Thành phố Phú Quốc là đơn vị cấp huyện của tỉnh Kiên Giang đến hết 30/6/2025, gồm đảo Phú Quốc — đảo lớn nhất Việt Nam — cùng các quần đảo An Thới, Thổ Châu và nhiều đảo nhỏ. Phú Quốc từ huyện đảo lên thành phố từ đầu năm 2021. Từ 1/7/2025, phần đảo chính và các đảo lân cận là đặc khu Phú Quốc, còn quần đảo Thổ Châu tách thành đặc khu Thổ Châu, cùng thuộc tỉnh An Giang.
Nhiều người biết Phú Quốc qua bãi biển, khu nghỉ dưỡng và sân bay quốc tế. Bài này nhìn Phú Quốc như một địa danh hành chính có lịch sử dài: đảo trong trấn Hà Tiên, nơi nghĩa quân và tù chính trị từng ở, làng chài và nhà thùng nước mắm, rồi những lần đổi cấp chỉ trong năm năm.
Hòn đảo trong lịch sử trấn Hà Tiên
Phú Quốc thuộc vùng đất họ Mạc quản lý từ thế kỷ XVIII, rồi nằm trong tỉnh Hà Tiên thời nhà Nguyễn. Sử chép cuối thế kỷ XVIII, Nguyễn Ánh nhiều lần lánh ra Phú Quốc trong những năm chạy Tây Sơn. Đảo khi ấy thưa người, chủ yếu là xóm chài và rẫy tiêu.
Giữa thế kỷ XIX, sau khi Pháp chiếm Nam Kỳ, Phú Quốc gắn với những ngày cuối của Nguyễn Trung Trực: sau trận đánh đồn Kiên Giang năm 1868, ông rút ra đảo lập căn cứ, rồi bị bắt và đưa về Rạch Giá. Người Phú Quốc lập đền thờ ông, giỗ ông hằng năm.
Thời Pháp và thời Việt Nam Cộng hòa, Phú Quốc lúc thuộc tỉnh Hà Tiên, lúc thuộc tỉnh Kiên Giang, nhưng luôn là một quận hay huyện đảo riêng. Sau 1975, Phú Quốc là huyện của tỉnh Kiên Giang, huyện lỵ là thị trấn Dương Đông.
Vùng biển quanh đảo giáp Campuchia ở phía bắc, nên trong lịch sử Phú Quốc có nhiều chuyện tranh chấp và phân định biển. Người dân Gành Dầu ở mũi bắc đảo nhìn sang được bờ biển Campuchia khi trời trong.
Nhà tù Phú Quốc: di tích ở phía nam đảo
Ở vùng An Thới, phía nam đảo, có di tích nhà tù Phú Quốc, người địa phương gọi là nhà lao Cây Dừa. Thời Pháp, nơi này từng là trại giam; trong kháng chiến chống Mỹ, đây là trại giam tù binh lớn, nơi rất nhiều người tù bị giam giữ, tra tấn và hy sinh.
Di tích nay được giữ lại với khu trại, hàng rào dây thép, những mô hình tái hiện cảnh giam giữ, cùng nhà trưng bày hiện vật. Nhiều đoàn cựu tù về thăm lại, nhiều trường học đưa học sinh tới. Nên đi với thái độ nghiêm, không đùa, không tạo dáng trước các mô hình.
Gần nhà tù có nghĩa trang liệt sĩ, nơi an táng những người tù đã mất. Vào dịp tháng Bảy, khu này đông người về viếng, thắp hương. Nếu chỉ có một buổi ở nam đảo, nhiều người chọn ghé di tích trước rồi mới ra biển.
Đây là mặt Phú Quốc mà khách nghỉ dưỡng ít để ý, nhưng với người Kiên Giang cũ và nhiều gia đình khắp cả nước, cái tên Phú Quốc trước hết gắn với nhà tù này chứ không phải với bãi tắm.
Nghề cá, nhà thùng và những sản vật mang tên đảo
Nước mắm Phú Quốc. Làm từ cá cơm ủ muối trong thùng gỗ lớn nhiều tháng. Nhà thùng tập trung quanh Dương Đông, An Thới, Hàm Ninh. Tên Phú Quốc trên chai nước mắm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, nên chai nào mang tên này phải đúng nguồn gốc và quy trình.
Hồ tiêu. Vườn tiêu trải ở các xã phía bắc và giữa đảo, mùa hái khoảng đầu năm. Tiêu đỏ chín cây, tiêu đen, tiêu sọ là các dạng bán cho khách; nên mua ở vườn hoặc cơ sở rõ ràng.
