Quận Ô Môn nằm giữa Bình Thủy và Thốt Nốt, dọc bờ sông Hậu và hai bên sông Ô Môn. Quận được lập năm 2004 từ thị trấn Ô Môn và một phần huyện Ô Môn của tỉnh Cần Thơ cũ; phần đất ruộng phía trong của huyện cũ được dùng để lập huyện Cờ Đỏ. Ô Môn là nơi đặt trung tâm điện lực lớn của vùng. Từ 1/7/2025, đất quận chia vào một số phường của thành phố Cần Thơ mới.
Với người đi Quốc lộ 91 từ Cần Thơ lên Long Xuyên, Ô Môn là đoạn đường thấy những ống khói cao giữa đồng bằng phẳng lặng. Nhưng bên trong cái tên ấy còn một vùng quê lúa, vườn, sông rạch có lịch sử dài hơn mọi nhà máy, và câu chuyện một huyện lớn bị tách làm đôi.
Huyện Ô Môn xưa và cuộc chia đôi năm 2004
Trước năm 2004, Ô Môn là một huyện rộng của tỉnh Cần Thơ, trước đó nữa của tỉnh Hậu Giang thời 1976–1991. Huyện kéo dài từ bờ sông Hậu sâu vào vùng ruộng phía tây, gồm cả những xã mà nay người ta quen gọi là đất Cờ Đỏ, Thới Lai. Thị trấn Ô Môn bên sông là nơi có chợ, bến ghe, cơ quan huyện.
Khi thành phố Cần Thơ trực thuộc trung ương được lập, phần ven sông Hậu có thị trấn và các xã sát quốc lộ thành quận Ô Môn, còn phần đồng ruộng phía trong được tách sang lập huyện Cờ Đỏ. Năm 2008, từ huyện Cờ Đỏ lại tách ra huyện Thới Lai. Như vậy, đất của huyện Ô Môn xưa nay trải trên ba đơn vị cũ: quận Ô Môn, huyện Cờ Đỏ và huyện Thới Lai.
Hệ quả cho người đọc giấy tờ: một người sinh năm 1990 ở vùng nay thuộc Thới Lai có thể có nơi sinh ghi "huyện Ô Môn, tỉnh Hậu Giang". Đây không phải giấy sai mà là giấy đúng của một thời đã qua.
Tên Ô Môn và con sông cùng tên
Sông Ô Môn là một nhánh lớn đổ ra sông Hậu, chảy qua giữa quận, từ lâu là đường giao thông chính đưa lúa, trái cây từ trong đồng ra sông lớn. Thị trấn, chợ và đình làng của Ô Môn đều mọc lên quanh khúc sông này, theo cách quen thuộc của các thị tứ miền Tây.
Về gốc chữ, tên Ô Môn thường được giải thích là phiên âm từ tiếng Khmer, có thuyết gắn với tên một con rạch, có thuyết gắn với tên người. Các giải thích này đều thuộc về truyền khẩu và nghiên cứu địa danh học, chưa thống nhất. Điều chắc chắn hơn là vùng đất này có người Khmer, người Việt, người Hoa sống đan xen từ lâu, như phần lớn vùng ven sông Hậu.
Người địa phương hay gọi đoạn cửa sông là "vàm Ô Môn", nơi sông nhỏ gặp sông lớn. Ở các vàm như vậy, thường có chợ, có bến đò, có cảnh ghe lớn neo chờ con nước, và đó cũng là nơi người mới đến dễ cảm nhận nhịp sống của vùng nhất.
Trung tâm điện lực và câu chuyện công nghiệp
Ô Môn được biết đến rộng rãi nhờ trung tâm điện lực xây ven sông Hậu, gồm các tổ máy nhiệt điện. Đây là một trong những nguồn điện lớn của đồng bằng sông Cửu Long, và được tính toán gắn với chuỗi dự án đưa khí từ các mỏ ngoài khơi vùng biển Tây Nam về làm nhiên liệu. Tiến độ và quy mô các dự án này thay đổi theo từng giai đoạn, nên muốn biết số liệu cụ thể cần xem thông tin chính thức mới nhất.
Sự có mặt của nhà máy kéo theo cảng, đường nội bộ, khu tái định cư và một lớp người lao động từ nơi khác đến. Những xóm ven sông cũ một phần đã dời đi, nhường chỗ cho công trình. Người dân lâu năm ở đây vì vậy vừa có việc làm mới vừa mất đi một ít cảnh quen.
