Huyện Khoái Châu là huyện ven sông Hồng của Hưng Yên cũ, đất bãi bồi màu mỡ, gắn với truyền thuyết Chử Đồng Tử – Tiên Dung, đền Dạ Trạch thờ Triệu Quang Phục và giống gà Đông Tảo. Từ 1/7/2025, huyện không còn là đơn vị hành chính; đất huyện cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới.
Khoái Châu từng là tên một phủ lớn bao gồm phần lớn đất Hưng Yên xưa, sau thu lại thành một huyện. Bài này đi qua tên gọi, huyện ghép Châu Giang, các di tích bên sông, phong trào Bãi Sậy, sản vật trên bãi bồi và vị trí của huyện cũ sau năm 2025.
Từ phủ Khoái Châu đến huyện Khoái Châu
Tên Khoái Châu có từ rất sớm trong sử sách, chỉ một vùng đất rộng ven sông Hồng phía nam Thăng Long. Đến thời Lê, Khoái Châu là tên một phủ thuộc trấn Sơn Nam, gồm nhiều huyện. Khi tỉnh Hưng Yên được lập năm 1831, phủ Khoái Châu là phủ chính của tỉnh, bao gồm phần lớn các huyện phía bắc sông Luộc.
Huyện Khoái Châu sau này thường được chép là có gốc từ huyện Đông Yên, huyện đặt lỵ sở của phủ; về sau tên phủ được dùng làm tên huyện. Vì vậy người đọc sử cần phân biệt: "phủ Khoái Châu" thời phong kiến rộng hơn nhiều so với huyện Khoái Châu của thế kỷ 20.
Cuối thập niên 1970, Khoái Châu được ghép với Văn Giang thành huyện Châu Giang, thuộc tỉnh Hải Hưng. Đến cuối thập niên 1990, Châu Giang tách lại thành Khoái Châu và Văn Giang. Giấy tờ của người Khoái Châu sinh trong giai đoạn đó thường ghi huyện Châu Giang, nên khi tra cứu cần đọc tên xã để biết thuộc phần nào.
Chử Đồng Tử – Tiên Dung và đền Đa Hòa
Truyền thuyết Chử Đồng Tử – Tiên Dung là một trong những câu chuyện cổ nổi tiếng nhất của người Việt, được chép trong Lĩnh Nam chích quái. Chàng trai nghèo Chử Đồng Tử sống ven sông, nhà nghèo đến mức cha con chỉ có một chiếc khố. Công chúa Tiên Dung, con vua Hùng, đi chơi thuyền, quây màn tắm trên bãi cát, tình cờ gặp chàng đang vùi mình dưới cát. Hai người nên duyên, cùng nhau làm ăn, mở chợ, rồi đắc đạo bay về trời.
Vùng đất ven sông Hồng ở Khoái Châu được dân gian coi là nơi diễn ra câu chuyện ấy. Đền Đa Hòa là nơi thờ Chử Đồng Tử và Tiên Dung, nằm bên bờ sông, kiến trúc cổ, có cổng, sân và các tòa thờ. Đền Đa Hòa cùng các đền khác thờ Chử Đồng Tử ở vùng ven sông tạo thành một quần thể di tích được nhiều người biết tới.
Lễ hội đền Đa Hòa diễn ra vào mùa xuân, có rước nước, rước kiệu, các trò diễn dân gian. Người đi hội từ khắp nơi đến, đông nhất là những ngày chính hội. Người đến tham quan nên tìm hiểu lịch hội của năm đó từ ban quản lý di tích hoặc người địa phương, vì thời gian có thể thay đổi.
Đền Dạ Trạch và chuyện Triệu Quang Phục
Khoái Châu còn có đền Dạ Trạch, gắn với tên đầm Dạ Trạch trong sử sách. Theo sử cũ, vào thế kỷ 6, Triệu Quang Phục, tướng của Lý Nam Đế, rút quân vào đầm Dạ Trạch, một vùng đầm lầy rộng mênh mông, cỏ lau rậm rạp, dùng lối đánh du kích chống quân Lương. Ban ngày quân ẩn trong đầm, ban đêm dùng thuyền độc mộc đánh ra. Ông được gọi là Dạ Trạch Vương.