Sim và rượu sim. Cây sim mọc nhiều trên đồi đảo, quả chín tím vào mùa hè. Rượu sim, mứt sim là quà quen, nhưng chất lượng chênh nhau nhiều, cần hỏi kỹ cách làm.
Ngọc trai. Nghề nuôi cấy ngọc trai phát triển ở vùng biển quanh đảo. Ngọc thật và ngọc nhân tạo khó phân biệt bằng mắt thường, nên chỉ mua ở nơi có giấy tờ, chính sách đổi trả rõ ràng.
Hải sản. Ghẹ Hàm Ninh, cá trích làm gỏi, nhum, mực một nắng là những món người đảo tự hào. Làng chài Hàm Ninh bên bờ đông có cầu tàu dài, chiều xuống có ghe về bán hàng tươi.
Từ huyện đảo lên thành phố đảo trong năm năm
Khi còn là huyện, Phú Quốc có hai thị trấn Dương Đông, An Thới và các xã Cửa Cạn, Cửa Dương, Dương Tơ, Gành Dầu, Hàm Ninh, Bãi Thơm, Thổ Châu. Sân bay quốc tế ở vùng Dương Tơ mở cửa đầu thập niên 2010, kéo theo làn sóng đầu tư nghỉ dưỡng mạnh.
Từ ngày 1/2/2021, Phú Quốc trở thành thành phố thuộc tỉnh Kiên Giang, là thành phố đảo đầu tiên của cả nước. Hai thị trấn Dương Đông, An Thới thành hai phường cùng tên; bảy xã còn lại giữ nguyên. Bộ máy thành phố quản lý một vùng du lịch quốc tế lớn trên nền hành chính của một huyện.
Chưa đầy năm năm sau, đợt bỏ cấp huyện năm 2025 lại đổi mô hình: Phú Quốc thành đặc khu, đơn vị hành chính đặc biệt trực thuộc tỉnh, không có xã, phường bên dưới. Quần đảo Thổ Châu, cách đảo chính khá xa về phía tây nam, tách riêng thành đặc khu Thổ Châu.
Người dân trên đảo vì vậy đã đổi địa chỉ hai lần: từ "xã/thị trấn …, huyện Phú Quốc" sang "phường/xã …, thành phố Phú Quốc", rồi sang "đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang". Giấy tờ cũ vẫn dùng được, chỉ làm thủ tục mới mới ghi theo tên mới.
Các vùng của Phú Quốc cũ và đơn vị mới
Bảng dưới gom các khu vực quen thuộc trên đảo theo đơn vị mới. Ranh giới cụ thể từng ấp, khu phố nên tra theo bảng chính thức của tỉnh An Giang.
| Khu vực của Phú Quốc cũ | Đặc trưng | Từ 1/7/2025 |
|---|---|---|
| Dương Đông | Trung tâm đảo, chợ đêm, Dinh Cậu | Đặc khu Phú Quốc |
| An Thới và quần đảo An Thới | Cảng, nhà tù Phú Quốc, đảo Hòn Thơm | Đặc khu Phú Quốc |
| Bờ đông: Hàm Ninh, Bãi Thơm | Làng chài, vườn tiêu | Đặc khu Phú Quốc |
| Bắc đảo: Gành Dầu, Cửa Cạn | Rừng quốc gia, sông Cửa Cạn | Đặc khu Phú Quốc |
| Quần đảo Thổ Châu | Đảo xa phía tây nam, nghề cá | Đặc khu Thổ Châu |
Đặc khu Phú Quốc rộng gần như cả thành phố cũ trừ Thổ Châu, nên với người sống trên đảo chính, thay đổi lớn nhất chỉ là chữ đầu địa chỉ.
Thổ Châu có lực lượng giữ đảo, dân cư không đông; đi lại phụ thuộc tàu và thời tiết, khách du lịch thông thường hầu như không ra.
Người có giấy tờ ghi thị trấn Dương Đông hay thị trấn An Thới, huyện Phú Quốc là giấy tờ cấp trước năm 2021; ghi phường Dương Đông, phường An Thới, thành phố Phú Quốc là cấp trong khoảng 2021 đến giữa năm 2025. Cả hai đều còn giá trị.
Rừng, núi và những vùng còn yên trên đảo
Phía bắc đảo là Vườn quốc gia Phú Quốc, rừng trên núi thấp, nhiều suối nhỏ, mùa mưa có nước. Đây cũng là một phần của Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang. Các tuyến đường xuyên rừng giúp người đi xe máy thấy một Phú Quốc rất khác với dải khách sạn ven biển.
