Huyện An Biên, tỉnh Kiên Giang cũ: kênh xáng Xẻo Rô và ruộng một vụ lúa một vụ tôm

Huyện An Biên là đơn vị cấp huyện ven biển Tây của tỉnh Kiên Giang, nằm phía nam Rạch Giá. Ngay trước 1/7/2025 huyện có thị trấn Thứ Ba và tám xã Đông Thái, Đông Yên, Hưng Yên, Nam Thái, Nam Thái A, Nam Yên, Tây Yên, Tây Yên A. Nay địa bàn này thuộc tỉnh An Giang, chia thành ba xã An Biên, Tây Yên và Đông Thái.

An Biên là phần đầu của vùng U Minh phía Kiên Giang, nơi đồng ruộng sát biển, nước mặn và nước ngọt thay nhau theo mùa. Bài này kể về vị trí, nguồn gốc những cái tên Thứ Ba, Xẻo Rô, cách người An Biên sống với ruộng tôm – lúa, và địa bàn huyện cũ nay về những xã nào.

Vị trí: dải đồng ven biển giữa sông Cái Lớn và rừng U Minh

An Biên chạy dài theo bờ biển Tây, phía bắc là vùng cửa sông Cái Lớn đổ ra vịnh Rạch Giá, phía nam giáp huyện An Minh, phía đông là đất U Minh Thượng và vùng nội đồng. Từ Rạch Giá đi xuống, người ta qua Châu Thành, qua sông Cái Lớn rồi mới vào đất An Biên.

Địa hình gần như phẳng tuyệt đối, đất thấp, nhiều nơi nhiễm phèn và mặn. Ven biển là bãi bồi và một dải rừng phòng hộ mỏng gồm mắm, đước, bần, giữ cho đê biển khỏi sóng. Phía trong đê là ruộng, vuông tôm, xóm nhà nằm dọc các con kênh.

Mùa mưa, nước ngọt từ trời và từ nội đồng làm dịu đất, người ta cấy lúa. Mùa khô, nước biển theo kênh vào sâu, ruộng chuyển sang nuôi tôm. Nhịp mặn – ngọt ấy quyết định gần như mọi việc trong năm của một nhà nông An Biên, từ ngày xuống giống tới ngày vay vốn, ngày gả con.

Vì nằm sát biển và thấp, An Biên chịu tác động rõ của triều cường, sạt lở bờ biển và hạn mặn những năm khô hạn. Chính quyền và người dân đã đắp đê, làm cống, trồng lại rừng ven biển, nhưng đây vẫn là vùng phải theo dõi thời tiết sát sao.

Thứ Ba, Xẻo Rô và những cái tên của thời đào kênh

Đầu thế kỷ XX, người Pháp cho đào kênh xáng Xẻo Rô, tuyến kênh lớn chạy dọc vùng ven biển từ phía Rạch Giá xuống hướng Cà Mau. Tên xáng chỉ chiếc máy đào kênh chạy bằng hơi nước, người dân gọi kênh do máy xáng đào là kênh xáng. Kênh Xẻo Rô thành trục giao thông chính của An Biên, chợ, nhà, trường đều bám hai bờ.

Theo cách người địa phương quen giải thích, các địa danh Thứ Nhất, Thứ Hai, Thứ Ba cho tới Thứ Mười Một gắn với những con kênh nhỏ được đánh số thứ tự, đổ từ nội đồng ra phía biển. Thị trấn Thứ Ba, huyện lỵ An Biên, mang tên một trong những con kênh ấy. Thứ Bảy, Thứ Mười Một là những tên quen khác của vùng.

Cách đặt tên bằng số thứ tự cho thấy vùng đất này được khai thác muộn, theo quy hoạch kênh đào hơn là theo xóm làng tự nhiên. Người đến khai hoang theo kênh, mỗi con kênh thành một xóm, xóm lấy tên kênh. Đến nay người An Biên vẫn nói đi Thứ Ba, về Thứ Bảy như nói tên làng.

Tên An Biên đã có từ trước năm 1975, khi vùng này là một quận của tỉnh Kiên Giang. Sau năm 1975, An Biên là huyện của Kiên Giang. Huyện An Minh phía nam vốn cùng một vùng với An Biên trước khi tách thành huyện riêng; năm 2007, một phần đất phía đông An Biên chuyển sang huyện U Minh Thượng mới lập.

