Huyện Ân Thi là huyện nằm ở giữa tỉnh Hưng Yên cũ, đất thấp trũng, nhiều ao đầm, nổi tiếng là quê của danh tướng Phạm Ngũ Lão ở làng Phù Ủng. Từ 1/7/2025, huyện không còn là đơn vị hành chính; đất huyện cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới (gồm Hưng Yên và Thái Bình cũ).
Ân Thi không có khu công nghiệp lớn như Mỹ Hào hay di tích danh tiếng như Phố Hiến, nhưng giữ được dáng một huyện thuần nông của đồng bằng sông Hồng: ruộng lúa, ao cá, đường làng, đình làng. Bài này kể về tên gọi, những lần ghép tách, câu chuyện Phù Ủng, đời sống vùng trũng và điều thay đổi sau năm 2025.
Tên Thiên Thi, Ân Thi và huyện ghép Kim Thi
Trong các sách địa chí cũ, huyện này thường được chép với tên Thiên Thi, thuộc phủ Khoái Châu. Đến thời Nguyễn, tên huyện đổi thành Ân Thi và giữ đến tận năm 2025. Người đọc gia phả, văn bia cũ của các làng trong vùng hay gặp chữ Thiên Thi, nên cần biết đây chính là Ân Thi sau này.
Khi tỉnh Hưng Yên được lập năm 1831, Ân Thi là một trong những huyện thuộc phủ Khoái Châu, nằm sâu trong lòng tỉnh, không giáp sông Hồng. Ranh huyện khá ổn định qua nhiều đời, chỉ có những điều chỉnh nhỏ ở các xã giáp ranh với Kim Động, Yên Mỹ, Mỹ Hào.
Năm 1968 Hưng Yên hợp với Hải Dương thành tỉnh Hải Hưng. Cuối thập niên 1970, Ân Thi và Kim Động được ghép thành huyện Kim Thi, ghép từ chữ đầu của Kim Động và chữ cuối của Ân Thi. Trong những năm 1990, Kim Thi tách lại thành hai huyện cũ. Vì vậy nhiều giấy khai sinh, học bạ của người Ân Thi sinh trong giai đoạn đó ghi huyện Kim Thi, tỉnh Hải Hưng.
Phù Ủng và câu chuyện Phạm Ngũ Lão
Làng Phù Ủng thuộc Ân Thi là quê của Phạm Ngũ Lão, danh tướng thời Trần, người có công trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên. Câu chuyện quen thuộc nhất về ông được kể nhiều đời: chàng trai ngồi đan sọt bên vệ đường, mải nghĩ việc nước, đến nỗi quân lính dẹp đường đâm giáo vào đùi mà không hay. Trần Hưng Đạo đi qua, thấy lạ, hỏi chuyện và nhận ông về dưới trướng.
Chuyện này được chép trong nhiều sách văn học dân gian và được dạy trong nhà trường, nên người Ân Thi ai cũng thuộc. Bài thơ "Thuật hoài" mang tên Phạm Ngũ Lão cũng là một văn bản học sinh nhiều thế hệ từng học thuộc. Điều đó làm cái tên Phù Ủng trở nên quen thuộc với người cả nước dù làng nhỏ.
Ở Phù Ủng có đền thờ Phạm Ngũ Lão, là di tích lịch sử được nhiều người tìm đến. Lễ hội đền diễn ra theo lịch truyền thống của làng, có rước kiệu, tế lễ và các hoạt động văn hóa dân gian. Người đến thăm nên ăn mặc chỉnh tề, đi theo lối dành cho khách và hỏi người trông đền trước khi chụp ảnh bên trong.
Ngoài Phạm Ngũ Lão, vùng Ân Thi còn được nhắc là quê của một số nhà khoa bảng thời phong kiến, như Nguyễn Trung Ngạn thời Trần. Các làng trong huyện còn lưu nhiều văn bia, đình, nhà thờ họ ghi lại truyền thống học hành. Đọc văn bia ở đình làng là cách hay để hiểu lịch sử vùng.
Vùng trũng giữa tỉnh và hệ thống Bắc Hưng Hải
Ân Thi nằm ở chỗ thấp của đồng bằng Hưng Yên. Ngày xưa nhiều cánh đồng ở đây ngập nước nhiều tháng trong năm, chỉ cấy được một vụ, người dân phải đánh cá, mò cua trên ruộng để sống qua mùa nước. Câu chuyện đồng chiêm trũng là ký ức chung của người lớn tuổi trong vùng.
