Thành phố Biên Hòa là tỉnh lỵ của Đồng Nai từ năm 1976 và là đơn vị cấp huyện đông dân nhất tỉnh ngay trước 1/7/2025. Vùng đất này có lịch sử từ cuối thế kỷ XVII với Cù lao Phố và dinh Trấn Biên. Sau khi cấp huyện bị bỏ, địa bàn Biên Hòa cũ thuộc nhiều phường, xã mới của tỉnh Đồng Nai, và Biên Hòa vẫn là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh.
Ở Biên Hòa, ba lớp thời gian nằm sát nhau: thương cảng xưa trên cù lao, thị xã gốm và đá thời Pháp, và đô thị công nghiệp từ thập niên 1960. Bài này lần theo từng lớp, rồi nói tới những điều người mới đến và người làm giấy tờ cần biết.
Cù lao Phố: thương cảng đầu tiên trên sông Đồng Nai
Cù lao Phố là hòn cù lao giữa sông Đồng Nai, nằm sát trung tâm Biên Hòa. Cuối thế kỷ XVII, nhóm người Hoa theo Trần Thượng Xuyên đến đây lập phố chợ, đón thuyền buôn từ nhiều nơi. Sử nhà Nguyễn gọi nơi này là Nông Nại đại phố; trong khoảng mấy chục năm, đây là thương cảng sầm uất bậc nhất Nam Bộ.
Năm 1776, phố chợ bị tàn phá trong chiến tranh giữa quân Tây Sơn và chúa Nguyễn. Nhiều thương nhân rời xuống Bến Nghé, góp phần làm nên Chợ Lớn. Cù lao Phố trở về với vườn cây, làng xóm, nhưng vẫn còn những dấu tích như chùa Đại Giác, đình Tân Lân, miếu Thất Phủ.
Chùa Đại Giác có từ thế kỷ XVII, được xếp hạng di tích quốc gia, nổi tiếng với kiến trúc cổ và các bức tượng gỗ. Đình Tân Lân, nay trong khu Văn miếu Trấn Biên, thờ Trần Thượng Xuyên, người có công mở mang vùng đất. Đi bộ một vòng quanh cù lao vẫn có thể gặp những ngôi nhà gỗ cũ xen giữa nhà mới.
Hiện nay Cù lao Phố nối với đất liền bằng cầu Ghềnh và cầu Hiệp Hòa. Cầu Ghềnh cũ là cầu sắt có từ thời Pháp, từng bị sà lan đâm sập năm 2016 và được xây lại. Người lớn tuổi Biên Hòa vẫn quen gọi cả vùng là xóm cù lao.
Văn miếu Trấn Biên và lớp chữ nghĩa của vùng đất
Văn miếu Trấn Biên được dựng năm 1715 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu, thường được nhắc là văn miếu đầu tiên ở Nam Bộ. Công trình gốc bị phá hủy thời Pháp; văn miếu hiện nay được xây dựng lại trên nền đất cũ, khánh thành vào đầu những năm 2000.
Ngày nay văn miếu là nơi tổ chức các buổi lễ vinh danh học sinh giỏi, khai bút đầu xuân và trưng bày về các danh nhân có gốc gác Đồng Nai như Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhân Tịnh, những người được gọi chung là Gia Định tam gia.
Trịnh Hoài Đức, tác giả Gia Định thành thông chí, sinh ra và lớn lên ở vùng đất Biên Hòa. Sách của ông là nguồn tư liệu quý về địa lý, phong tục, sản vật Nam Bộ đầu thế kỷ XIX; nhiều tên đất, tên sông ở Biên Hòa ngày nay vẫn đối chiếu được với sách ấy.
Với người Biên Hòa, văn miếu là nơi chụp ảnh tốt nghiệp, dạo chơi cuối tuần, và là nơi học sinh các nơi trong tỉnh ghé qua trong những chuyến tham quan. Khuôn viên rộng, nhiều cây, dễ đi bộ.
Gốm Biên Hòa và đá Bửu Long
Năm 1903, người Pháp mở trường Mỹ nghệ thực hành Biên Hòa, dạy gốm, đúc đồng, chạm gỗ. Từ ngôi trường này hình thành dòng gốm Biên Hòa với men xanh đồng, men trắng ngà, họa tiết khắc chìm đặc trưng. Những bình, chậu, tượng gốm Biên Hòa từng được đem đi triển lãm ở nước ngoài và nay là món sưu tầm được nhiều người tìm.