Một vụ lúa, một vụ tôm: nghề chính của An Biên

Mô hình tôm – lúa là đặc trưng của An Biên và các huyện phía nam Kiên Giang cũ. Cùng một thửa ruộng, mùa mưa cấy lúa chịu mặn để rửa phèn, rửa mặn; mùa khô dẫn nước lợ vào nuôi tôm sú, tôm càng xanh, có nhà nuôi xen cua. Con tôm thải ra làm phân cho lúa, gốc rạ lại là nơi tôm trú.

Mô hình này dễ thất bát nếu canh sai con nước. Nước mặn vào sớm thì lúa chết, nước ngọt kéo dài thì tôm chậm lớn. Người An Biên theo dõi lịch mặn do ngành nông nghiệp thông báo, đóng mở cống theo từng con nước, và ít khi dám cấy lúa vụ hai khi mùa khô đến sớm.

Ngoài tôm – lúa, ven biển còn có nghề nuôi sò, nghêu trên bãi bồi, nghề đóng đáy, giăng lưới gần bờ. Trong nội đồng có vườn dừa, chuối, rau màu trên bờ liếp. Phần lớn gia đình làm kết hợp nhiều nghề để giảm rủi ro.

Người mua tôm, mua lúa đến tận ruộng bằng ghe, bằng xe tải nhỏ. Chợ Thứ Ba và các chợ ven kênh Xẻo Rô là nơi người dân bán con tôm, mua phân bón, con giống. Người làm ăn ở đây quen nói chuyện giá theo từng con nước chứ không theo tháng.

Đời sống ven kênh và những điều nên biết khi về An Biên

Người ở xa về An Biên, nhất là lần đầu, nên chuẩn bị theo nhịp sống sông nước của huyện cũ. Vài lưu ý thực tế:

• Đường bộ chính chạy dọc kênh Xẻo Rô; nhiều ấp sâu trong ruộng chỉ có đường bê tông nhỏ, xe máy đi được, ô tô khó vào. Hỏi đường nên hỏi theo tên kênh, tên Thứ.
• Mùa mưa, từ khoảng tháng năm đến tháng mười một, đường đất ven ruộng trơn, triều cường cuối năm có lúc ngập bờ kênh. Mùa khô thì nắng gắt, nước ngọt sinh hoạt có lúc thiếu ở các ấp ven biển.
• Ăn uống mang đậm vị vùng mặn ngọt: tôm đất, cua, cá kèo, cá thòi lòi, ba khía, rau đắng, bông điên điển mùa nước. Khô tôm, khô cá là quà người An Biên hay gửi cho người thân ở xa.
• Nhiều gia đình có người đi làm xa ở Bình Dương, Thành phố Hồ Chí Minh. Dịp Tết, đường từ Rạch Giá về An Biên đông xe, nên đi sớm.
• Muốn hỏi chuyện đất đai, giấy tờ, nên đến thẳng trụ sở xã mới thay vì tìm trụ sở huyện cũ, vì cấp huyện đã thôi hoạt động từ tháng 7/2025.

Những lưu ý trên là kinh nghiệm chung của vùng ven biển Tây; tình hình đường sá, nước sinh hoạt từng ấp mỗi năm mỗi khác, nên hỏi người thân tại chỗ trước khi về.

Huyện An Biên cũ nay thuộc ba xã nào

Theo phương án sắp xếp năm 2025, chín đơn vị cấp xã của An Biên được gom thành ba xã của tỉnh An Giang. Bảng dưới ghi rõ xã, thị trấn cũ nào về xã mới nào.

Xã An Biên mới mang tên huyện cũ nhưng chỉ là vùng quanh thị trấn Thứ Ba, không bao trùm cả huyện. Người ở Nam Yên khai địa chỉ là xã Tây Yên, người ở Nam Thái A khai là xã Đông Thái.

Tên các ấp phần lớn giữ nguyên. Khi gửi hàng, nên ghi tên ấp kèm tên kênh, tên Thứ quen thuộc để người giao hàng dễ tìm.

Từ 1/7/2025: An Biên trong tỉnh An Giang

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Kiên Giang nhập vào tỉnh An Giang. Cùng lúc, cấp huyện thôi hoạt động trên cả nước, nên huyện An Biên không còn là một cấp chính quyền. Ba xã mới An Biên, Tây Yên, Đông Thái trực thuộc thẳng tỉnh An Giang.