Đầm Dạ Trạch xưa đã bị bồi lấp, chỉ còn lại tên đất và đền thờ. Đền Dạ Trạch là một trong các đền thờ Chử Đồng Tử và Tiên Dung ở vùng ven sông; dân gian còn kể rằng chính ở đầm này Triệu Quang Phục được thần giúp sức. Truyền thuyết và lịch sử đan vào nhau như thế là nét quen trong ký ức của người dân vùng sông nước.
Đọc sử về Dạ Trạch, người ta hình dung được cảnh quan Khoái Châu thuở trước: không phải những vườn chuối thẳng hàng như bây giờ, mà là đầm lầy, bãi lau sậy, nước mênh mông. Chính cảnh quan ấy giải thích vì sao vùng này nhiều lần trở thành căn cứ của các cuộc kháng chiến.
Bãi Sậy: căn cứ cuối thế kỷ 19
Cuối thế kỷ 19, vùng lau sậy rộng lớn trải qua Khoái Châu, Văn Giang, Yên Mỹ và lân cận trở thành căn cứ của cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy do Nguyễn Thiện Thuật lãnh đạo, chống thực dân Pháp. Nghĩa quân dựa vào địa hình đầm lầy, lau sậy um tùm để ẩn náu và đánh úp đối phương.
Cuộc khởi nghĩa kéo dài nhiều năm, ảnh hưởng rộng ra các tỉnh lân cận, rồi bị đàn áp. Tên Bãi Sậy vẫn còn trong ký ức địa phương, trong tên đường, tên trường và trong các bài học lịch sử. Người Khoái Châu đi xa vẫn kể chuyện ông bà từng tiếp tế cho nghĩa quân, như một phần lịch sử gia đình.
Ngày nay bãi sậy xưa đã thành làng, ruộng, vườn. Muốn hiểu rõ hơn, có thể ghé các nhà lưu niệm, đình làng có bia ghi sự kiện, hoặc hỏi các cụ cao tuổi trong làng. Đây là cách học lịch sử địa phương sống động hơn đọc sách.
Sản vật của đất bãi bồi
Gà Đông Tảo. Giống gà chân to, thô, da đỏ, thịt chắc, gắn với xã Đông Tảo. Ngày trước nuôi để biếu, cúng Tết; nay nhiều nhà nuôi thương phẩm, bán khắp nơi. Gà giống thuần có giá cao, nên người mua nên hỏi rõ nguồn gốc.
Chuối trên bãi sông. Bãi bồi ven sông Hồng ở Khoái Châu trồng nhiều chuối, trong đó chuối tiêu hồng được biết tới rộng rãi. Mùa thu hoạch, xe tải vào tận bãi chở chuối đi các chợ đầu mối.
Nhãn và cây ăn quả. Cũng như các huyện ven sông khác của Hưng Yên, Khoái Châu có nhiều vườn nhãn, vườn cây ăn quả xen làng. Mùa nhãn là mùa bận rộn của nhiều gia đình.
Rau màu, cây trồng ngắn ngày. Bãi bồi còn trồng ngô, đậu, rau, nghệ và nhiều cây ngắn ngày khác, cung cấp cho chợ Hà Nội và các tỉnh lân cận.
Đời sống ngoài đê và trong đê
Khoái Châu có một dải đất ngoài đê rộng, nơi phù sa sông Hồng bồi đắp hằng năm. Trên dải đất này là những làng ngoài đê, nhà cửa xây cao hơn mặt đất, sân phơi rộng, vườn chuối, vườn nhãn bao quanh. Người ngoài đê sống quen với con nước: mùa cạn trồng cấy, mùa lũ canh nước, chuẩn bị thuyền và chỗ cất đồ.
Bên trong đê là những làng cổ có đình, chùa, giếng làng, ao làng, ruộng lúa. Nhiều làng còn giữ được cổng làng, hàng cây cổ thụ và những nếp nhà xưa. Đây là nơi tập trung các di tích, các ngày hội, các dòng họ lâu đời của huyện.
Sự khác biệt giữa hai dải đất thể hiện cả trong cách làm ăn. Ngoài đê chủ yếu trồng cây ăn quả, rau màu, bán cho thương lái; trong đê trồng lúa, chăn nuôi, làm nghề phụ. Người mua đất ở Khoái Châu cần hỏi rõ thửa đất nằm trong hay ngoài đê, vì quy định xây dựng và rủi ro ngập lụt khác nhau.
Gần đây, một số làng ven sông xuất hiện những khu nhà vườn của người thành phố mua để nghỉ cuối tuần. Điều này mang lại tiền cho một số hộ bán đất, nhưng cũng làm dáng làng thay đổi. Người dân bản địa có người vui, có người tiếc cảnh cũ.
