Huyện Nghĩa Hưng là huyện ở phía tây nam tỉnh Nam Định cũ, nằm giữa sông Đáy và sông Ninh Cơ, kéo dài ra biển ở cửa Đáy. Phía bên kia sông Đáy là Kim Sơn của Ninh Bình cũ. Nghĩa Hưng là vùng đất bồi lấn biển, có thị trấn Liễu Đề, Quỹ Nhất, Rạng Đông, có bãi nuôi ngao và rừng ngập mặn. Từ 1/7/2025, đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình.
Nghĩa Hưng là một trong những nơi đất liền tiến ra biển nhanh nhất miền Bắc. Bài dưới đi qua tên gọi, hai dòng sông kẹp hai bên, chuyện khai hoang Rạng Đông, nghề biển, quan hệ với Kim Sơn bên kia sông và chuyện tra lại địa chỉ.
Tên Nghĩa Hưng: từ phủ đến huyện
Thời Nguyễn, Nghĩa Hưng là tên một phủ của tỉnh Nam Định, bao gồm nhiều huyện ở phía tây nam tỉnh, trong đó có vùng Vụ Bản, Ý Yên ngày nay. Huyện Nghĩa Hưng về sau mang lại tên của phủ ấy, nhưng phạm vi chỉ là phần đất ven sông Đáy và vùng ven biển phía nam. Vì cùng tên, người đọc sách cũ dễ lẫn phủ Nghĩa Hưng rộng lớn với huyện Nghĩa Hưng hẹp hơn.
Qua thời Nam Hà và Hà Nam Ninh, huyện Nghĩa Hưng giữ tên, không bị gộp với huyện nào, nhưng diện tích liên tục tăng nhờ đất bồi và các công trình quai đê lấn biển. Đến năm 2025, Nghĩa Hưng có ba thị trấn: Liễu Đề là trung tâm huyện, Quỹ Nhất ở vùng giữa và Rạng Đông ở vùng ven biển.
Từ 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện; đất Nghĩa Hưng cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Ninh Bình. Vùng ven biển mới bồi có ranh đất thay đổi nhiều qua các năm, nên giấy tờ đất ở đây cần đối chiếu cẩn thận với hồ sơ địa chính.
Hai dòng sông kẹp hai bên
Sông Đáy chảy dọc phía tây Nghĩa Hưng, ngăn huyện với vùng Kim Sơn của Ninh Bình cũ, rồi đổ ra biển ở cửa Đáy. Sông Ninh Cơ chảy dọc phía đông, ngăn với Hải Hậu, đổ ra biển ở cửa Lạch Giang gần Thịnh Long. Kẹp giữa hai dòng sông, Nghĩa Hưng có hình dải dài từ bắc xuống nam, phần đầu nối với Nam Trực, Vụ Bản, Ý Yên, phần đuôi chìa ra biển.
Hai con sông vừa mang phù sa bồi đất vừa là đường giao thông thủy quan trọng. Bến đò, cầu nối Nghĩa Hưng với Kim Sơn và Hải Hậu là những điểm đi lại quen thuộc. Trước khi có cầu, việc qua sông phụ thuộc đò ngang, có khi phải chờ lâu lúc nước lớn hay gió to.
Vì có nước lợ từ hai cửa sông, vùng ven biển Nghĩa Hưng thích hợp với nuôi trồng thủy sản. Nhưng nước mặn cũng có thể lấn sâu vào sông mùa khô, ảnh hưởng đến lúa. Người nông dân Nghĩa Hưng quen theo dõi độ mặn, đóng mở cống theo con nước.
Cửa Đáy là nơi sông Đáy gặp biển, bãi bồi ở đây mở rộng ra rất nhanh, tạo nên những dải đất và bãi bùn mới mà người già bảo chỉ một đời người đã thấy đất tiến thêm một quãng dài. Rừng ngập mặn mọc trên bãi mới, chim nước tìm về kiếm ăn; vùng này cùng với cửa Ba Lạt bên Giao Thủy tạo thành dải đất ngập nước ven biển của Nam Định cũ.
Rạng Đông và công cuộc lấn biển
Vùng Rạng Đông hình thành từ công cuộc khai hoang lấn biển của nửa sau thế kỷ XX. Nhà nước tổ chức quai đê, lập nông trường, đưa người từ nhiều nơi đến làm ruộng, nuôi trồng thủy sản. Cái tên Rạng Đông mang dấu ấn của thời ấy, và nông trường về sau phát triển thành thị trấn.
