Huyện Định Quán nằm ở phía bắc Đồng Nai cũ, trải dọc quốc lộ 20 từ vùng Thống Nhất lên Tân Phú, có sông La Ngà chảy qua và một phần hồ Trị An. Trung tâm huyện là thị trấn Định Quán, nơi có cụm Đá Ba Chồng nổi tiếng. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn, địa bàn Định Quán cũ thuộc một số xã mới của tỉnh Đồng Nai.
Người đi Đà Lạt bằng quốc lộ 20 ai cũng từng đi qua Định Quán, thường chỉ kịp ngoái nhìn khối đá chồng bên đường. Bài này dừng lại lâu hơn: lịch sử con đường, trận La Ngà, làng bè trên sông, vườn xoài và những điều cần biết sau ngày sáp nhập.
Định Quán: vùng đất mở theo quốc lộ 20
Trước giữa thế kỷ XX, vùng Định Quán còn là rừng rậm, thưa dân, chủ yếu là các buôn làng của người Chơro, Mạ. Con đường từ Sài Gòn lên Đà Lạt, sau này là quốc lộ 20, được người Pháp mở và nâng cấp dần từ đầu thế kỷ, cắt ngang vùng rừng này.
Từ cuối thập niên 1950, nhiều khu định cư mới được lập dọc quốc lộ 20, đón người di cư từ miền Bắc và miền Trung. Tên Định Quán gắn với một trong các khu ấy, rồi trở thành tên quận, tên huyện. Sau năm 1975, huyện Định Quán thuộc tỉnh Đồng Nai.
Những năm sau đó, thêm nhiều đợt người từ các tỉnh phía Bắc, trong đó có đồng bào Tày, Nùng, Hoa, vào khai hoang. Các ấp mới mọc lên quanh rẫy bắp, đậu, thuốc lá, rồi vườn cây lâu năm.
Ngày nay dân cư Định Quán là bức tranh nhiều lớp: người Chơro, Mạ bản địa, người Kinh nhiều miền, người Hoa, Tày, Nùng. Đi chợ sáng ở thị trấn có thể gặp đủ giọng nói, đủ món ăn.
Đá Ba Chồng và những khối đá granite
Đá Ba Chồng nằm ngay cạnh quốc lộ 20 ở thị trấn Định Quán: ba khối đá granite lớn chồng lên nhau, khối trên cùng như đặt hờ, nhìn tưởng sắp rơi. Đây là kết quả của quá trình phong hóa tự nhiên hàng triệu năm, không do người xếp.
Quanh thị trấn còn nhiều cụm đá khác nằm rải trên đồi, giữa vườn nhà dân. Những khối đá tròn nhẵn ấy là phần lõi granite còn lại sau khi lớp đất đá mềm bên ngoài bị nước mưa, gió bào mòn.
Đá Ba Chồng từ lâu là điểm dừng chân của khách đi Đà Lạt, chụp ảnh rồi đi tiếp. Khu vực đã được công nhận là danh thắng, có hàng rào bảo vệ; không nên leo trèo hay đục, khắc lên đá.
Người địa phương có nhiều chuyện kể về khối đá, như chuyện ba khối đá là dấu tích của một mối tình, hay chuyện đá không bao giờ đổ dù xe tải chạy ngang rung cả đất. Đó là truyện kể dân gian, nghe để biết chứ không phải sự thật địa chất.
Trận La Ngà năm 1948
Ngày 1/3/1948, trên đoạn quốc lộ 20 gần cầu La Ngà, lực lượng Vệ quốc đoàn phục kích một đoàn xe quân sự Pháp, phá hủy nhiều xe và gây thiệt hại lớn. Trận này được sử sách phía Việt Nam gọi là trận La Ngà, một trong những trận phục kích giao thông nổi tiếng của miền Đông Nam Bộ thời kháng chiến chống Pháp.
Địa điểm trận đánh nay có khu di tích, bia ghi dấu bên quốc lộ. Hằng năm vào dịp kỷ niệm, địa phương tổ chức lễ dâng hương, học sinh trong vùng được đưa đến tìm hiểu lịch sử.
Cái tên La Ngà vì vậy vừa là tên sông, tên cầu, vừa gắn với một mốc lịch sử. Người đi đường khi qua cầu La Ngà có thể dừng lại vài phút ở khu di tích, chỗ đỗ xe khá thuận.
