Thành phố Đông Hà là tỉnh lỵ của Quảng Trị từ khi tái lập tỉnh năm 1989 cho tới tháng 6/2025. Đô thị nằm hai bên sông Hiếu, đúng chỗ quốc lộ 1 gặp đường 9 đi sang Lào. Thị xã Đông Hà lên thành phố năm 2009. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, vùng Đông Hà cũ chia thành hai phường Đông Hà và Nam Đông Hà thuộc tỉnh Quảng Trị mới.
Đông Hà không có thành quách hay phố cổ, nó lớn lên từ một bến sông và một ngã ba đường. Chính vị trí ấy làm nên mọi thứ của thành phố: chợ, bến xe, ga tàu, các trận đánh thời chiến và lý do được chọn làm tỉnh lỵ. Phần dưới kể lại lịch sử tên gọi, nhịp sống, những thay đổi sau 2025 và vài điều người đến hay người quê đi xa nên biết.
Từ bến sông đến tỉnh lỵ năm 1989
Dưới thời phong kiến, Đông Hà chỉ là vùng làng ven sông thuộc đất phủ Triệu Phong. Đầu thế kỷ 20, người Pháp làm đường sắt và mở rộng đường 9 từ bờ biển lên Lào. Nơi tuyến đường này gặp đường cái quan, tức quốc lộ 1 sau này, hình thành chợ, kho hàng và bến thuyền, rồi dần thành thị trấn Đông Hà.
Trong chiến tranh, Đông Hà là một căn cứ hậu cần lớn của quân đội Mỹ và quân đội Sài Gòn ở phía nam giới tuyến. Cảng sông, kho, sân bay dã chiến tập trung ở đây. Vì vậy thị trấn cũng là nơi giao tranh nhiều lần, đặc biệt trong năm 1972, và gần như phải dựng lại từ đầu sau năm 1975.
Khi Quảng Trị tái lập năm 1989, thị xã Quảng Trị cổ vừa trải qua tàn phá, hạ tầng còn ít, lại nằm lệch khỏi trục đường 9. Đông Hà được chọn làm tỉnh lỵ vì nằm đúng ngã ba giao thông, có đất mở rộng và đã có cơ sở hành chính từ thời Bình Trị Thiên. Từ một thị xã nhỏ, Đông Hà nhanh chóng thành trung tâm của cả tỉnh.
Năm 2009, Chính phủ công nhận thị xã Đông Hà là thành phố thuộc tỉnh. Trong gần hai thập kỷ sau đó, thành phố mở rộng về phía nam và phía tây, có thêm khu đô thị mới, khu công nghiệp, các trục đường dọc sông Hiếu. Đông Hà giữ vai trò tỉnh lỵ cho tới ngày 30/6/2025.
Sông Hiếu, cầu Đông Hà và đường 9
Sông Hiếu, còn gọi là sông Cam Lộ, chảy từ vùng đồi phía tây qua Cam Lộ rồi xuống Đông Hà, sau đó gặp sông Thạch Hãn ở ngã ba Gia Độ và đổ ra biển ở Cửa Việt. Đoạn qua thành phố, sông rộng và hiền, hai bên có đường đi dạo, bến thuyền nhỏ, quán nước. Chiều mát, người Đông Hà ra bờ sông đông nhất.
Cầu Đông Hà trên quốc lộ 1 là cây cầu quen nhất, gắn với nhiều trận đánh năm 1972. Ngày nay thành phố có thêm vài cây cầu mới nối hai bờ sông Hiếu và các khu đô thị phía bắc. Người đi xe khách xuyên Việt luôn đi qua Đông Hà, nhiều người chỉ biết thành phố qua khung cửa kính lúc xe dừng nghỉ.
Đường 9, nay là quốc lộ 9, bắt đầu từ vùng Cửa Việt, đi qua Đông Hà, Cam Lộ, Đa Krông, Hướng Hóa rồi tới cửa khẩu Lao Bảo sang Lào. Đây là đoạn Việt Nam của hành lang kinh tế Đông – Tây nối với Lào, Thái Lan và Myanmar. Xe tải chở hàng quá cảnh chạy qua Đông Hà ngày đêm.
Nhờ vị trí này, Đông Hà có bến xe lớn với các tuyến đi Khe Sanh, Lao Bảo, sang Savannakhet của Lào, cùng các tuyến dọc quốc lộ 1. Ga Đông Hà nằm trên đường sắt Bắc – Nam, tàu Thống Nhất dừng đón khách. Gần đây có thêm tuyến cao tốc Bắc – Nam đi qua phía tây thành phố.