Hệ thống thủy nông Bắc Hưng Hải, với các con kênh lớn dẫn nước và tiêu nước cho cả vùng Hưng Yên, Hải Dương, Bắc Ninh cũ, đã thay đổi điều đó. Nhờ kênh mương và trạm bơm, ruộng ở Ân Thi cấy được hai vụ lúa ổn định. Dọc các kênh có những trạm bơm lớn nhỏ, mùa mưa chạy suốt đêm để tháo úng.
Những năm gần đây, nhiều chân ruộng trũng được chuyển sang đào ao nuôi cá, kết hợp trồng cây trên bờ. Đi qua Ân Thi dễ thấy những dải ao cá xen ruộng lúa, những chòi canh nhỏ bên bờ ao. Mô hình này giúp người nông dân có thêm thu nhập, nhưng cũng cần vốn và kỹ thuật, nên không phải nhà nào cũng làm.
Ân Thi nhìn theo các hướng
Phía tây giáp Kim Động. Hai huyện từng là một trong thời Kim Thi, nên giữa hai bên có nhiều quan hệ họ hàng, chợ búa. Các làng giáp ranh có nếp sống gần nhau, khó phân biệt nếu chỉ đi qua.
Phía bắc giáp Yên Mỹ và Mỹ Hào. Đây là hướng có khu công nghiệp, nên các xã phía bắc Ân Thi chịu ảnh hưởng rõ: thanh niên đi làm nhà máy, đường xá mở rộng, nhà mới xây nhiều.
Phía đông giáp Hải Dương cũ. Ranh tỉnh phía đông là ranh với các huyện phía tây của Hải Dương cũ. Từ 7/2025 Hải Dương cũ thuộc thành phố Hải Phòng, nên bên kia ranh nay là đất Hải Phòng.
Phía nam giáp Phù Cừ và Tiên Lữ. Đi về phía nam là vùng ven sông Luộc, đất thấp tương tự Ân Thi, đường nhỏ, nhịp sống chậm.
Đường sá, thị trấn và chợ quê
Thị trấn Ân Thi là trung tâm hành chính của huyện cũ, có chợ, trường học, trạm y tế, các cửa hàng phục vụ cả vùng. Quốc lộ 38 chạy qua địa bàn huyện, nối về phía Hải Dương cũ ở đông bắc và về phía Kim Động, thành phố Hưng Yên ở tây nam. Cao tốc Hà Nội – Hải Phòng chạy qua vùng phía bắc tỉnh, không xa địa bàn huyện.
Các chợ quê trong huyện họp theo phiên, có chợ sáng sớm bán cá, rau, gạo, gà vịt của chính người trong làng. Người đi chợ phần lớn là phụ nữ lớn tuổi, vì thanh niên đi làm xa hoặc làm ở khu công nghiệp. Chợ quê là nơi giữ được nhiều món ăn, nhiều sản vật địa phương mà các siêu thị không có.
Đường làng, đường liên xã ở Ân Thi đã được làm cứng gần hết, nhưng nhiều đoạn chạy giữa đồng, không có đèn, ban đêm khá tối. Người lạ đi xe máy buổi tối nên hỏi đường kỹ và đi chậm. Mùa mưa, một số đoạn thấp có thể ngập nước tạm thời.
Nghề và đời sống: giữ ruộng, đi làm ca
Phần lớn người Ân Thi sống bằng nông nghiệp: trồng lúa, nuôi cá, chăn nuôi lợn, gà, vịt. Thu nhập từ ruộng không cao nên nhiều gia đình có người đi làm ở các khu công nghiệp phía bắc tỉnh, ở Hà Nội hoặc đi làm xa. Một số nhà làm thêm nghề phụ, buôn bán nhỏ ở chợ.
Cảnh quen ở Ân Thi là ông bà ở nhà giữ ruộng, trông cháu, còn con cái đi làm ca, sáng đi tối về. Ngày mùa, cả nhà cùng ra đồng gặt, phơi. Máy gặt, máy cày đã thay phần lớn sức người, nhưng việc phơi thóc, chở thóc vẫn cần nhiều tay.
Một số gia đình trẻ quay về quê mở trang trại nhỏ, nuôi cá, nuôi gà, trồng rau sạch bán cho người thành phố. Không phải mô hình nào cũng thành công, nhưng nó cho thấy đất Ân Thi vẫn có chỗ cho những cách làm nông mới, nhất là khi đường sá về Hà Nội đã thuận hơn trước.