Đi lại và chợ quê Khoái Châu
Khoái Châu nằm giữa Văn Giang ở phía bắc và Kim Động ở phía nam, dọc bờ trái sông Hồng. Đường đê sông Hồng chạy suốt chiều dài huyện, là lối đi quen của người từ Hà Nội xuống thành phố Hưng Yên. Ngoài ra có các tuyến tỉnh lộ nối Khoái Châu với Yên Mỹ, Phố Nối ở phía đông bắc.
Thị trấn Khoái Châu là trung tâm của huyện cũ, có chợ, trường học, bệnh viện huyện, các cửa hàng. Các chợ quê trong huyện họp theo phiên, bán chuối, rau, gà, cá, gạo của chính người trong vùng. Mùa chuối, mùa nhãn, chợ đông hẳn lên vì có thương lái về mua.
Người từ Hà Nội về Khoái Châu chơi trong ngày khá tiện: sáng đi, ghé đền Đa Hòa hoặc Dạ Trạch, trưa ăn ở thị trấn, chiều đi dọc đê mua chuối, mua gà rồi về. Nên kiểm tra thời tiết, tránh mùa nước lớn nếu muốn xuống bãi.
Sau 1/7/2025: Khoái Châu cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, Hưng Yên hợp với Thái Bình thành tỉnh Hưng Yên mới, cấp huyện bị bỏ. Huyện Khoái Châu không còn là đơn vị hành chính; đất huyện cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới. Nhiều xã mới gộp đất của vài xã cũ, có xã mang tên lịch sử của vùng.
Trang này không liệt kê từng xã mới cho Khoái Châu vì ranh mới không trùng hoàn toàn ranh xã cũ. Khi cần làm thủ tục, nhớ tên xã cũ và tên huyện Khoái Châu hoặc Châu Giang ghi trên giấy tờ, rồi hỏi ủy ban xã nơi đang ở hoặc tra danh sách chính thức của tỉnh.
Người Khoái Châu đi làm ăn xa, khi khai lý lịch, thường vẫn ghi quê theo tên huyện và tên làng cũ. Cách ghi này không sai trong giao tiếp, nhưng trên giấy tờ hành chính mới, nên ghi kèm địa chỉ theo xã mới và chú thích tên cũ nếu mẫu cho phép.
Với người làm nghề nuôi gà Đông Tảo hay trồng chuối, tên Khoái Châu vẫn là tên thương hiệu quen thuộc trên thị trường. Sắp xếp hành chính không làm thay đổi đất bãi bồi, cũng không làm thay đổi những thứ đã làm nên tên tuổi của vùng.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Khoái Châu cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Khoái Châu cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới, tỉnh hợp nhất từ Hưng Yên và Thái Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Huyện Châu Giang là huyện nào?
Châu Giang là huyện ghép thời cuối thập niên 1970, gồm Khoái Châu và Văn Giang, thuộc tỉnh Hải Hưng. Đến cuối thập niên 1990, huyện tách lại thành hai huyện cũ.
Đền Đa Hòa thờ ai?
Đền Đa Hòa thờ Chử Đồng Tử và Tiên Dung, nhân vật trong truyền thuyết nổi tiếng của người Việt. Đền nằm bên bờ sông Hồng trên đất Khoái Châu cũ, có lễ hội vào mùa xuân.
Đầm Dạ Trạch nay ở đâu?
Đầm Dạ Trạch trong sử cũ là vùng đầm lầy rộng ở Khoái Châu, nơi Triệu Quang Phục lập căn cứ chống quân Lương thế kỷ 6. Đầm đã bị bồi lấp, nay còn tên đất và đền Dạ Trạch.
Gà Đông Tảo có ở đâu?
Gà Đông Tảo là giống gà gắn với xã Đông Tảo thuộc huyện Khoái Châu cũ. Ngày nay giống gà này được nuôi ở nhiều nơi, nên người mua nên hỏi rõ nguồn gốc và tuổi nuôi.
Khởi nghĩa Bãi Sậy diễn ra ở đâu?
Khởi nghĩa Bãi Sậy cuối thế kỷ 19 do Nguyễn Thiện Thuật lãnh đạo, có căn cứ ở vùng lau sậy trải qua Khoái Châu, Văn Giang, Yên Mỹ và lân cận thuộc Hưng Yên cũ.