Những di tích nằm ngay trong thành phố
Nghĩa trang liệt sĩ Đường 9 nằm ở phía tây thành phố, cạnh quốc lộ 9, là một trong những nghĩa trang liệt sĩ lớn của cả nước, nơi an táng các liệt sĩ hy sinh trên mặt trận đường 9 và Khe Sanh. Khuôn viên rộng, nhiều cây xanh, có đài tưởng niệm ở trung tâm. Nhiều gia đình từ các tỉnh phía Bắc vào đây thắp hương cho người thân.
Ở trung tâm có một số địa điểm gắn với những ngày giải phóng năm 1972. Bảo tàng tỉnh Quảng Trị đặt ở Đông Hà, trưng bày hiện vật về lịch sử, văn hoá của vùng, từ thời Chăm đến các cuộc kháng chiến. Đây là chỗ nên ghé trước khi đi các di tích xa hơn để có cái nhìn tổng quát.
Đông Hà còn là điểm xuất phát của hầu hết các tuyến tham quan chiến trường xưa. Từ đây, đi về phía bắc khoảng một giờ xe là cầu Hiền Lương và địa đạo Vịnh Mốc, đi về phía nam chừng nửa giờ là thành cổ Quảng Trị, đi về phía tây theo đường 9 là Khe Sanh, Lao Bảo.
Khi vào nghĩa trang hay khu tưởng niệm, nên ăn mặc gọn gàng, nói khẽ, không chạy nhảy, không ngồi lên bia mộ hay bậc đài. Những lối đi trong nghĩa trang được giữ sạch sẽ, khách nên mang rác ra ngoài. Đây là nơi của nhiều gia đình còn đang tìm và thăm người thân.
Nhịp sống, chợ và món ăn ở Đông Hà
Đông Hà là đô thị nhỏ, đường rộng, nhịp sống chậm. Buổi sáng chợ Đông Hà đông nhất, bán cá biển từ Cửa Việt, rau từ Cam Lộ, gạo từ Triệu Phong, Hải Lăng, hồ tiêu, cà phê từ phía tây. Đây là chợ đầu mối của cả vùng nam Quảng Trị cũ, người các huyện xung quanh vẫn lên đây mua sắm.
Món ăn sáng quen thuộc là bánh canh, bún hến, cháo bột, bánh bột lọc, bánh ướt thịt nướng. Cháo bột ở Đông Hà làm từ sợi bột gạo cán tay, nấu với cá lóc, cua đồng hoặc thịt heo, ăn nóng với ớt và rau thơm. Gió Lào mùa hè nóng rát, nên người Đông Hà quen ăn sáng sớm và nghỉ trưa dài.
Thời tiết là thứ khách nên biết trước. Mùa hè, khoảng tháng 5 tới tháng 8, gió tây nam khô nóng từ phía Lào thổi sang, ngoài trời rất gắt. Cuối năm, từ khoảng tháng 9 đến tháng 12, mưa bão và lũ, sông Hiếu có năm lên cao. Mùa xuân và đầu hè là lúc dễ chịu nhất để đi lại.
Thành phố có bệnh viện đa khoa tỉnh, các trường chuyên và trường cao đẳng của Quảng Trị cũ. Sau khi trung tâm tỉnh chuyển ra Đồng Hới, những dịch vụ phục vụ đời sống hằng ngày phần lớn vẫn ở lại Đông Hà, và thành phố vẫn là nơi học hành, chữa bệnh, mua bán của người dân phía nam tỉnh mới.
Đông Hà sau 1/7/2025: phường Đông Hà và Nam Đông Hà
Từ 1/7/2025, thành phố Đông Hà không còn là đơn vị hành chính. Các phường cũ của thành phố được sắp xếp lại thành hai phường mới: phường Đông Hà và phường Nam Đông Hà, đều thuộc tỉnh Quảng Trị. Cách đặt tên này giữ được cái tên quen, đồng thời dễ đoán vị trí.
Đây là kiểu đặt tên dễ nhớ: phần phía bắc và trung tâm cũ mang tên Đông Hà, phần phía nam mang tên Nam Đông Hà. Tuy vậy, ranh giới không trùng hoàn toàn với dòng sông hay một con đường cụ thể, nên khi không chắc một khu phố cũ thuộc phường nào, hãy tra theo nghị quyết sắp xếp hoặc hỏi bộ phận một cửa.
Các phường số quen thuộc của Đông Hà như Phường 1, Phường 5 không còn là đơn vị hành chính. Khi ghi địa chỉ mới nên viết khu phố, phường Đông Hà hoặc Nam Đông Hà, tỉnh Quảng Trị. Với người gửi hàng từ xa, ghi thêm tên đường và số nhà giúp bưu tá tìm đúng nhanh hơn.