Ngoài điện, Ô Môn có các cơ sở xay xát lúa gạo, chế biến thủy sản và các trang trại nuôi cá tra ven sông Hậu. Cá tra là một trong những sản phẩm xuất khẩu lớn của Cần Thơ, và dải bờ sông từ Ô Môn lên Thốt Nốt có nhiều ao nuôi.
Vùng ruộng phía trong và mùa nước nổi
Rời quốc lộ đi vào trong, Ô Môn là ruộng lúa và vườn. Lúa ở đây làm hai đến ba vụ mỗi năm tuỳ vùng đê bao, với lịch xuống giống theo con nước. Kênh rạch chia đồng thành từng ô, nhà dân ở dọc bờ kênh, mỗi nhà một cây cầu nhỏ bắc qua mương.
Mùa nước nổi, khoảng giữa và cuối năm dương lịch, nước từ thượng nguồn về làm mặt kênh dâng cao. Ô Môn không ngập sâu như vùng Đồng Tháp Mười hay Tứ giác Long Xuyên, nhưng người dân vẫn quen với cảnh nước lên mấp mé bờ, đánh bắt cá đồng, hái bông điên điển. Từ khi có đê bao, ruộng vào mùa nước được bảo vệ hơn, nhưng cũng ít phù sa hơn, một chuyện mà nông dân lớn tuổi hay nhắc.
Với người về thăm quê, đi chợ Ô Môn buổi sáng là cách nhanh nhất thấy được sản vật của vùng: cá đồng, rau đồng, trái cây theo mùa, bánh dân gian. Giá cả và mặt hàng đổi theo mùa, không có gì cố định để ghi lại.
Phường cũ của Ô Môn trước 7/2025
Quận Ô Môn trước ngày bỏ cấp quận gồm các phường dưới đây. Tên phường trên giấy tờ người dân Ô Môn trong khoảng 2004–2025 thường là một trong số này:
- Châu Văn Liêm: khu trung tâm cũ quanh chợ Ô Môn, mang tên nhà cách mạng Châu Văn Liêm.
- Thới Hòa, Thới An: ven sông, gần trung tâm.
- Phước Thới: phía giáp Bình Thủy, nơi có trung tâm điện lực.
- Thới Long, Long Hưng: phía trong và phía thượng lưu, nhiều ruộng vườn.
- Trường Lạc: phía trong, giáp vùng Cờ Đỏ, Thới Lai.
Từ 1/7/2025, quận Ô Môn không còn. Đất các phường cũ được sắp lại thành một số phường mới của thành phố Cần Thơ, có phường giữ tên Ô Môn hoặc tên phường cũ tiêu biểu. Ranh giới có thể khác phường cũ cùng tên, nên khi cần chính xác thì tra theo tên ấp, khu vực, số nhà.
Ô Môn bây giờ thuộc đâu và làm giấy tờ ở đâu
Ở cấp thành phố, đất Ô Môn vẫn thuộc thành phố Cần Thơ. Từ 1/7/2025, thành phố này là đơn vị hợp nhất của Cần Thơ, Hậu Giang và Sóc Trăng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Người Ô Môn không phải sang tỉnh khác làm thủ tục cấp tỉnh như một số nơi; các sở, ngành vẫn đặt ở khu trung tâm Cần Thơ cũ.
Các việc thường ngày như chứng thực, đăng ký hộ tịch, xác nhận cư trú được làm ở bộ phận một cửa của phường mới. Trụ sở phường mới có thể là trụ sở của một phường cũ hoặc của quận cũ, tuỳ cách bố trí. Nếu chưa biết phường mình nay đặt trụ sở ở đâu, hỏi tổ trưởng khu vực hoặc gọi đường dây hỗ trợ của thành phố.
Những giấy tờ ghi "quận Ô Môn" hay "huyện Ô Môn" vẫn còn giá trị. Chỉ khi làm thủ tục mới, địa chỉ mới được cập nhật. Đây là nguyên tắc chung khi sắp xếp đơn vị hành chính, áp dụng cho cả chín quận huyện cũ của Cần Thơ.