Các lò gốm truyền thống tập trung quanh khu Tân Vạn, Bửu Hòa ven sông. Từ những năm 2000, theo quy hoạch chung, nhiều lò gốm phải di dời ra khỏi khu dân cư, một phần chuyển về các cụm công nghiệp. Nghề gốm vẫn còn nhưng không còn khói lò nghi ngút như xưa.
Biên Hòa cũng là đất đá. Vùng Bửu Long, Hóa An có các mỏ đá xây dựng khai thác từ rất lâu, để lại những hồ nước sâu khi mỏ cạn. Khu du lịch Bửu Long với hồ Long Ẩn, núi Bửu Long là một mỏ đá cũ được cải tạo thành nơi tham quan, được ví là vịnh Hạ Long thu nhỏ của Biên Hòa.
Nghề đá mỹ nghệ ở Bửu Long từng nổi tiếng với cối, chày, tượng, bia đá. Nay nghề này thưa đi nhiều, nhưng tên gọi "đá Biên Hòa" vẫn còn trong ký ức của thợ xây khắp Nam Bộ.
Từ thị xã đến đô thị công nghiệp
Năm 1963, khu kỹ nghệ Biên Hòa được thành lập, sau này gọi là khu công nghiệp Biên Hòa 1, thường được nhắc là khu công nghiệp đầu tiên ở miền Nam. Các nhà máy giấy, xi măng, thép, dệt, phân bón lần lượt mọc lên dọc xa lộ và bờ sông.
Từ thập niên 1990, khu công nghiệp Biên Hòa 2, Amata, Loteco và nhiều khu khác được xây, kéo theo hàng chục vạn công nhân từ khắp nơi đến sống. Các phường Long Bình, Tam Hiệp, Hố Nai, Trảng Dài đông lên nhanh chóng với những dãy nhà trọ san sát.
Khu công nghiệp Biên Hòa 1 vì nằm ven sông, sát trung tâm, từ lâu đã có chủ trương chuyển đổi thành khu đô thị – thương mại – dịch vụ. Việc di dời nhà máy kéo dài nhiều năm; tình trạng cụ thể nên xem theo thông tin chính thức của tỉnh.
Biên Hòa được công nhận đô thị loại I trực thuộc tỉnh năm 2015. Năm 2010, thành phố nhận thêm một số xã từ huyện Long Thành ở phía đông nam, mở rộng đất đô thị về hướng quốc lộ 51. Người sinh ở vùng này trước 2010 có thể thấy giấy tờ ghi huyện Long Thành.
Hố Nai, Tam Hiệp và những cộng đồng di cư
Năm 1954, nhiều người từ miền Bắc di cư vào Nam được bố trí định cư dọc quốc lộ 1 phía đông Biên Hòa, hình thành vùng Hố Nai kéo sang tận Trảng Bom. Các xóm đạo mang tên giáo xứ quê cũ, nhà thờ nối tiếp nhau dọc đường, tạo nên dáng riêng của vùng này.
Người Hoa vẫn còn ở quanh trung tâm cũ, với các hội quán, miếu và nghề buôn bán. Người từ miền Trung vào lập nghiệp từ thời Pháp và sau 1975; người từ miền Tây, miền Bắc đến làm công nhân từ những năm 1990. Ở Biên Hòa, nghe nhiều giọng nói khác nhau trên cùng một con hẻm là chuyện thường.
Ẩm thực Biên Hòa cũng mang dấu vết đó: bánh cuốn, phở, bún chả ở Hố Nai; hủ tiếu, mì ở khu chợ cũ; bưởi Tân Triều từ Vĩnh Cửu bên kia sông; các món cá sông, gỏi cá ở quán ven bờ. Chợ Biên Hòa ở trung tâm cũ là nơi buôn bán sầm uất từ lâu.
Tốc độ nhập cư nhanh khiến nhà ở, trường học, đường sá luôn chịu áp lực. Kẹt xe trên quốc lộ 1, quốc lộ 51 và các cầu qua sông giờ tan tầm là điều người Biên Hòa quen đến mức tính sẵn thời gian.
Biên Hòa cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, thành phố Biên Hòa không còn là đơn vị hành chính cấp huyện. Các phường, xã cũ của Biên Hòa được sắp xếp thành một số phường mới trực thuộc tỉnh Đồng Nai. Biên Hòa vẫn là nơi đặt trụ sở các cơ quan cấp tỉnh của tỉnh Đồng Nai mới, gồm cả Bình Phước cũ.
