Thành phố Hưng Yên là tỉnh lỵ của Hưng Yên, lên thành phố thuộc tỉnh năm 2009, nằm trên đất Phố Hiến, thương cảng sầm uất bậc nhất Đàng Ngoài thế kỷ 17. Từ 1/7/2025, thành phố không còn là đơn vị cấp huyện; đất thành phố cũ chia thành một số phường, xã của tỉnh Hưng Yên mới, và khu vực này vẫn là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh.
Người ta quen câu "Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến", nhưng đến thành phố Hưng Yên bây giờ thì thấy một đô thị nhỏ, yên, nhiều hồ nước và cây nhãn. Bài này kể lại chuyện thương cảng, những di tích còn đứng, cảnh sống ven sông Hồng và điều thay đổi sau năm 2025.
Phố Hiến: thương cảng bên sông Hồng
Vào thế kỷ 17, khi chúa Trịnh nắm quyền ở Đàng Ngoài, thuyền buôn nước ngoài muốn lên Kinh Kỳ phải dừng ở khúc sông Hồng này để chờ khám xét, nộp thuế. Một khu phố buôn hình thành quanh lỵ sở trấn Sơn Nam, có người Việt, người Hoa và thương nhân phương xa. Tư liệu phổ biến nhắc tới thương nhân Hà Lan và Anh từng đặt thương điếm ở đây.
Câu "Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến" ra đời từ thời ấy, ý rằng sau Thăng Long thì Phố Hiến là nơi buôn bán sầm uất nhất. Phố có chợ, bến, hội quán, chùa, đền, nhà ở dọc bờ sông. Hàng hóa qua đây gồm tơ lụa, gốm, đồ sơn, gạo, và hàng từ các nước theo thuyền vào.
Từ thế kỷ 18, Phố Hiến suy dần. Cách giải thích thông dụng là dòng sông Hồng bồi lấp, đổi hướng, thuyền lớn khó vào, cộng với việc chính sách buôn bán với nước ngoài thay đổi. Đến thế kỷ 19, khi tỉnh Hưng Yên được lập, lỵ sở đặt ở vùng này, nhưng thương cảng đã chỉ còn trong ký ức và tên đất.
Những di tích còn đứng ở đất Phố Hiến
Văn Miếu Xích Đằng. Nơi thờ Khổng Tử và ghi danh người đỗ đạt của trấn Sơn Nam, sau là tỉnh Hưng Yên. Khu văn miếu nhỏ, yên, có sân gạch và cây cổ thụ, là chỗ học sinh hay đến trước mùa thi.
Chùa Chuông. Ngôi chùa cổ nổi tiếng nhất vùng Phố Hiến, kiến trúc kiểu nội công ngoại quốc, có tam quan, gác chuông, hàng tượng gỗ. Chùa nằm giữa khu dân cư, mùa lễ hội đầu năm rất đông người tới.
Đền Mẫu. Ngôi đền bên hồ, có cây đa lớn rễ trùm lên cổng, là hình ảnh quen thuộc trong ảnh chụp về thành phố. Đây là di tích gắn với đời sống của dân phố từ xưa.
Hội quán người Hoa. Dấu vết của cộng đồng người Hoa ở Phố Hiến còn qua một số hội quán, đền miếu mang kiến trúc Hoa, mái cong, chạm gỗ cầu kỳ. Đây là bằng chứng rõ cho tính chất thương cảng đa dân của vùng.
Đền, chùa, phố cổ rải rác. Ngoài các điểm kể trên, khu Phố Hiến có nhiều đền, chùa, nhà cổ nhỏ nằm xen trong ngõ. Muốn đi hết nên có người địa phương dẫn hoặc tìm sơ đồ tham quan của khu di tích.
Hồ Bán Nguyệt, sen và nhịp sống phố tỉnh
Giữa thành phố có hồ Bán Nguyệt, mặt hồ cong như nửa vầng trăng, xung quanh là đường dạo, cây xanh và một số di tích. Mùa hè, sen nở kín một phần mặt hồ; người dân đi bộ buổi sáng, buổi tối quanh hồ, các cụ ngồi hóng gió. Hồ là nơi thành phố trông giống một đô thị cổ nhất.
Ngoài hồ Bán Nguyệt, thành phố còn nhiều hồ, ao nhỏ, dấu vết của vùng đất trũng ven sông. Nhịp sống chậm: sáng có chợ, trưa vắng, chiều tối các quán nước, quán chè đông. Khác hẳn các thị xã công nghiệp phía bắc tỉnh, ở đây ít nhà xưởng, nhiều cơ quan, trường học và nhà ở.