Phía nam đảo là quần đảo An Thới, chuỗi đảo nhỏ có rạn san hô, làng chài trên Hòn Thơm, Hòn Rỏi, Hòn Dừa. Tuyến cáp treo vượt biển từ An Thới ra Hòn Thơm làm cảnh quan nơi đây đổi khác nhiều. Vùng biển này có những khu bảo tồn biển, người đi lặn ngắm san hô không được bẻ, giẫm lên san hô hay mang sinh vật biển lên bờ.
Sông Cửa Cạn, sông Dương Đông là hai dòng nước ngọt quan trọng; hồ Dương Đông cấp nước sinh hoạt cho đảo. Mùa khô, nước ngọt luôn là chuyện lo của chính quyền và người dân, nhất là khi lượng khách tăng.
Dinh Cậu ở cửa sông Dương Đông là ngôi miếu trên mỏm đá, nơi ngư dân cầu bình an trước khi ra khơi, nay là điểm ngắm hoàng hôn của khách. Ghé đây nên ăn mặc kín đáo vì vẫn là nơi thờ tự của người làng.
Mùa khô từ khoảng tháng Mười Một tới tháng Tư là mùa biển bờ tây êm, nắng đẹp. Mùa gió tây nam, bờ tây sóng lớn, khách nên tắm ở bờ đông. Người đảo vẫn chọn những tháng này để sửa ghe, làm vườn, vì nghề cá xa bờ nghỉ nhiều.
Làng chài và nhịp sống của người đảo
Trước khi thành điểm du lịch, Phú Quốc là đảo của người đánh cá. Các làng chài Hàm Ninh, Rạch Vẹm, Gành Dầu, Cửa Cạn, An Thới sống bằng ghe nhỏ đi biển gần, lưới cá cơm, câu mực đêm. Mùa cá cơm là mùa của nhà thùng nước mắm, cả xóm thức sớm phơi lưới, rửa cá, muối chượp.
Người đảo đi biển theo gió mùa. Mùa gió đông bắc, bờ tây êm, ghe ra biển phía tây; mùa gió tây nam, ghe chuyển sang neo đậu phía đông hoặc vào cửa sông tránh sóng. Câu chuyện thời tiết vì thế là câu chuyện đầu tiên khi người Phú Quốc gặp nhau.
Làn sóng du lịch mang lại việc làm cho con em làng chài trong khách sạn, nhà hàng, tàu du lịch, nhưng cũng làm đất làng chài lên giá, nhiều nhà bán đất dời vào trong. Một số làng còn giữ được nếp cũ, khách đến nên tôn trọng nhịp sống của người dân, không chụp ảnh khi chưa được phép.
Người ở xa có quê Phú Quốc thường nhắc đến những ngôi đình làng, những miếu thờ ven biển, những ngày cúng đình, cúng biển. Đó vẫn là dịp con cháu khắp nơi về đảo, gặp lại họ hàng, dù địa chỉ trên giấy tờ đã đổi hai lần.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Phú Quốc cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Phú Quốc thuộc tỉnh An Giang, sau khi tỉnh Kiên Giang nhập vào An Giang. Thành phố cũ nay là đặc khu Phú Quốc, riêng quần đảo Thổ Châu là đặc khu Thổ Châu.
Phú Quốc lên thành phố từ khi nào?
Phú Quốc trở thành thành phố thuộc tỉnh Kiên Giang từ ngày 1/2/2021, là thành phố đảo đầu tiên của Việt Nam. Chưa đầy năm năm sau, từ 1/7/2025 Phú Quốc chuyển thành đặc khu.
Đặc khu Phú Quốc có xã, phường không?
Không. Đặc khu là đơn vị hành chính ngang cấp xã, trực thuộc thẳng tỉnh An Giang, không chia xã hay phường bên dưới. Địa chỉ trên đảo ghi tới ấp, khu phố rồi đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang.
Thổ Châu trước thuộc đâu?
Quần đảo Thổ Châu trước là xã Thổ Châu thuộc huyện Phú Quốc, sau là thành phố Phú Quốc của tỉnh Kiên Giang. Từ 1/7/2025, Thổ Châu tách thành đặc khu Thổ Châu thuộc tỉnh An Giang.
Nhà tù Phú Quốc ở đâu?
Di tích nhà tù Phú Quốc, còn gọi nhà lao Cây Dừa, nằm ở vùng An Thới phía nam đảo. Khu di tích có trại giam tái hiện, nhà trưng bày và nghĩa trang liệt sĩ gần đó, mở cửa cho khách tham quan.
Ra Phú Quốc bằng đường nào?
Có thể bay thẳng tới sân bay quốc tế Phú Quốc từ nhiều thành phố, hoặc đi tàu từ Rạch Giá, Hà Tiên. Tàu cập bến phía đông và phía nam đảo; lịch chạy thay đổi theo mùa gió, nên kiểm tra trước.