Quận Bình Thủy là một trong bốn quận đầu tiên của thành phố Cần Thơ trực thuộc trung ương, lập năm 2004, nằm phía thượng lưu sông Hậu so với Ninh Kiều. Đây là đất làng cổ Long Tuyền với đình Bình Thủy, nhà cổ Bình Thủy, đồng thời là nơi có sân bay Cần Thơ và khu công nghiệp Trà Nóc. Từ 1/7/2025, đất quận cũ chia vào một số phường của thành phố Cần Thơ mới.
Ít quận nào ở miền Tây có hai gương mặt đối lập như Bình Thủy: một bên là những ngôi nhà gỗ, đình làng, mộ phần của các nhà nho thế kỷ 19; bên kia là đường băng, nhà xưởng, kho bãi. Hiểu Bình Thủy là hiểu vì sao người Cần Thơ vẫn giữ được ký ức làng giữa lúc thành phố mở rộng.
Long Tuyền, cái tên cũ hơn Bình Thủy
Trước khi có tên Bình Thủy, vùng đất ven con rạch đổ ra sông Hậu ở đây được biết đến với tên làng Long Tuyền. Đây là một trong những làng có người Việt định cư khá sớm ở đất Cần Thơ, với vườn cây ăn trái dọc rạch, nghề buôn bán theo đường sông và một tầng lớp nho sĩ, điền chủ có tiếng vào thế kỷ 19. Tên Bình Thủy về sau dùng cho con rạch, cho ngôi đình, rồi cho đơn vị hành chính.
Tên Long Tuyền vẫn còn sống trong đời thường: trước 7/2025 quận có phường Long Tuyền, và ngôi đình làng vẫn được nhiều người gọi bằng tên chữ Long Tuyền cổ miếu. Người lớn tuổi khi kể chuyện quê thường nói "làng Long Tuyền" chứ ít nói "quận Bình Thủy".
Quận Bình Thủy được lập ngày 1/1/2004 cùng lúc với thành phố trực thuộc trung ương, trên đất một số phường của thành phố Cần Thơ thuộc tỉnh và vùng ven lân cận. Quận giữ nguyên tên tới khi cấp quận bỏ vào ngày 1/7/2025.
Đình Bình Thủy và nhà cổ họ Dương
Đình Bình Thủy là đình làng Long Tuyền, nằm gần rạch Bình Thủy, được xếp hạng di tích quốc gia. Đình có kiến trúc gỗ, mái ngói, nhiều hoành phi, câu đối, và mỗi năm vẫn tổ chức lễ Kỳ yên theo lệ làng, là dịp người dân trong vùng và người quê đi xa trở về. Với khách đến xem, nên đi vào ngày thường để có thời gian ngắm các mảng chạm, và giữ ý khi đình đang có lễ.
Cách đình không xa là nhà cổ Bình Thủy của dòng họ Dương, một ngôi nhà dựng từ cuối thế kỷ 19, pha giữa kiến trúc nhà Nam Bộ và kiểu trang trí châu Âu thời Pháp: mặt tiền có cột, có hoa văn, bên trong là gian thờ, bộ bàn ghế khảm, nền gạch hoa. Ngôi nhà vẫn do con cháu trong họ giữ gìn, có lúc được dùng làm bối cảnh quay phim. Khách đến xem nên hỏi giờ mở cửa và quy định chụp ảnh tại chỗ, vì đây là nhà có người ở, không phải bảo tàng.
Hai công trình này đứng cạnh nhau cho thấy cấu trúc một làng giàu ven sông Hậu thời trước: đình là trung tâm cộng đồng, còn nhà của các gia đình điền chủ, thương nhân là nơi lưu giữ nếp sống và đồ đạc của một thời.
Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa và chùa Nam Nhã
Bình Thủy là quê của thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa, nhà nho, nhà thơ đất Nam Bộ thế kỷ 19, nổi tiếng với tính cương trực và tác phẩm tuồng "Kim Thạch kỳ duyên". Đền thờ và phần mộ của ông nằm ở Bình Thủy, được người địa phương chăm sóc. Trước 7/2025, quận có một phường mang tên ông, phường Bùi Hữu Nghĩa, gồm cả phần cồn Sơn giữa sông Hậu.
Cũng trên đất Bình Thủy có chùa Nam Nhã, một công trình cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, thường được nhắc đến trong tài liệu địa phương vì liên quan tới các nhà nho yêu nước thời phong trào Duy Tân, Đông Du. Với người đọc quan tâm lịch sử, chùa được biết đến như một địa chỉ của phong trào trí thức đầu thế kỷ, hơn là chỉ một nơi lễ bái.