Với người dân, thủ tục hằng ngày như chứng thực, đăng ký hộ tịch, xác nhận cư trú làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã. Những việc trước phải lên huyện, như một số thủ tục đất đai, nay phần lớn chuyển về xã hoặc lên tỉnh, tùy loại việc.

Trung tâm tỉnh An Giang mới đặt ở Rạch Giá, không xa An Biên. Đây là điểm thuận cho người An Biên: việc cấp tỉnh vẫn đi Rạch Giá như trước, chỉ khác tên tỉnh trên con dấu.

Giấy tờ cũ ghi xã Nam Yên, huyện An Biên, tỉnh Kiên Giang vẫn có giá trị. Khi cần đối chiếu, bạn có thể ghi địa chỉ mới kèm tên cũ trong ngoặc, ví dụ "ấp X, xã Tây Yên, tỉnh An Giang (trước là xã Nam Yên, huyện An Biên, tỉnh Kiên Giang)".

Mùa khô ở An Biên: giữ nước ngọt và giữ ruộng

Mùa khô là mùa khó của An Biên. Nước sông, nước kênh mặn dần từ tháng mười hai, tháng giêng; giếng khoan ở một số ấp nhiễm mặn hoặc phèn. Nhiều nhà trữ nước mưa trong lu, bồn từ cuối mùa mưa để dùng dần, có nơi phải mua nước ngọt chở bằng ghe.

Ngoài đồng, người trồng lúa phải thu hoạch kịp trước khi mặn vào; ai xuống giống muộn dễ mất trắng. Người nuôi tôm thì ngược lại, chờ nước đủ mặn mới thả giống, nhưng nếu nắng gắt kéo dài, nước trong vuông nóng, tôm dễ bệnh.

Những năm hạn mặn nặng, chính quyền và ngành nông nghiệp ra thông báo lịch mặn, khuyến cáo lịch xuống giống, hỗ trợ giống lúa chịu mặn. Người An Biên lớn tuổi nhớ những mùa khô mà ruộng nứt nẻ, phải đi làm thuê xa vài tháng rồi mới về.

Vì thế, khi hỏi người An Biên năm nay làm ăn ra sao, câu trả lời thường bắt đầu bằng chuyện nước: mặn sớm hay muộn, mưa nhiều hay ít, cống đóng mở thế nào. Hiểu chuyện nước là hiểu được nhịp sống của huyện cũ.

Câu hỏi thường gặp

Huyện An Biên cũ gồm những xã nào?

Ngay trước 1/7/2025, huyện An Biên gồm thị trấn Thứ Ba và tám xã Đông Thái, Đông Yên, Hưng Yên, Nam Thái, Nam Thái A, Nam Yên, Tây Yên, Tây Yên A. Huyện lỵ đặt ở thị trấn Thứ Ba bên kênh xáng Xẻo Rô.

Huyện An Biên nay thuộc tỉnh nào?

An Biên nay thuộc tỉnh An Giang, sau khi Kiên Giang nhập vào An Giang theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ chia thành ba xã An Biên, Tây Yên và Đông Thái.

Thị trấn Thứ Ba nay thuộc xã nào?

Thị trấn Thứ Ba cùng hai xã Đông Yên, Hưng Yên hợp thành xã An Biên của tỉnh An Giang. Tên Thứ Ba vẫn được người dân dùng để gọi vùng chợ và trung tâm cũ của huyện.

Vì sao ở An Biên có những tên Thứ Ba, Thứ Bảy?

Theo cách người địa phương quen giải thích, các tên Thứ Nhất đến Thứ Mười Một gắn với những con kênh nhỏ được đánh số khi khai thác vùng ven biển thời đào kênh xáng. Mỗi con kênh thành một xóm và giữ tên theo số.

Mô hình tôm lúa ở An Biên là gì?

Đó là cách luân canh trên cùng thửa ruộng: mùa mưa cấy lúa để rửa phèn, rửa mặn, mùa khô dẫn nước lợ vào nuôi tôm. Mô hình hợp với vùng ven biển nhưng phải canh con nước, lịch mặn rất kỹ.

Giấy tờ ghi huyện An Biên có phải đổi không?

Không bắt buộc đổi chỉ vì bỏ cấp huyện và sáp nhập tỉnh. Giấy tờ cấp hợp lệ trước đây vẫn dùng được. Khi làm thủ tục mới, địa chỉ sẽ ghi theo xã mới và tỉnh An Giang.