Phần lớn người ở thành phố là công chức, giáo viên, người buôn bán nhỏ và người làm dịch vụ. Học sinh các huyện phía nam như Tiên Lữ, Phù Cừ, Kim Động hay lên thành phố học trường chuyên của tỉnh, ở trọ quanh trường; bệnh viện tỉnh cũng đặt ở đây nên những chuyến xe sáng sớm từ các huyện thường có người đưa người nhà đi khám.
Sen Hưng Yên được nhắc tới như một sản vật nhỏ của thành phố: hạt sen, chè sen, trà ướp sen. Mùa sen trùng với mùa nhãn, nên giữa hè thành phố có một mùi thơm rất riêng. Người đi xa về thường chọn thời điểm này để về thăm nhà.
Nhãn lồng và câu chuyện cây nhãn tổ
Nhãn lồng là sản vật gắn chặt nhất với thành phố Hưng Yên. Quả to, cùi dày, ráo, ngọt sắc; dân gian kể rằng nhãn Phố Hiến từng được chọn làm quả tiến vua. Trong khu vực thành phố có một cây nhãn được người địa phương gọi là cây nhãn tổ, coi như gốc của giống nhãn lồng nơi đây. Đây là chuyện kể truyền miệng, được nhiều người biết, nên đọc như câu chuyện văn hóa hơn là sử liệu.
Các vườn nhãn nằm rải rác quanh thành phố và các xã ven sông. Khoảng giữa hè, nhãn chín, dọc các tuyến đường có nhiều hàng bán nhãn, người mua từ Hà Nội về tận vườn. Thành phố có tổ chức lễ hội hoặc hội chợ quảng bá nhãn vào mùa thu hoạch, cách làm thay đổi theo năm.
Nhãn còn được sấy thành long nhãn, một món quà khô để lâu. Cùng với mật ong hoa nhãn, đây là hai thứ người Hưng Yên hay mang theo khi đi xa. Người mua nhãn tươi nên hỏi rõ vườn, giống, vì trên thị trường có nhiều loại nhãn khác được bán dưới cái tên chung là nhãn Hưng Yên.
Đê sông Hồng và bãi ngoài đê
Thành phố Hưng Yên nằm sát bờ trái sông Hồng, có tuyến đê lớn chạy dọc phía tây. Bên trong đê là phố, hồ, di tích; bên ngoài đê là bãi bồi rộng trồng nhãn, chuối, ngô, rau màu và một số làng nằm ngoài đê. Mùa nước lớn, mặt sông dâng cao, dân bãi phải canh nước, chuyển đồ đạc khi cần.
Đường trên đê là lối đi quen của người dân, vừa để ra bãi làm vườn, vừa để đi các xã ven sông. Chiều muộn, nhiều người lên đê đi bộ, nhìn sang bờ bên kia là đất Hà Nam cũ. Bến sông xưa từng là nơi thuyền buôn Phố Hiến neo đậu, nay chỉ còn một vài bến nhỏ chở cát, chở hàng.
Với người mua nhà, chuyện vị trí trong hay ngoài đê rất quan trọng. Đất ngoài đê chịu ảnh hưởng của mùa lũ và có những quy định riêng về xây dựng. Trước khi mua đất ven sông, nên hỏi rõ ở ủy ban xã, phường xem thửa đất nằm ở đâu so với đê và được phép làm gì.
Bãi ngoài đê cũng là nơi giữ được nhiều vườn nhãn lâu năm, có những cây hàng chục năm tuổi tán rộng che kín lối đi. Mùa hoa nhãn cuối xuân, người nuôi ong mang thùng đến đặt ở bãi để lấy mật, và mùi hoa lan khắp vùng ven sông.
Từ thị xã lên thành phố và những lần mở rộng
Trong thời Hải Hưng (1968–1996), Hưng Yên chỉ là một thị xã thuộc tỉnh, tỉnh lỵ đặt ở Hải Dương. Người lớn tuổi nhớ một thị xã nhỏ, ít phố, đường hẹp, chỉ sôi động vào ngày chợ. Từ năm 1997, khi tỉnh Hưng Yên tái lập, thị xã trở lại làm tỉnh lỵ và bắt đầu được đầu tư trụ sở, đường sá, trường học, bệnh viện.