Đi lại từ Ô Môn và quãng đường về trung tâm
Ô Môn nằm trên Quốc lộ 91, cách trung tâm Ninh Kiều một quãng không xa, đi xe máy hay ô tô đều thuận. Đường qua Bình Thủy, ngang sân bay Cần Thơ, rồi vào nội ô. Giờ cao điểm sáng và chiều, đoạn quốc lộ qua khu công nghiệp Trà Nóc và Bình Thủy hay đông, người đi làm thường xuất phát sớm hơn để tránh.
Từ Ô Môn đi vào vùng ruộng phía trong có các đường tỉnh và đường liên xã chạy dọc kênh, nối sang Cờ Đỏ, Thới Lai. Những con đường này nhỏ, hai bên là nhà dân và cầu bắc qua mương, nên đi chậm và cẩn thận khi trời mưa vì mặt đường trơn. Người lạ đi theo bản đồ điện thoại đôi khi bị dẫn vào đường đal nhỏ chỉ đủ cho xe máy, ô tô nên hỏi đường trước.
Xe khách đi Long Xuyên, Châu Đốc, Rạch Giá đều chạy ngang Ô Môn, có thể đón dọc quốc lộ nếu đã hẹn trước với nhà xe. Đường thủy trên sông Hậu nay chủ yếu cho ghe hàng; người đi lại bằng đò dọc như ngày trước gần như không còn.
Người Ô Môn đi xa tìm lại quê trên giấy
Nhiều người gốc Ô Môn đi làm ăn ở Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương hay nước ngoài, khi cần làm giấy tờ cho con cái hay thủ tục thừa kế mới phát hiện địa danh quê mình đã đổi mấy lần. Cách dễ nhất là bám vào tên ấp và tên xã cũ ghi trên giấy gốc, vì tên ấp thường ổn định hơn tên huyện, tên phường.
Khi đã có tên ấp, xã cũ, có thể đối chiếu với danh sách sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 của thành phố Cần Thơ để biết nay thuộc phường, xã nào. Nếu tên xã cũ nằm trong vùng mà năm 2004 đã chuyển sang Cờ Đỏ, rồi năm 2008 sang Thới Lai, cần lần qua từng mốc. Bộ phận một cửa ở phường, xã nơi có đất là chỗ trả lời chắc chắn nhất, vì họ giữ hồ sơ địa chính.
Đối với mộ phần, đất hương hoả ở quê, người đi xa nên nhờ họ hàng tại chỗ xác nhận lại tên phường, xã mới, kể cả số tờ, số thửa trên sổ. Làm sớm đỡ vất vả hơn khi đã có tranh chấp hay cần gấp.
Câu hỏi thường gặp
Quận Ô Môn được lập năm nào?
Quận Ô Môn được lập ngày 1/1/2004 khi thành phố Cần Thơ trực thuộc trung ương ra đời, từ thị trấn Ô Môn và một phần huyện Ô Môn của tỉnh Cần Thơ. Phần ruộng phía trong của huyện cũ được dùng để lập huyện Cờ Đỏ.
Huyện Ô Môn cũ nay gồm những nơi nào?
Đất huyện Ô Môn trước năm 2004 về sau thuộc ba đơn vị: quận Ô Môn, huyện Cờ Đỏ và huyện Thới Lai (lập năm 2008 từ Cờ Đỏ). Từ 7/2025, cả ba đều thuộc thành phố Cần Thơ mới, chia thành các phường, xã mới.
Ô Môn nay thuộc tỉnh thành nào?
Đất quận Ô Môn cũ nay thuộc thành phố Cần Thơ, đơn vị hợp nhất từ Cần Thơ, Hậu Giang và Sóc Trăng theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025. Đất quận chia vào một số phường của thành phố mới.
Trung tâm điện lực Ô Môn nằm ở đâu?
Trung tâm điện lực nằm ven sông Hậu ở phía quận Ô Môn giáp Bình Thủy, khu vực phường Phước Thới cũ. Từ quốc lộ có thể thấy các ống khói. Đây là khu công nghiệp, không phải nơi tham quan tự do.
Giấy khai sinh ghi huyện Ô Môn, tỉnh Hậu Giang có sai không?
Không sai. Thời 1976–1991, Ô Môn là huyện của tỉnh Hậu Giang rộng gồm cả Cần Thơ và Sóc Trăng. Giấy cấp trong giai đoạn đó ghi như vậy là đúng và vẫn có giá trị.