Rạng Đông không phải lần lấn biển đầu tiên ở đây. Từ thời Nguyễn, người dân, có lúc do nhà nước đứng ra tổ chức, đã nhiều lần đắp đê, lập ấp ở vùng bãi phía nam huyện. Mỗi lớp đê là một mốc, đất phía trong lớp đê cũ thành ruộng, lớp đê mới đẩy ra ngoài. Người địa phương nhìn tên các đê, các cống là đoán được vùng nào khai sớm, vùng nào khai muộn.
Đất mới quai đê thường mặn, chua, phải thau rửa nhiều năm mới cấy lúa được. Những thế hệ đầu tiên sống trong nhà tạm, đi lại khó, công việc nặng nhọc. Dần dần đường được làm, trường được mở, làng xóm hình thành. Nhiều gia đình ở Rạng Đông vẫn kể chuyện ông bà từ huyện khác xuống mở đất.
Phía ngoài đê Rạng Đông và cửa Đáy là bãi bồi, rừng ngập mặn và vùng nuôi ngao, tôm. Đất tiếp tục bồi ra, nên công cuộc lấn biển chưa dừng, nhưng nay người ta chú ý hơn đến việc giữ rừng ngập mặn và cân bằng giữa đầm nuôi với môi trường ven biển.
Nghề biển và nghề ruộng
Nuôi ngao, tôm. Bãi triều ở cửa Đáy và ven biển là vùng nuôi ngao lớn; đầm tôm, cá nước lợ nằm phía trong. Thu nhập cao khi được mùa nhưng rủi ro khi bão, mưa lớn làm nước ngọt tràn về.
Đánh bắt ven bờ. Thuyền nhỏ đánh bắt gần bờ và ở cửa sông. Chợ cá họp theo giờ thuyền về, nhiều hàng cá khô, mắm làm tại nhà.
Lúa trong đê. Phía bắc huyện là vùng lúa lâu đời, đất ổn định hơn; phía nam là đất mới, lúa xen với nuôi trồng thủy sản.
Đi làm xa. Như nhiều huyện ven biển, Nghĩa Hưng có nhiều người đi làm ở thành phố, khu công nghiệp hoặc nước ngoài; tiền gửi về giúp dựng nhà, nuôi con ăn học.
Mắm và đồ khô. Một số làng ven biển làm cá khô, tôm khô, mắm tại nhà theo mùa cá. Hàng làm thủ công nên chất lượng không đều; người mua mang đi xa nên hỏi rõ cách phơi, cách bảo quản và hạn dùng.
Bên kia sông là Kim Sơn
Nghĩa Hưng và Kim Sơn nằm hai bên sông Đáy, giống như hai anh em cùng lớn lên từ đất bồi. Kim Sơn là huyện được lập từ công cuộc khẩn hoang của Nguyễn Công Trứ đầu thế kỷ XIX, còn Nghĩa Hưng có nhiều vùng mở đất muộn hơn. Hai bên có nếp sống ven biển tương tự: đê, đầm, làng thẳng hàng, nhiều công trình tôn giáo kiến trúc đẹp.
Trong thời Hà Nam Ninh, hai huyện cùng một tỉnh. Từ 1991 đến 2025 họ thuộc hai tỉnh khác nhau: Nghĩa Hưng thuộc Nam Hà rồi Nam Định, Kim Sơn thuộc Ninh Bình. Từ 1/7/2025, cả hai lại cùng thuộc tỉnh Ninh Bình mới, chuyện đi lại, buôn bán qua sông thành chuyện trong một tỉnh.
Người hai bên có quan hệ thông gia, buôn bán lâu đời. Chợ ở hai bờ đón khách từ bờ kia sang; người ta đi đò, đi cầu như đi sang xã bên. Sự nhập tỉnh năm 2025 vì thế ở đây không gây nhiều bỡ ngỡ, chỉ có thay đổi trên giấy tờ.
Đi lại và mùa nên đến
Từ thành phố Nam Định xuống Nghĩa Hưng có đường tỉnh qua Nam Trực hoặc theo hướng Vụ Bản, đi xe máy, ô tô đều được. Từ Ninh Bình có thể sang qua cầu, bến trên sông Đáy. Xe khách từ Hà Nội về các thị trấn Liễu Đề, Quỹ Nhất, Rạng Đông chạy hằng ngày; giờ xe, giá vé nên hỏi trực tiếp nhà xe.
Mùa khô từ cuối thu đến xuân là lúc đi lại thuận, bãi triều rộng, có thể xem người cào ngao. Mùa hè nóng, nhiều mưa dông, cuối hè có bão; người đến vùng ven biển nên theo dõi tin thời tiết.
