Thành phố Móng Cái là đơn vị cấp huyện cực đông bắc của tỉnh Quảng Ninh ngay trước 1/7/2025, giáp thành phố Đông Hưng của Trung Quốc qua sông Ka Long. Móng Cái từng là tỉnh lỵ tỉnh Hải Ninh, có thời gian mang tên huyện Hải Ninh, lên thị xã năm 1998 và thành phố năm 2008. Từ 1/7/2025, địa bàn Móng Cái cũ vẫn thuộc tỉnh Quảng Ninh, chia thành một số phường, xã mới.
Ở Móng Cái, mọi thứ xoay quanh đường biên: cửa khẩu, chợ, kho hàng, xe tải chờ thông quan, những dãy phố có biển hiệu hai thứ chữ. Nhưng thành phố này còn có bãi biển dài Trà Cổ, mũi Sa Vĩ nơi bờ biển Việt Nam bắt đầu, làng Kinh có đình cổ và những xã đảo ít người biết. Bài này đi qua các lớp ấy.
Từ tỉnh lỵ Hải Ninh đến thành phố biên giới
Móng Cái là thị trấn biên giới quan trọng từ thời phong kiến, nơi có đồn trấn giữ và chợ buôn bán qua lại với bên kia sông. Thời Pháp thuộc, vùng này được tổ chức thành tỉnh Hải Ninh, tỉnh lỵ đặt ở Móng Cái. Dưới thời chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, tỉnh Hải Ninh tồn tại đến năm 1963 rồi hợp với khu Hồng Quảng thành tỉnh Quảng Ninh.
Sau khi tỉnh Quảng Ninh ra đời, Móng Cái có lúc là thị xã, có lúc nhập với vùng nông thôn xung quanh thành huyện Hải Ninh. Những năm gần biên giới căng thẳng, đời sống và buôn bán ở đây chậm lại, nhiều người rời đi. Khi quan hệ hai bên bình thường trở lại từ đầu thập niên 1990, buôn bán qua biên sôi động lên nhanh chóng.
Năm 1998, huyện Hải Ninh được đổi thành thị xã Móng Cái. Năm 2008, Chính phủ thành lập thành phố Móng Cái trên cơ sở thị xã cũ. Ngay trước tháng 7/2025, thành phố gồm các phường nội thị như Ka Long, Trần Phú, Hòa Lạc, Ninh Dương, Trà Cổ, Hải Hòa, Bình Ngọc, Hải Yên cùng nhiều xã ven biển, vùng núi và xã đảo.
Vì từng mang tên Hải Ninh, nhiều giấy tờ cũ của người Móng Cái ghi "huyện Hải Ninh, tỉnh Quảng Ninh". Người đọc dễ nhầm với tỉnh Hải Ninh trước 1963. Thực chất tỉnh Hải Ninh rộng hơn nhiều, gồm cả Tiên Yên, Bình Liêu, Đầm Hà, Hà Cối; huyện Hải Ninh sau này chỉ là đất Móng Cái.
Cửa khẩu Bắc Luân và đời sống biên mậu
Cửa khẩu quốc tế Móng Cái nằm bên sông Ka Long, còn gọi là sông Bắc Luân, đối diện thành phố Đông Hưng của khu tự trị Quảng Tây, Trung Quốc. Cầu Bắc Luân nối hai bờ là điểm qua lại chính của người và hàng. Ngoài cửa khẩu chính còn có các lối mở, cầu phao phục vụ vận chuyển hàng hoá theo quy định.
Buôn bán qua biên làm thành một hệ sinh thái riêng: chợ trung tâm Móng Cái với các tầng hàng, kho bãi, đại lý làm thủ tục hải quan, dịch vụ đổi tiền, xe chở hàng, người làm phiên dịch. Nhiều gia đình sống nhờ nghề vận chuyển, khuân vác, buôn hàng nhỏ.
Người đi du lịch sang Đông Hưng thường đi theo đoàn, làm giấy thông hành và thủ tục tại cửa khẩu. Thủ tục, giấy tờ cần mang theo có thể thay đổi theo từng thời kỳ, nên hỏi trước đơn vị tổ chức chuyến đi và kiểm tra thông báo mới nhất của lực lượng biên phòng, hải quan.
Khi mua hàng ở chợ biên giới, nên kiểm tra nguồn gốc, tem nhãn, hạn dùng, đặc biệt với thực phẩm, mỹ phẩm, thuốc. Hàng không rõ xuất xứ có thể bị thu giữ khi mang qua các trạm kiểm soát trên đường. Mua số lượng lớn để kinh doanh phải làm đúng thủ tục nhập khẩu.