Tên một số phường mới gợi lại địa danh lịch sử của vùng, nhưng ranh giới không trùng với phường cũ. Muốn biết căn nhà mình nay thuộc phường nào, cách chắc nhất là hỏi công an phường hoặc tra bảng sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã do tỉnh công bố.
Người dân Bình Phước cũ nay về Biên Hòa làm các thủ tục cấp tỉnh, nên lượng người đến các sở, ngành ở đây tăng lên. Nhiều việc đã được chuyển sang nộp trực tuyến hoặc làm ở trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã, nên hỏi trước để khỏi đi xa không cần thiết.
Trên giấy tờ mới, địa chỉ ở Biên Hòa cũ chỉ còn số nhà, đường, khu phố, tên phường mới và tỉnh Đồng Nai. Nơi sinh trong giấy khai sinh cũ vẫn giữ nguyên "thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai".
Đi lại và những điều nên biết
Biên Hòa nằm sát Thành phố Hồ Chí Minh, nối bằng quốc lộ 1, xa lộ Hà Nội, cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh – Long Thành – Dầu Giây và đường sắt Bắc – Nam qua ga Biên Hòa. Tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên dừng ở ranh giới Thủ Đức, chưa sang tới Biên Hòa.
Sông Đồng Nai chia thành phố thành hai bờ, có cầu Hóa An, cầu Ghềnh, cầu Hiệp Hòa, cầu Đồng Nai và các cầu mới nối sang Tân Uyên của Bình Dương cũ. Giờ cao điểm, xe đông nhất ở ngã tư Vũng Tàu, nút giao Amata, cầu Đồng Nai.
Người mới đến thuê trọ nên chọn gần nơi làm việc để tránh phải qua cầu hai lần mỗi ngày. Các khu gần khu công nghiệp nhiều phòng trọ nhưng ồn và đông; khu trung tâm cũ yên hơn, gần chợ và trường học.
Biên Hòa có sân bay quân sự, không có chuyến bay dân dụng. Đi máy bay thì ra Tân Sơn Nhất, sau này có thêm Long Thành. Nếu đi tàu hỏa, ga Biên Hòa có nhiều chuyến Bắc – Nam dừng; lịch tàu nên xem trực tiếp tại ga hoặc kênh bán vé chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Biên Hòa nay thuộc tỉnh nào?
Biên Hòa cũ nay thuộc tỉnh Đồng Nai mới, hình thành từ việc hợp nhất Đồng Nai và Bình Phước theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025 không còn cấp thành phố trực thuộc tỉnh, địa bàn Biên Hòa cũ chia thành các phường mới.
Biên Hòa có còn là trung tâm của tỉnh Đồng Nai không?
Có. Sau khi hợp nhất với Bình Phước, trung tâm chính trị – hành chính của tỉnh Đồng Nai mới vẫn đặt ở Biên Hòa, nơi có trụ sở các cơ quan cấp tỉnh.
Cù lao Phố là gì?
Cù lao Phố là cù lao trên sông Đồng Nai ở Biên Hòa, nơi người Hoa lập thương cảng Nông Nại đại phố cuối thế kỷ XVII. Ngày nay cù lao còn chùa Đại Giác, đình Tân Lân và nhiều nhà cổ.
Văn miếu Trấn Biên được xây năm nào?
Văn miếu Trấn Biên được dựng năm 1715 thời chúa Nguyễn Phúc Chu, thường được xem là văn miếu đầu tiên ở Nam Bộ. Công trình hiện nay là bản xây dựng lại trên nền cũ, hoàn thành vào đầu những năm 2000.
Khu công nghiệp đầu tiên ở miền Nam nằm ở đâu?
Khu kỹ nghệ Biên Hòa, sau gọi là khu công nghiệp Biên Hòa 1, được thành lập năm 1963 và thường được nhắc là khu công nghiệp đầu tiên ở miền Nam. Khu này có chủ trương chuyển đổi thành khu đô thị – dịch vụ.
Từ Biên Hòa về Thành phố Hồ Chí Minh đi đường nào?
Có thể đi quốc lộ 1 hoặc xa lộ Hà Nội qua Thủ Đức, hay đi cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh – Long Thành – Dầu Giây. Ngoài ra có tàu hỏa qua ga Biên Hòa và nhiều tuyến xe buýt liên tỉnh.