Thành phố Pleiku là tỉnh lỵ của tỉnh Gia Lai cũ, nằm giữa cao nguyên đất đỏ phía bắc Tây Nguyên, nơi quốc lộ 14 và quốc lộ 19 cắt nhau. Từ thị xã Pleiku, nơi này được nâng lên thành phố năm 1999. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, các phường, xã của Pleiku cũ được sắp xếp lại thành phường, xã mới của tỉnh Gia Lai mới, có trung tâm hành chính ở Quy Nhơn.
Với nhiều người, Pleiku là "phố núi" trong thơ và nhạc: đồi dốc, sương sớm, gió lạnh mùa khô. Với người ở đây, đó còn là chợ, bến xe, sân bay, bệnh viện tuyến tỉnh, nơi cả vùng tìm về khi cần việc lớn. Bài này đi qua tên gọi, vị trí, Biển Hồ và Hàm Rồng, làng Jrai trong lòng phố, chuyện ăn uống và địa chỉ Pleiku sau ngày sáp nhập.
Tên Pleiku và ba lần làm tỉnh lỵ
Tên Pleiku thường được giải thích theo tiếng Jrai, trong đó "plei" nghĩa là làng. Cách giải thích phần sau còn khác nhau giữa các tài liệu, nên người viết cẩn thận chỉ nói chắc một điều: Pleiku vốn là tên một làng của người Jrai, rồi trở thành tên của trung tâm hành chính mọc lên quanh đó.
Thời Pháp, Pleiku là nơi đặt cơ quan cai trị vùng cao nguyên phía tây Bình Định, rồi thành tỉnh lỵ tỉnh Pleiku. Thời Việt Nam Cộng hòa, Pleiku là tỉnh lỵ và cũng là nơi đóng nhiều căn cứ quân sự lớn, sân bay quân sự, bộ chỉ huy vùng. Dấu vết của giai đoạn đó còn trong tên một vài khu phố và trong ký ức người lớn tuổi.
Sau 1975, Pleiku làm tỉnh lỵ tỉnh Gia Lai rồi tỉnh Gia Lai – Kon Tum từ năm 1976, và tiếp tục là tỉnh lỵ Gia Lai khi tách tỉnh năm 1991. Ngày 24/4/1999, Chính phủ nâng thị xã Pleiku lên thành phố Pleiku thuộc tỉnh Gia Lai.
Từ 1/7/2025, khi Gia Lai hợp với Bình Định, Pleiku không còn là nơi đặt trụ sở chính của tỉnh; trung tâm hành chính chuyển về Quy Nhơn. Đây là thay đổi lớn nhất với người Pleiku: tên tỉnh giữ nguyên nhưng phố núi không còn là tỉnh lỵ.
Vị trí giữa ngã tư đường cao nguyên
Pleiku nằm gần như giữa tỉnh Gia Lai cũ, giáp Chư Păh ở phía bắc, Đăk Đoa ở phía đông, Chư Prông ở phía nam và Ia Grai ở phía tây. Đi ra khỏi nội thành theo hướng nào cũng gặp ngay đồng cà phê, vườn tiêu và làng của người Jrai.
Quốc lộ 14, trục đường dọc Tây Nguyên, chạy qua thành phố theo hướng bắc lên Kon Tum, nam xuống Chư Sê, Buôn Ma Thuột. Quốc lộ 19 chạy ngang theo hướng đông xuống An Khê, Quy Nhơn, hướng tây ra Đức Cơ và cửa khẩu Lệ Thanh. Vì thế Pleiku là điểm trung chuyển hàng hóa, xe khách của cả vùng.
Cảng hàng không Pleiku nằm sát nội thành, có các chuyến bay đi Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và một số nơi khác tùy từng thời kỳ. Bến xe Đức Long là đầu mối xe khách đi các tỉnh. Lịch bay, lịch xe thay đổi theo mùa, nên kiểm tra với hãng trước khi đi.
Thành phố cao khoảng bảy tám trăm mét trên mực nước biển, địa hình đồi lượn sóng, nhiều con đường dốc. Mùa khô gió mạnh và lạnh về đêm, mùa mưa có những ngày mưa dầm liên tục. Người mới đến nên mang áo khoác dù đi vào tháng nào.
Biển Hồ và núi Hàm Rồng: hai dấu núi lửa
Biển Hồ, người Jrai gọi là T'Nưng, là hồ nước lớn nằm ở phía bắc nội thành, hình thành trong miệng núi lửa đã tắt. Hồ là nguồn nước sinh hoạt quan trọng cho thành phố, nên quanh hồ có những quy định bảo vệ nguồn nước; người đến chơi nên giữ sạch, không xả rác, không bơi ở chỗ cấm.