Trà Cổ: bãi biển dài và làng Kinh có đình cổ
Trà Cổ là bãi biển dài, phẳng, cát mịn ở phía nam thành phố, kéo từ mũi Ngọc tới mũi Sa Vĩ. Nước ở đây cạn và thoải, khi thủy triều rút bãi lộ ra rất rộng. Mùa hè, người Móng Cái và khách từ các nơi đến tắm biển, ăn hải sản, đi dạo dưới rặng phi lao.
Làng Trà Cổ là làng người Kinh có lịch sử lâu đời ở vùng biên. Theo lời kể truyền miệng của dân làng, tổ tiên họ từ vùng Đồ Sơn ra đây lập nghiệp từ mấy trăm năm trước, mang theo nghề biển và tục thờ thành hoàng. Đình Trà Cổ là một trong những ngôi đình gỗ lớn và đẹp của Quảng Ninh, được xếp hạng di tích quốc gia.
Lễ hội đình Trà Cổ thường tổ chức vào khoảng cuối tháng Năm âm lịch, kéo dài nhiều ngày với nghi lễ rước, tế, các cuộc thi đấu dân gian như đấu vật, kéo co, cờ người, và các tiết mục hát của làng. Đây là dịp người Trà Cổ đi làm ăn xa trở về.
Bãi biển Trà Cổ hiện có nhiều khách sạn, nhà nghỉ, quán ăn. Khi tắm biển, nên tắm ở khu có người cứu hộ, tránh xa vùng nước sâu ở cửa sông. Mùa đông, gió lạnh và biển động, bãi vắng nhưng có cảnh đẹp cho người thích đi bộ.
Mũi Sa Vĩ và các xã đảo, xã ven biển
Mũi Sa Vĩ ở cuối bãi Trà Cổ là điểm được coi là nơi bắt đầu bờ biển Việt Nam theo chiều bắc – nam. Ở đây có cột mốc chủ quyền, khu tưởng niệm và lối đi ra mũi đất. Câu "Từ Móng Cái đến Cà Mau" dùng để nói chiều dài đất nước chính là bắt nguồn từ vùng đất này.
Móng Cái còn có các xã đảo như Vĩnh Thực, Vĩnh Trung, nằm ngoài cửa biển. Đảo có làng, ruộng, rừng và bãi biển hoang sơ, giao thông chủ yếu bằng thuyền. Người dân sống bằng nghề biển, trồng trọt và chăn nuôi; nhịp sống chậm, khác hẳn trung tâm thành phố.
Dọc bờ biển và cửa sông là các xã, phường như Hải Xuân, Bình Ngọc, Hải Hòa, Vạn Ninh với nghề nuôi trồng hải sản, đánh bắt ven bờ. Vùng núi phía tây bắc như Hải Sơn, Bắc Sơn có đồng bào Dao, Tày, Sán Dìu, đất rừng, chè và cây ăn quả.
Đi ra các xã đảo cần theo dõi thời tiết, chỉ đi khi biển êm và có thuyền được phép chở khách. Mang theo áo phao, nước, thuốc men cần thiết. Ở đảo nên tôn trọng nếp sinh hoạt của dân làng, giữ vệ sinh bãi biển.
Lợn Móng Cái, ẩm thực và chợ của vùng biên
Móng Cái là quê của giống lợn Móng Cái, giống lợn nội nổi tiếng với bộ lông đen trắng như yên ngựa, đẻ sai và dễ nuôi. Giống lợn này từ lâu đã được đưa đi nuôi ở nhiều tỉnh và dùng để lai tạo. Tên giống lợn vì vậy làm cho cái tên Móng Cái quen với cả người không hề biết nơi này ở đâu.
Ẩm thực Móng Cái pha trộn cả biển, cả vùng biên: sá sùng, ngán, sam, cá, mực tươi; bánh tráng cuốn, các món ăn có ảnh hưởng của người Hoa sống ở vùng biên từ lâu. Chợ đêm và các quán ven đường là nơi người địa phương ăn tối sau giờ buôn bán.
Chợ trung tâm Móng Cái là nơi buôn bán lớn nhất thành phố, có hàng tiêu dùng, quần áo, thực phẩm, đồ gia dụng. Ngoài ra còn các chợ phường, chợ cá ven biển. Người mua nên so sánh giá, kiểm tra hàng kỹ và nhận hoá đơn khi mua số lượng lớn.
Do vị trí biên giới, nhiều người Móng Cái nói được tiếng Trung, buôn bán bằng cả tiền Việt lẫn tiền tệ của nước bạn. Khách đến nên dùng tiền Việt Nam, đổi tiền ở nơi được phép, và giữ biên lai khi giao dịch.