Người đến lần đầu nên nhớ: vùng ven biển đường dài, ít hàng quán, nên tính xăng, nước uống. Đi trên bãi triều cần hỏi giờ nước, không đi một mình. Không chặt cây ngập mặn, không vào đầm nuôi của người dân khi chưa được phép.
Ghi nhớ khi tra địa chỉ Nghĩa Hưng
Mấy điểm dưới đây giúp người quê Nghĩa Hưng đọc đúng giấy tờ cũ.
- Phủ Nghĩa Hưng trong sách cũ rộng hơn huyện Nghĩa Hưng; đọc kỹ ngữ cảnh.
- Ba thị trấn Liễu Đề, Quỹ Nhất, Rạng Đông là ba khu khác nhau.
- Nhiều xã đã nhập lại trong các đợt sắp xếp 2019–2025.
- Từ 1/7/2025, đất Nghĩa Hưng cũ thuộc tỉnh Ninh Bình, chia thành một số xã mới.
- Đất bãi bồi ven biển có lịch sử giao đất, thuê đất riêng; hỏi cán bộ địa chính xã.
- Người ở Rạng Đông có thể có giấy tờ cũ ghi tên nông trường thay cho tên xã, nhất là giấy làm từ thời khai hoang; mang theo để cán bộ đối chiếu.
Giấy tờ cũ cấp hợp lệ vẫn có giá trị; khi làm thủ tục mới thì ghi theo địa chỉ hiện hành. Hồ sơ thừa kế, chuyển nhượng đất ven biển nên hỏi kỹ trước khi nộp, vì ranh thửa có thể đã đổi theo đất bồi.
Làng cũ phía bắc, đất mới phía nam
Đi từ bắc xuống nam Nghĩa Hưng là đi qua nhiều lớp thời gian. Phía bắc, giáp Nam Trực, Vụ Bản, Ý Yên, là làng cũ với đình, chùa, cây đa, ao làng, đường làng quanh co, nhiều dòng họ ở lâu đời. Ruộng ở đây là ruộng lúa đã cấy hàng trăm năm, đất ổn định.
Xuống giữa huyện quanh Liễu Đề, Quỹ Nhất, làng xóm bắt đầu ngay ngắn hơn, dấu vết các đợt khai hoang thời Nguyễn và đầu thế kỷ XX. Xuống tận phía nam, vùng Rạng Đông và ven cửa Đáy, đường thẳng tắp, nhà dọc kênh, đầm nuôi xen ruộng, rõ là đất mới mở trong vài chục năm.
Sự khác nhau ấy hiện cả trong nếp sống. Làng cũ giữ lễ hội, hương ước, nhà thờ họ; vùng mới có nhiều người từ nơi khác đến, nếp sống pha trộn, gắn với nông trường, hợp tác xã. Người đi xa về quê ở Nghĩa Hưng thường giới thiệu rõ mình ở vùng trên hay vùng dưới, vì hai nơi khác nhau như hai huyện.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Nghĩa Hưng cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Nghĩa Hưng không còn là huyện. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình, vì Nam Định đã nhập vào Ninh Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Nghĩa Hưng nằm giữa những con sông nào?
Nghĩa Hưng nằm giữa sông Đáy ở phía tây, ngăn với Kim Sơn, và sông Ninh Cơ ở phía đông, ngăn với Hải Hậu. Sông Đáy ra biển ở cửa Đáy ngay phía nam huyện.
Rạng Đông hình thành thế nào?
Rạng Đông hình thành từ công cuộc quai đê lấn biển nửa sau thế kỷ XX, ban đầu là nông trường với người từ nhiều nơi đến khai hoang, về sau trở thành thị trấn của huyện Nghĩa Hưng.
Phủ Nghĩa Hưng và huyện Nghĩa Hưng khác nhau ra sao?
Phủ Nghĩa Hưng thời Nguyễn là đơn vị lớn bao gồm nhiều huyện phía tây nam Nam Định, trong đó có vùng Vụ Bản, Ý Yên. Huyện Nghĩa Hưng về sau mang lại tên ấy nhưng phạm vi hẹp hơn.
Trung tâm huyện Nghĩa Hưng cũ ở đâu?
Trung tâm huyện cũ là thị trấn Liễu Đề. Ngoài ra huyện còn hai thị trấn Quỹ Nhất và Rạng Đông. Từ 1/7/2025, cả ba thôi là thị trấn khi bỏ cấp huyện.
Nghĩa Hưng và Kim Sơn có liên quan gì?
Hai huyện nằm hai bên sông Đáy, cùng là đất bồi lấn biển, từng cùng tỉnh thời Hà Nam Ninh. Từ 1/7/2025 cả hai lại cùng thuộc tỉnh Ninh Bình mới.