Những dấu tích này khiến Bình Thủy là điểm dừng hợp lý cho ai muốn hiểu đời sống văn hoá của người Cần Thơ xưa: chữ nghĩa, tuồng tích, lệ làng, gắn với một dòng rạch và những vườn cây quanh nó.
Sân bay, khu công nghiệp Trà Nóc và trục Quốc lộ 91
Mặt kia của Bình Thủy là công nghiệp và giao thông. Sân bay quốc tế Cần Thơ nằm trên địa bàn quận, gần trục đường Võ Văn Kiệt nối về trung tâm Ninh Kiều. Đây là sân bay chính của cả vùng đồng bằng, có các chuyến bay đi Hà Nội và một số thành phố khác; với người ở Hậu Giang, Sóc Trăng, Vĩnh Long, đi máy bay ra Bắc từ đây thường gần hơn về Tân Sơn Nhất.
Khu công nghiệp Trà Nóc nằm ven sông Hậu, là một trong những khu công nghiệp có sớm ở đồng bằng, với các nhà máy chế biến thủy sản, lương thực, kho cảng. Trục Quốc lộ 91 chạy dọc quận, nối Ninh Kiều lên Ô Môn, Thốt Nốt rồi sang Long Xuyên, nên phần đất ven quốc lộ đông xe tải, xe container suốt ngày.
Hai mảng làng cổ và công nghiệp sống cạnh nhau nhưng không chồng lên nhau: làng Long Tuyền và rạch Bình Thủy nằm lùi vào trong, còn sân bay, nhà máy bám theo quốc lộ và bờ sông Hậu. Người đến xem đình, nhà cổ nên đi theo các đường nhỏ ven rạch để tránh dòng xe tải trên quốc lộ.
Các phường cũ và đất Bình Thủy từ 1/7/2025
Trước 7/2025, quận Bình Thủy gồm các phường dưới đây. Đây là những tên hay gặp trên giấy tờ của người Bình Thủy trong khoảng 2004–2025.
- Bình Thủy: quanh rạch Bình Thủy, khu đình và nhà cổ.
- Long Tuyền: giữ tên làng cổ, phía trong rạch, nhiều vườn.
- Bùi Hữu Nghĩa: có đền thờ thủ khoa và phần cồn Sơn giữa sông Hậu.
- An Thới: giáp Ninh Kiều, khu dân cư dày, gần sân bay.
- Long Hòa: phía trong, khu dân cư mới mở cùng các trục đường lớn.
- Trà An, Trà Nóc, Thới An Đông: phía thượng lưu, quanh khu công nghiệp Trà Nóc và vùng ven sông.
Từ 1/7/2025, quận Bình Thủy không còn; đất quận cũ được sắp vào một số phường của thành phố Cần Thơ mới, phường mới gộp từ vài phường cũ. Một số tên quen như Bình Thủy, Long Tuyền có thể vẫn được giữ cho phường mới, nhưng ranh giới đã khác. Muốn biết chính xác nhà mình thuộc phường nào, hãy tra theo tên đường, số nhà, hoặc hỏi tại bộ phận một cửa của phường gần nhất.
Ở cấp thành phố, đất Bình Thủy vẫn thuộc thành phố Cần Thơ, nay là thành phố hợp nhất từ Cần Thơ, Hậu Giang và Sóc Trăng theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Cồn Sơn và một ngày ở Bình Thủy
Giữa sông Hậu, đối diện bờ Bình Thủy, là cồn Sơn, một cù lao nhỏ có vườn cây ăn trái và các hộ làm du lịch cộng đồng: đi xuồng quanh cồn, xem nuôi cá trong bè, ăn trái cây trong vườn. Muốn ra cồn phải đi đò từ bờ Bình Thủy; nên hỏi giờ đò chạy và giờ quay về trước khi qua, nhất là vào buổi chiều.
Một ngày ở Bình Thủy có thể sắp như sau: sáng sớm ghé đình Bình Thủy khi trời còn mát, xem nhà cổ họ Dương nếu nhà mở cửa, trưa ăn cơm ở các quán quanh chợ Bình Thủy, chiều qua cồn Sơn rồi quay về Ninh Kiều theo đường Lê Hồng Phong, Cách Mạng Tháng Tám. Toàn bộ quãng đường này không xa, đi xe máy là tiện nhất.