Đi lại đến Móng Cái và sinh sống ở thành phố biên giới
Trước đây, đường từ Hạ Long ra Móng Cái theo quốc lộ 18 khá xa và quanh co. Những năm gần đây, tuyến cao tốc nối Vân Đồn với Móng Cái giúp thời gian đi lại rút ngắn rõ rệt; từ Hạ Long, sân bay Vân Đồn ra Móng Cái giờ thuận hơn nhiều. Xe khách chạy thường xuyên giữa Móng Cái và Hạ Long, Hà Nội.
Trong thành phố, đi lại chủ yếu bằng xe máy, taxi, xe buýt nội tỉnh. Từ trung tâm ra Trà Cổ, Sa Vĩ khá thuận. Đi lên các xã vùng núi phía tây cần xe khoẻ, đường có đoạn dốc. Vùng biên có các trạm kiểm soát, nên mang theo giấy tờ tùy thân.
Người chuyển đến làm việc ở Móng Cái thường làm trong ngành thương mại, logistics, dịch vụ, du lịch, hải quan, ngân hàng. Giá thuê nhà ở khu trung tâm gần chợ và cửa khẩu thường cao hơn các khu xa. Nên hỏi kỹ về an ninh, đường xe tải và tiếng ồn khi chọn nhà.
Khí hậu Móng Cái mưa nhiều, mùa đông lạnh, ẩm, có những đợt rét đậm. Mùa hè nóng, có bão từ biển. Nhà ở nên chống ẩm, có nơi phơi đồ, và chuẩn bị đồ dùng sưởi ấm cho người già, trẻ nhỏ vào mùa lạnh.
Móng Cái cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, thành phố Móng Cái thôi là đơn vị hành chính. Các phường, xã cũ được gộp thành một số phường và xã mới trực thuộc tỉnh Quảng Ninh. Vùng nội thị chủ yếu là phường, vùng núi, ven biển và đảo chủ yếu là xã. Tên Móng Cái vẫn dùng hằng ngày để chỉ cả vùng.
Cửa khẩu, chợ, các cơ quan biên phòng, hải quan vẫn hoạt động như trước; đổi tên đơn vị hành chính không ảnh hưởng tới thủ tục xuất nhập cảnh hay thông quan hàng hoá. Doanh nghiệp chỉ cần cập nhật địa chỉ trụ sở khi có thay đổi đăng ký.
Cách ghi địa chỉ nên theo dạng: "khu X, phường mới, tỉnh Quảng Ninh (trước là phường Ka Long, thành phố Móng Cái)". Với giấy tờ trước năm 1998, nên ghi thêm "huyện Hải Ninh" để người đối chiếu hiểu đúng vùng.
Muốn biết chính xác nhà mình thuộc phường, xã mới nào, nên tra trên ứng dụng định danh điện tử, hỏi tổ dân phố hoặc bộ phận một cửa. Không nên đoán theo tên cũ, vì một đơn vị mới có thể gộp nhiều phường, xã trước đây.
Câu hỏi thường gặp
Móng Cái từng có tên gì khác?
Móng Cái từng là tỉnh lỵ tỉnh Hải Ninh trước năm 1963, sau có thời gian là huyện Hải Ninh của tỉnh Quảng Ninh. Năm 1998, huyện Hải Ninh đổi thành thị xã Móng Cái, năm 2008 lên thành phố.
Thành phố Móng Cái cũ nay thuộc tỉnh nào?
Vẫn thuộc tỉnh Quảng Ninh, vì Quảng Ninh không sáp nhập năm 2025. Từ 1/7/2025, cấp thành phố trực thuộc tỉnh không còn, địa bàn Móng Cái cũ chia thành một số phường, xã mới.
Mũi Sa Vĩ ở đâu?
Mũi Sa Vĩ ở cuối bãi biển Trà Cổ thuộc Móng Cái cũ, được coi là điểm bắt đầu bờ biển Việt Nam theo chiều bắc – nam. Ở đây có cột mốc chủ quyền và khu tưởng niệm, là điểm dừng chân quen thuộc của khách đến Móng Cái.
Cửa khẩu Móng Cái nối với nơi nào?
Cửa khẩu quốc tế Móng Cái nối với thành phố Đông Hưng thuộc khu tự trị Quảng Tây, Trung Quốc, qua cầu Bắc Luân trên sông Ka Long. Thủ tục qua lại thay đổi theo thời kỳ, nên kiểm tra thông báo mới trước khi đi.
Đình Trà Cổ có gì đặc biệt?
Đình Trà Cổ là ngôi đình gỗ lớn của làng người Kinh có lịch sử lâu đời ở vùng biên, được xếp hạng di tích quốc gia. Lễ hội đình thường diễn ra khoảng cuối tháng Năm âm lịch với rước, tế và nhiều cuộc thi đấu dân gian.