Con đường dẫn vào Biển Hồ có hàng thông hai bên, là chỗ chụp ảnh quen thuộc của khách. Gần đó, đồi chè Biển Hồ thuộc địa bàn Chư Păh cũ trải trên đất đỏ với những hàng thông chắn gió, cũng là nơi nhiều người ghé cùng một chuyến.
Núi Hàm Rồng ở phía nam thành phố là một hình nón núi lửa cổ, chỗ cao nhất quanh Pleiku. Từ đỉnh có thể nhìn bao quát phố và các cánh đồng cà phê. Trong đá bazan quanh vùng này có loại khoáng olivin màu xanh vàng mà dân gian quen gọi là ngọc Hàm Rồng.
Leo Hàm Rồng nên đi vào sáng sớm hoặc chiều mát mùa khô, có người địa phương dẫn đường, mang giày bám tốt. Đất đỏ sau mưa rất trơn, đường mòn có đoạn dốc và có gió mạnh trên đỉnh.
Làng Jrai giữa lòng thành phố
Khác với nhiều tỉnh lỵ khác, trong địa giới Pleiku cũ vẫn còn những làng của người Jrai nằm xen giữa phố. Làng Plei Ốp gần trung tâm là ví dụ quen thuộc nhất, có nhà rông và không gian làng được giữ lại giữa những dãy nhà phố.
Ở các xã ngoại thành, làng Jrai còn rõ nét hơn: nhà sàn, bến nước, những khu rẫy cà phê, lúa rẫy bao quanh. Cồng chiêng vẫn được đánh trong các dịp mừng lúa mới, cưới hỏi, lễ bỏ mả, dù tần suất ít hơn trước.
Đời sống trong các làng ven phố đổi nhanh: thanh niên đi làm công ty, buôn bán, chạy xe; đất rẫy thu hẹp vì đô thị mở rộng. Một số làng được chọn làm điểm giữ gìn văn hóa, có đội cồng chiêng, đội múa xoang biểu diễn trong các lễ hội của tỉnh.
Khi đến làng, nên hỏi trước già làng hoặc người trong làng, ăn mặc kín đáo, không tự ý vào nhà rông, không chạm vào vật dụng lễ, và xin phép trước khi chụp ảnh người. Đó là phép lịch sự cơ bản ở mọi buôn làng Tây Nguyên.
Phở khô, cà phê và nhịp sống phố núi
Món nhắc tới đầu tiên khi nói ăn uống Pleiku là phở khô, người địa phương hay gọi phở hai tô: một tô bánh phở sợi nhỏ trộn sốt, thịt bò hoặc gà, một tô nước dùng riêng. Ăn kèm rau thơm, ớt, tương đen tùy quán. Món này có gốc từ người Hoa và người miền Trung lên lập nghiệp, rồi thành đặc trưng của phố.
Cà phê là thói quen sáng của người Pleiku. Quán cà phê nhỏ trong hẻm, quán vỉa hè, quán sân vườn có ở khắp nơi; nhiều quán rang xay ngay hạt từ vườn quanh vùng. Ngoài ra có bún mắm cua, bò một nắng, muối kiến vàng mang từ vùng Ayun Pa, Krông Pa lên.
Chợ trung tâm Pleiku và các chợ phường là nơi bán nông sản từ khắp tỉnh: rau Đăk Đoa, tiêu Chư Sê, cà phê nhân, măng rừng, mật ong. Mùa nào thức ấy; măng tươi và nấm rừng nhiều vào mùa mưa, mật ong và tiêu rộ vào mùa khô.
Nhịp sống ở Pleiku chậm hơn các thành phố lớn, đêm xuống sớm vì trời lạnh. Quảng trường Đại Đoàn Kết giữa phố là nơi tập thể dục, đi dạo buổi chiều và là chỗ tổ chức các lễ hội lớn của tỉnh cũ.
Pleiku cũ nay thuộc đâu, ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Gia Lai và Bình Định hợp nhất thành tỉnh Gia Lai mới; cấp huyện, trong đó có cấp thành phố thuộc tỉnh, chấm dứt. Các phường và xã của Pleiku cũ được sắp xếp thành một số phường, xã mới trực thuộc tỉnh.
Cơ quan cấp thành phố Pleiku cũ không còn; nhiều sở ngành của tỉnh cũ chuyển một phần hoặc toàn bộ về Quy Nhơn, một số đơn vị giữ cơ sở ở Pleiku để phục vụ người dân vùng cao nguyên. Trước khi đi làm thủ tục cấp tỉnh, nên hỏi rõ việc của mình được giải quyết ở đâu.