Đình làng và nhà văn hóa là nơi sinh hoạt chung của làng, nơi tổ chức họp, hội, cưới hỏi. Mỗi làng có ngày hội riêng, thường vào đầu xuân. Người đi xa về quê ăn Tết thường nán lại dự hội làng trước khi trở lại nơi làm việc.
Đọc giấy tờ cũ của người Ân Thi
Người Ân Thi làm hồ sơ thừa kế, đất đai, hộ tịch thường gặp nhiều tên đơn vị khác nhau trên giấy tờ của các đời trong nhà. Mấy điểm sau giúp đọc đúng.
- Giấy trước năm 1968 và từ năm 1997 ghi tỉnh Hưng Yên; giấy từ năm 1968 đến hết năm 1996 ghi tỉnh Hải Hưng.
- Giấy làm trong giai đoạn huyện ghép ghi huyện Kim Thi; tên xã trên giấy cho biết xã ấy thuộc phần Ân Thi hay phần Kim Động.
- Văn bia, gia phả cổ có thể ghi huyện Thiên Thi, phủ Khoái Châu; đó là vùng Ân Thi sau này.
- Nhiều xã nhỏ đã nhập lại trong các đợt sắp xếp 2019–2025 trước khi bỏ cấp huyện, nên tên xã năm 2018 có thể khác tên xã năm 2024.
- Sau 7/2025, tra theo xã mới của tỉnh Hưng Yên; tên xã cũ là thông tin cần mang theo khi hỏi ủy ban.
Khi giấy tờ có chỗ ghi lệch giữa các thời kỳ, đó thường là do đổi tên đơn vị chứ không phải sai sót. Cán bộ tư pháp ở xã quen với chuyện này và có thể xác nhận quá trình thay đổi khi cần.
Sau 1/7/2025: Ân Thi cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, Hưng Yên hợp với Thái Bình thành tỉnh Hưng Yên mới, cấp huyện bị bỏ. Huyện Ân Thi không còn là đơn vị hành chính; đất huyện cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới. Nhiều xã mới được lập từ việc gộp vài xã cũ, có xã mới mang tên gợi lại địa danh cũ của vùng.
Trang này không liệt kê từng xã mới cho Ân Thi vì ranh mới không trùng hoàn toàn ranh xã cũ. Khi cần làm thủ tục, hãy nhớ tên xã cũ và tên huyện Ân Thi ghi trên giấy tờ, rồi hỏi ủy ban xã nơi đang ở hoặc tra danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
Giấy tờ ghi huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên, hay huyện Kim Thi, tỉnh Hải Hưng, đều vẫn có giá trị nếu được cấp hợp lệ. Khi đổi giấy tờ mới, địa chỉ sẽ được ghi theo đơn vị hiện hành. Với người đi xa, tên Ân Thi và tên làng vẫn là cách giới thiệu quê quen thuộc nhất.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Ân Thi cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Ân Thi cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới, tỉnh hợp nhất từ Hưng Yên và Thái Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Huyện Kim Thi là huyện nào?
Kim Thi là huyện ghép thời cuối thập niên 1970, gồm hai huyện Kim Động và Ân Thi, thuộc tỉnh Hải Hưng. Huyện này tách lại thành hai huyện cũ trong những năm 1990.
Làng Phù Ủng ở đâu?
Làng Phù Ủng thuộc huyện Ân Thi cũ, tỉnh Hưng Yên, là quê của danh tướng Phạm Ngũ Lão thời Trần. Ở đây có đền thờ ông, là di tích lịch sử được nhiều người tìm đến.
Thiên Thi có phải Ân Thi không?
Thiên Thi là tên huyện được chép trong nhiều sách địa chí cũ; thời Nguyễn đổi thành Ân Thi. Khi đọc gia phả, văn bia có chữ Thiên Thi, có thể hiểu là vùng Ân Thi sau này.
Ân Thi có khu công nghiệp không?
Ân Thi chủ yếu là vùng nông nghiệp, không có khu công nghiệp lớn như Mỹ Hào, Văn Lâm, Yên Mỹ. Nhiều người dân đi làm ở các khu công nghiệp phía bắc tỉnh và trở về nhà hằng ngày.
Đi từ Ân Thi đến thành phố Hưng Yên bằng đường nào?
Có thể đi theo quốc lộ 38 về phía tây nam qua đất Kim Động để tới thành phố Hưng Yên cũ. Đường làng nhiều đoạn hẹp, nên xem chỉ đường và đi chậm nếu là lần đầu.