Trong chiến tranh sau đó, vùng Định Quán tiếp tục là nơi giao tranh vì quốc lộ 20 là con đường chiến lược nối Sài Gòn với Tây Nguyên. Nhiều gia đình còn giữ ký ức về những năm khó khăn này.
Sông La Ngà và làng bè cá
Sông La Ngà bắt nguồn từ vùng cao Lâm Đồng, chảy qua phía đông Định Quán rồi đổ vào hồ Trị An. Đoạn sông gần cầu La Ngà rộng, nước sâu và hiền, nên từ nhiều năm trước người dân đã làm bè nuôi cá trên sông.
Làng bè La Ngà gồm những dãy bè gỗ nổi trên mặt nước, dưới là lồng nuôi cá. Cá lăng, cá diêu hồng, cá chép, cá rô phi là những loài nuôi phổ biến. Nhiều nhà sống luôn trên bè, có chó canh, có điện, có cả mấy chậu rau trồng trên mái.
Mùa nắng nóng hoặc khi nước thay đổi đột ngột, cá nuôi bè dễ chết hàng loạt, người nuôi mất trắng. Vì thế nghề bè ở La Ngà là nghề nhiều rủi ro, phụ thuộc vào thời tiết và vận hành của hồ thủy điện phía dưới.
Một số bè mở cho khách vào xem, ăn cá tại chỗ. Muốn ghé, nên hỏi người dân ở đầu cầu, đi thuyền của nhà bè; mặc áo phao, không tự đi trên những tấm ván hẹp khi chưa quen.
Xoài, bắp và cây trái trên đất đỏ
Định Quán có đất đỏ bazan xen đất xám, nhiều đồi thấp, rất hợp cây ăn trái. Xoài Định Quán là sản vật được nhắc nhiều nhất, với các vườn xoài trải dài giữa những khối đá. Mãng cầu, sầu riêng, chôm chôm cũng được trồng ở nhiều xã.
Thời khai hoang, bắp, đậu, thuốc lá là cây chính. Đến nay bắp vẫn được trồng nhiều, phục vụ chế biến thức ăn chăn nuôi. Cà phê, tiêu, điều có mặt ở các vùng đồi xa hơn.
Mùa xoài, thương lái về tận vườn, xe tải xếp hàng ở các điểm thu mua dọc quốc lộ. Giá cả lên xuống theo năm, nông dân có khi lãi, có khi chỉ hòa vốn.
Người mua xoài làm quà nên chọn mua ở vườn hoặc vựa uy tín, hỏi rõ giống và độ chín. Xoài hái non giấm vội thường không ngon, dù vỏ trông đẹp.
Vài năm gần đây, một số hộ chuyển vườn xoài già sang sầu riêng vì giá cao hơn, kéo theo nhu cầu nước tưới lớn hơn vào mùa khô. Không phải vườn nào chuyển đổi cũng thành công, nên người làm nông ở Định Quán vẫn giữ nhiều loại cây để chia rủi ro.
Định Quán cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Định Quán không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Đồng Nai, có xã giữ tên quen, có xã mang tên mới. Tên chính xác nên tra bảng sắp xếp chính thức hoặc hỏi công an xã.
Về vị trí trong tỉnh mới, Định Quán cũ vẫn là vùng giữa nối Biên Hòa với Tân Phú và Lâm Đồng. Từ đây lên phía Bình Phước cũ không có đường thẳng qua hồ, người dân thường phải vòng.
Địa chỉ mới ghi: số nhà hoặc ấp, xã mới, tỉnh Đồng Nai. Căn cước, sổ đỏ ghi huyện Định Quán vẫn có giá trị.
Khi làm thủ tục đất đai, nhất là đất vườn ven hồ Trị An hoặc gần rừng phòng hộ, nên hỏi kỹ về quy hoạch và ranh giới đất rừng trước khi mua bán.
Với các hộ sống trên bè ở sông La Ngà hay ven lòng hồ, giấy tờ cư trú thường gắn với ấp trên bờ gần nhất. Khi đăng ký lại theo xã mới, nên hỏi công an xã cách ghi địa chỉ cho đúng, tránh chuyện con đi học hay làm căn cước bị hỏi lại nhiều lần.
Người làm nghề nuôi cá bè cũng cần giữ giấy phép nuôi trồng, hợp đồng thuê mặt nước nếu có, vì việc quản lý mặt nước sau sắp xếp có thể chuyển sang đơn vị mới.