Địa chỉ cũ thường ghi số nhà, đường, phường, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai. Nay ghi số nhà, đường, phường mới, tỉnh Gia Lai. Tên đường phần lớn không đổi; điều cần tra là tên phường mới, vì nhiều phường cũ được nhập lại.
Người sinh ở Pleiku trước 1991 có giấy khai sinh ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum, người lớn tuổi hơn có giấy ghi tỉnh Pleiku. Khi làm hồ sơ, mang theo giấy tờ gốc và ghi chú tên cũ để cán bộ đối chiếu, tránh phải bổ sung nhiều lần.
Đi lại, học hành và khám chữa bệnh: Pleiku của cả vùng
Suốt hơn ba mươi năm, Pleiku là nơi người các huyện phía tây và phía bắc Gia Lai cũ tìm về cho những việc không làm được ở huyện: khám bệnh tuyến tỉnh, thi cử, làm giấy tờ cấp tỉnh, mua sắm lớn. Bệnh viện đa khoa tỉnh, các bệnh viện chuyên khoa và phòng khám tư tập trung ở đây.
Thành phố có các trường trung học phổ thông lớn, trường chuyên của tỉnh cũ, một số trường cao đẳng và phân hiệu đại học. Học sinh từ Chư Păh, Ia Grai, Đăk Đoa đi về trong ngày; học sinh ở các huyện xa như Krông Pa, Kông Chro thường thuê trọ hoặc ở ký túc xá.
Sau ngày sáp nhập, vai trò ấy không mất đi vì Quy Nhơn ở quá xa với người vùng biên giới: từ Đức Cơ hay Chư Prông xuống Quy Nhơn mất nhiều giờ đường đèo. Pleiku vẫn là đô thị dịch vụ chính của cả phần cao nguyên trong tỉnh Gia Lai mới.
Với người từ nơi khác đến làm việc, nên chọn chỗ ở gần trục đường lớn để tiện đi lại; mùa mưa một số đường nhỏ trong khu dân cư lầy đất đỏ. Taxi, xe ôm công nghệ có hoạt động ở nội thành, còn đi các huyện thì xe khách và xe hợp đồng là chính.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Pleiku cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn thành phố Pleiku cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới, hợp nhất từ Gia Lai và Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Pleiku không còn là đơn vị hành chính cấp huyện; các phường, xã cũ được sắp xếp lại thành phường, xã mới của tỉnh.
Pleiku lên thành phố năm nào?
Thị xã Pleiku được nâng lên thành phố Pleiku thuộc tỉnh Gia Lai theo quyết định của Chính phủ năm 1999. Trước đó Pleiku là thị xã tỉnh lỵ qua nhiều thời kỳ: tỉnh Pleiku, tỉnh Gia Lai – Kon Tum và tỉnh Gia Lai từ 1991.
Tỉnh lỵ Gia Lai mới có còn ở Pleiku không?
Không. Theo nghị quyết sáp nhập, trung tâm hành chính của tỉnh Gia Lai mới đặt ở Quy Nhơn, phía Bình Định cũ. Pleiku vẫn là đô thị lớn của vùng cao nguyên, có sân bay, bệnh viện và nhiều cơ sở của các cơ quan tỉnh.
Biển Hồ Pleiku có tắm được không?
Biển Hồ là nguồn nước sinh hoạt của thành phố nên có quy định bảo vệ, nhiều khu vực không cho tắm hay bơi. Người đến tham quan nên đi trên đường dạo, giữ sạch, không xả rác, làm theo chỉ dẫn của ban quản lý tại chỗ.
Phở khô Gia Lai khác phở thường thế nào?
Phở khô ăn theo kiểu hai tô: bánh phở sợi nhỏ trộn sốt, thịt bò hoặc gà để riêng một tô, nước dùng để riêng một tô. Người ăn trộn đều bánh rồi húp nước xen kẽ. Mỗi quán có cách pha sốt riêng, nên nếm vài nơi để chọn vị hợp mình.
Pleiku mùa nào dễ chịu nhất để đến?
Mùa khô, khoảng từ tháng 11 tới tháng 4, trời ít mưa, đường dễ đi, nhưng đêm và sáng sớm lạnh, có gió mạnh. Mùa mưa cây cối xanh, mát, nhưng có ngày mưa dầm cả ngày. Đi mùa nào cũng nên mang áo ấm.