: trời trong, biển lặng, tàu ra đảo ít bị hoãn. Mùa gió tây nam, khoảng giữa năm, biển động hơn, tàu nhỏ ra Hải Tặc có thể ngừng chạy nhiều ngày.
Ba cộng đồng Việt, Hoa, Khmer và nếp phố Hà Tiên
Từ thời Mạc Cửu, Hà Tiên đã là nơi người Hoa, người Việt, người Khmer cùng sống. Người Hoa lập phố buôn, hội quán, giữ tiếng Quảng, tiếng Triều Châu trong nhà; người Khmer sống ở các sóc ven núi, ven đồng phía bắc; người Việt làm ruộng, đánh cá, buôn bán. Ba lớp người ấy để lại ba kiểu kiến trúc, ba nếp ăn uống trên cùng một phố nhỏ.
Trong nội ô còn những dãy phố cũ thấp tầng quanh chợ, mặt tiền có hiên, mái ngói, xen với nhà mới. Chùa Hoa, đình Việt, chùa Khmer ở cách nhau vài con đường. Ngày rằm, ngày lễ của mỗi cộng đồng, người các nhà khác vẫn đến góp mặt, như một thói quen láng giềng hơn là nghi lễ.
Hôn nhân giữa các cộng đồng diễn ra từ lâu, nên nhiều gia đình Hà Tiên có ông bà nội người Hoa, bà ngoại người Khmer. Họ Mạc, họ Lâm, họ Trần là những họ quen thuộc trong phố; có nhà còn giữ gia phả bằng chữ Hán từ nhiều đời trước.
Với người tìm gốc gác, Hà Tiên là nơi nên hỏi ở các hội quán, các chùa còn sổ sách, và ở người cao tuổi trong khu phố. Nhiều tư liệu cũ về Hà Tiên còn nằm trong các bộ sử triều Nguyễn và sách của người Pháp, cần đối chiếu cẩn thận vì tên đất thay đổi nhiều lần.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Hà Tiên cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Hà Tiên cũ thuộc tỉnh An Giang, sau khi Kiên Giang nhập vào An Giang theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn chia thành phường Hà Tiên, phường Tô Châu và xã Tiên Hải.
Hà Tiên lên thành phố năm nào?
Hà Tiên được nâng từ thị xã lên thành phố trực thuộc tỉnh Kiên Giang năm 2018. Trước đó thị xã Hà Tiên đã là đô thị cổ, gắn với trấn Hà Tiên của họ Mạc từ thế kỷ XVIII.
Quần đảo Hải Tặc thuộc xã nào?
Quần đảo Hải Tặc trước thuộc xã Tiên Hải, thành phố Hà Tiên. Sau sắp xếp năm 2025, xã Tiên Hải vẫn giữ tên, nay là xã của tỉnh An Giang. Ra đảo bằng tàu hoặc ca nô từ bến Hà Tiên.
Mười cảnh Hà Tiên là gì?
Đó là mười cảnh được Mạc Thiên Tích và các văn nhân Chiêu Anh Các vịnh thơ ở thế kỷ XVIII, như Đông Hồ ấn nguyệt, Bình San điệp thúy, Thạch Động thôn vân, Giang Thành dạ cổ. Phần lớn vẫn tìm được ngoài thực địa.
Từ Hà Tiên đi Phú Quốc thế nào?
Bến tàu Hà Tiên có tàu cao tốc và phà ra Phú Quốc, cập bến phía đông đảo. Đây là đường biển ngắn nhất từ đất liền; nên xem lịch và đặt vé trước vào mùa cao điểm, mùa gió lớn có thể bị hoãn.
Cửa khẩu Hà Tiên sang được đâu của Campuchia?
Cửa khẩu quốc tế Hà Tiên, vùng Xà Xía, đối diện cửa khẩu Prek Chak, mở đường sang Kampot và Kep của Campuchia. Thủ tục, giấy tờ và lệ phí thay đổi theo từng thời kỳ, nên kiểm tra trước khi đi.