Đi lại và dừng chân trên quốc lộ 20
Quốc lộ 20 bắt đầu từ ngã ba Dầu Giây, đi qua Thống Nhất, Định Quán, Tân Phú rồi lên Lâm Đồng. Đây là đường đông xe tải, xe khách đường dài, đoạn qua thị trấn và các chợ thường chậm.
Từ Định Quán về Biên Hòa, người ta theo quốc lộ 20 xuống Dầu Giây rồi quốc lộ 1, hoặc dùng cao tốc từ nút giao Dầu Giây. Lên Đà Lạt thì đi tiếp quốc lộ 20 qua đèo Bảo Lộc; tuyến cao tốc Dầu Giây – Liên Khương đang được làm theo từng đoạn.
Ở Định Quán có nhiều quán ăn, cây xăng dọc đường, quen với khách đường dài. Các món hay gặp là cá sông nướng, lẩu cá, gà, heo rừng nuôi và trái cây theo mùa.
Đi xe máy trên quốc lộ 20 cần đặc biệt cẩn thận vì xe tải, xe khách chạy nhanh, nhiều đoạn không có làn riêng. Ban đêm nên hạn chế đi đường dài.
Người Chơro, Mạ và những làng người phía Bắc
Trước khi quốc lộ 20 được mở rộng, rừng Định Quán là đất của người Chơro và người Mạ. Họ làm rẫy lúa, bắp, sống theo từng buôn nhỏ bên suối, biết dùng nhiều loại cây rừng làm thuốc, làm đồ dùng. Cồng chiêng, rượu cần và các lễ cúng mùa rẫy là phần quan trọng trong đời sống.
Khi người Kinh lên khai hoang, rừng thu hẹp, nhiều buôn phải dời chỗ, chuyển sang trồng cây lâu năm và làm thuê. Ngày nay ở Định Quán vẫn còn các ấp có đông người Chơro, người Mạ; một số nghề như đan gùi, đan nia được duy trì nhờ các lớp truyền dạy.
Sau năm 1975, người Tày, Nùng, Hoa từ các tỉnh biên giới phía Bắc vào lập nghiệp, mang theo nếp nhà, món ăn, lễ hội của mình. Ở một số ấp có thể nghe tiếng Tày, tiếng Nùng trong chợ, thấy món khâu nhục, xôi ngũ sắc vào dịp lễ.
Khách đến thăm các làng này nên hỏi trước khi chụp ảnh người, không tự ý vào nhà, và nếu mua đồ thủ công thì mua trực tiếp của người làm.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Định Quán nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Định Quán cũ thuộc tỉnh Đồng Nai mới, gồm Đồng Nai và Bình Phước cũ theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện không còn, địa bàn chia thành các xã mới.
Đá Ba Chồng ở đâu?
Đá Ba Chồng nằm ngay bên quốc lộ 20, trong thị trấn Định Quán cũ. Đó là ba khối đá granite lớn chồng lên nhau một cách tự nhiên, đã được công nhận là danh thắng và có rào bảo vệ.
Trận La Ngà diễn ra khi nào?
Trận La Ngà diễn ra ngày 1/3/1948 trên quốc lộ 20 gần cầu La Ngà, khi lực lượng Vệ quốc đoàn phục kích đoàn xe quân sự Pháp. Nơi đây nay có khu di tích ghi dấu bên đường.
Làng bè La Ngà nuôi cá gì?
Các bè trên sông La Ngà chủ yếu nuôi cá lăng, cá diêu hồng, cá chép, cá rô phi. Nghề này nhiều rủi ro vì cá dễ chết khi thời tiết nóng hay nước thay đổi đột ngột.
Xoài Định Quán vào mùa khi nào?
Mùa xoài ở Định Quán thường rơi vào khoảng đầu mùa khô sang đầu mùa mưa, tùy giống và kỹ thuật xử lý ra hoa của từng vườn. Nên hỏi chủ vườn để biết thời điểm chính xác trong năm.
Từ Định Quán đi Đà Lạt bao xa?
Quãng đường phụ thuộc điểm xuất phát và tuyến đi, thường mất nửa ngày bằng ô tô theo quốc lộ 20 qua đèo Bảo Lộc. Khi các đoạn cao tốc Dầu Giây – Liên Khương thông xe, thời gian có thể rút ngắn.