Mất vai trò tỉnh lỵ, Đông Hà vẫn giữ lợi thế ngã ba đường. Quốc lộ 9, hành lang Đông – Tây, ga tàu, bến xe và cảng Cửa Việt gần đó vẫn làm nên sức sống kinh tế. Người dân nhiều người kỳ vọng thành phố sẽ phát triển theo hướng đô thị dịch vụ, logistics cho cả phía nam tỉnh.
Vài điều người đến Đông Hà nên biết
Đi lại. Đông Hà có ga đường sắt Bắc – Nam và bến xe liên tỉnh. Sân bay gần nhất là Phú Bài ở phía Huế và Đồng Hới ở phía bắc; sân bay Quảng Trị ở vùng Gio Linh đang được đầu tư, nên kiểm tra tình trạng trước khi tính vào lịch trình.
Thuê xe đi di tích. Các điểm chiến trường xưa nằm rải rác, cách nhau khá xa. Thuê xe máy hoặc xe có tài xế từ Đông Hà là cách tiện nhất. Hỏi rõ lộ trình, thời gian và giá trước khi đi; trang này không giới thiệu cơ sở cho thuê cụ thể nào.
Mùa đến. Tháng 2 tới tháng 4 mát, ít mưa, hợp đi lại. Tháng 7 hằng năm là thời gian nhiều đoàn về tri ân ở các nghĩa trang, chỗ ở có thể đông. Cuối năm mưa lũ, nên theo dõi dự báo nếu đi xuống các vùng trũng.
Ở đâu. Khách sạn, nhà nghỉ tập trung quanh trung tâm, dọc quốc lộ 9 và bờ sông Hiếu. Ở Đông Hà tiện đi cả hai hướng bắc và nam trong ngày, nên nhiều đoàn chọn làm điểm nghỉ chính khi đi các di tích Quảng Trị cũ.
Giấy tờ. Người quê Đông Hà ở xa khi làm thủ tục nên mang giấy tờ có ghi phường cũ để cán bộ đối chiếu. Thủ tục cấp tỉnh giờ làm ở Đồng Hới hoặc trực tuyến; thủ tục cấp xã làm ở phường Đông Hà hoặc Nam Đông Hà tuỳ nơi cư trú.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Đông Hà nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, vùng thành phố Đông Hà cũ thuộc tỉnh Quảng Trị mới, hình thành từ việc hợp nhất Quảng Bình và Quảng Trị. Thành phố không còn là đơn vị hành chính, địa bàn chia thành hai phường Đông Hà và Nam Đông Hà.
Đông Hà còn là tỉnh lỵ không?
Không. Từ 1/7/2025, trung tâm hành chính của tỉnh Quảng Trị mới đặt ở Đồng Hới. Đông Hà vẫn là đô thị lớn của phía nam tỉnh, có bệnh viện, trường học, bến xe, ga tàu, nhưng các cơ quan cấp tỉnh đã chuyển ra Đồng Hới.
Đông Hà lên thành phố năm nào?
Thị xã Đông Hà được công nhận là thành phố thuộc tỉnh Quảng Trị năm 2009. Trước đó, từ năm 1989, Đông Hà là thị xã tỉnh lỵ khi tỉnh Quảng Trị tái lập sau giai đoạn hợp nhất trong tỉnh Bình Trị Thiên.
Vì sao tỉnh lỵ Quảng Trị năm 1989 đặt ở Đông Hà?
Thị xã Quảng Trị cổ bị tàn phá nặng năm 1972, hạ tầng ít, lại nằm lệch khỏi trục đường 9. Đông Hà nằm đúng ngã ba quốc lộ 1 và đường 9, có đất mở rộng và cơ sở hành chính sẵn, nên được chọn làm tỉnh lỵ.
Nghĩa trang liệt sĩ Đường 9 ở đâu?
Nghĩa trang liệt sĩ Đường 9 nằm ở phía tây Đông Hà, bên quốc lộ 9, trong vùng thành phố cũ. Đây là nơi an táng các liệt sĩ hy sinh trên mặt trận đường 9 và Khe Sanh, có khuôn viên rộng và đài tưởng niệm ở trung tâm.
Từ Đông Hà đi Lào thế nào?
Từ Đông Hà theo quốc lộ 9 đi qua Cam Lộ, Đa Krông, Khe Sanh tới cửa khẩu quốc tế Lao Bảo, đối diện là Đen Sa Vẳn của Lào. Bến xe Đông Hà có các tuyến đi Lao Bảo và sang Savannakhet; nên kiểm tra giấy tờ xuất cảnh trước khi đi.