Năm 2009, thị xã Hưng Yên lên thành phố thuộc tỉnh. Qua các lần điều chỉnh địa giới, thành phố nhận thêm một số xã giáp ranh của Kim Động và Tiên Lữ, nên vùng ven thành phố có nhiều làng quê còn giữ đình, ao, ruộng. Người tra hồ sơ đất ở các xã này cần để ý năm cấp giấy để biết khi đó xã thuộc huyện nào.
Thành phố cũng là đầu mối giao thông của nửa nam tỉnh. Quốc lộ 39 nối thành phố với vùng Phố Nối phía bắc và vượt sông Luộc sang Thái Bình; cầu Yên Lệnh bắc qua sông Hồng sang đất Hà Nam cũ. Nhờ các cây cầu này, người Hưng Yên đi Phủ Lý, Thái Bình nhanh hơn hẳn thời phải chờ phà.
Từ 1/7/2025: thành phố cũ trong tỉnh Hưng Yên mới
Từ ngày 1/7/2025, Hưng Yên hợp với Thái Bình thành tỉnh Hưng Yên mới, cấp huyện bị bỏ. Thành phố Hưng Yên không còn là đơn vị hành chính; đất thành phố cũ được chia thành một số phường và xã. Một số đơn vị mới dùng lại tên quen thuộc của vùng, nhưng phạm vi rộng hơn các phường cũ vì gộp nhiều đơn vị với nhau.
Khác với nhiều tỉnh lỵ cũ khác, khu vực này không mất vai trò trung tâm: Nghị quyết 202/2025/QH15 đặt trung tâm hành chính của tỉnh mới ở Hưng Yên hiện nay. Các cơ quan của Thái Bình cũ chuyển một phần về đây, nhiều cán bộ phải đi lại qua sông Luộc. Thành phố cũ vì thế đông lên, nhu cầu nhà ở, đường sá tăng.
Vai trò trung tâm cũng kéo theo nhiều dự án đường sá, khu đô thị ở vùng ven, nhất là phía nam thành phố hướng ra sông Luộc. Người dân ở các xã ven nên theo dõi thông báo quy hoạch chính thức thay vì nghe tin đồn, vì giá đất ở đây biến động mạnh sau mỗi tin tức về sáp nhập.
Với người dân, giấy tờ cũ ghi thành phố Hưng Yên hoặc thị xã Hưng Yên, tỉnh Hải Hưng vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, mang theo tên phường, xã cũ để cán bộ tra ra đơn vị mới. Người ở các xã vừa chuyển về thành phố trong những năm gần đây nên nhớ cả tên huyện cũ hơn, vì hồ sơ đất có thể vẫn ghi tên huyện ấy.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Hưng Yên cũ nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, đất thành phố Hưng Yên cũ chia thành một số phường, xã của tỉnh Hưng Yên mới (gồm Hưng Yên và Thái Bình cũ). Khu vực này vẫn là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh.
Phố Hiến nằm ở đâu?
Phố Hiến là thương cảng thế kỷ 17 trên bờ sông Hồng, nằm trong khu vực thành phố Hưng Yên cũ. Các di tích như Văn Miếu Xích Đằng, chùa Chuông, đền Mẫu, hội quán người Hoa đều thuộc khu vực này.
Thị xã Hưng Yên lên thành phố năm nào?
Thị xã Hưng Yên lên thành phố thuộc tỉnh năm 2009. Trước đó, trong thời tỉnh Hải Hưng, đây chỉ là một thị xã thuộc tỉnh, tỉnh lỵ đặt ở Hải Dương.
Mùa nhãn lồng ở Hưng Yên là tháng nào?
Nhãn lồng thường chín vào giữa hè, rộ nhất khoảng tháng 7, tháng 8 dương lịch, sớm muộn tùy năm và tùy vườn. Muốn mua đúng nhãn lồng nên hỏi rõ vườn và giống.
Câu Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến nghĩa là gì?
Câu này có từ thời Phố Hiến cực thịnh, ý nói sau Kinh Kỳ tức Thăng Long thì Phố Hiến là nơi buôn bán sầm uất nhất Đàng Ngoài. Nó phản ánh vị trí thương cảng chứ không phải quy mô đô thị ngày nay.
Từ Hà Nội đi thành phố Hưng Yên bằng đường nào?
Có thể đi theo quốc lộ 5 rồi rẽ quốc lộ 39 xuống phía nam, hoặc đi theo các tuyến ven sông Hồng qua Văn Giang, Khoái Châu. Thời gian tùy tuyến và giờ đi, nên xem chỉ đường trước khi khởi hành.