Nếu chỉ có vài giờ trước chuyến bay ở sân bay Cần Thơ, ghé đình Bình Thủy cũng là lựa chọn gần và đáng đi, vì quãng đường từ đình ra sân bay không dài. Nên dự trù thêm thời gian cho giờ cao điểm trên trục Võ Văn Kiệt và Quốc lộ 91.
Vườn, rạch và nếp sống người Long Tuyền
Lùi vào trong, cách quốc lộ chỉ vài trăm mét, Bình Thủy vẫn còn những dãy vườn dọc rạch: nhãn, xoài, mận, chuối trồng trên liếp đất cao, mương nước ở giữa. Đây là kiểu vườn quen thuộc của miền Tây, đào mương lấy đất đắp liếp để cây khỏi úng khi nước lên. Nhiều vườn đã thu hẹp vì nhà ở và đường mới, nhưng ở các phường phía trong như Long Tuyền cũ, cảnh vườn vẫn còn đủ để người đi qua nhận ra đây từng là làng.
Nếp sống làng hiện ra rõ nhất vào những dịp cúng đình, đám giỗ, đám cưới: rạp dựng trước sân, hàng xóm đến phụ nấu, con cháu đi làm xa về. Nhiều gia đình ở đây có gốc gác lâu đời, nhà thờ họ, bàn thờ tổ tiên đặt ở gian giữa, mộ phần trong vườn. Người mới dọn đến thường được nhắc nhở nhẹ nhàng về lệ xóm, chẳng hạn chuyện giữ yên tĩnh lúc có đám tang hay đóng góp khi đình có lễ.
Cũng chính vì gốc làng sâu nên Bình Thủy hay được các đoàn nghiên cứu kiến trúc, văn hoá chọn làm điểm khảo sát. Với người đọc muốn tìm hiểu, đi một vòng các con hẻm ven rạch vào buổi sáng, nói chuyện với người lớn tuổi, thường cho được nhiều điều hơn là đọc bảng giới thiệu.
Bình Thủy trên giấy tờ qua từng giai đoạn
Một người sinh ở làng Long Tuyền vào những năm 1980 sẽ có giấy khai sinh ghi tên đơn vị của thành phố Cần Thơ thuộc tỉnh Hậu Giang rộng, vì khi đó Cần Thơ chưa tách khỏi Sóc Trăng. Nếu sinh vào thập niên 1990, giấy sẽ ghi thành phố Cần Thơ, tỉnh Cần Thơ. Sinh từ năm 2004 trở đi thì là quận Bình Thủy, thành phố Cần Thơ. Còn từ ngày 1/7/2025, địa chỉ chỉ còn tên phường mới và thành phố Cần Thơ, không còn cấp quận.
Bốn cách ghi ấy chỉ cùng một mảnh đất, nên khi làm hồ sơ cần kê khai quê quán hay nơi sinh theo giấy tờ gốc, cứ ghi đúng như giấy đã cấp. Nếu biểu mẫu yêu cầu địa chỉ hiện tại, ghi theo tên phường mới. Hai thông tin này không mâu thuẫn nhau, cán bộ tiếp nhận đều quen với chuyện địa danh đổi qua các thời.
Với đất đai, sổ đỏ cấp trước 7/2025 ghi quận Bình Thủy vẫn có giá trị. Khi sang tên, thế chấp hay cấp đổi, cơ quan đăng ký đất đai sẽ cập nhật địa chỉ theo đơn vị mới. Không cần làm thủ tục riêng chỉ để đổi tên địa danh trên sổ.
Câu hỏi thường gặp
Quận Bình Thủy thành lập năm nào?
Quận Bình Thủy được lập ngày 1/1/2004, cùng lúc với thành phố Cần Thơ trực thuộc trung ương, trên đất một số phường của thành phố Cần Thơ thuộc tỉnh cũ và vùng ven. Quận tồn tại đến ngày 1/7/2025 khi bỏ cấp quận, huyện.
Bình Thủy cũ nay thuộc tỉnh thành nào?
Đất quận Bình Thủy cũ nay thuộc thành phố Cần Thơ mới, hợp nhất từ Cần Thơ, Hậu Giang và Sóc Trăng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Đất quận cũ được chia vào một số phường của thành phố mới.
Sân bay Cần Thơ thuộc quận nào?
Sân bay quốc tế Cần Thơ nằm trên địa bàn quận Bình Thủy cũ, gần trục đường Võ Văn Kiệt nối về trung tâm Ninh Kiều. Từ 7/2025, khu vực này thuộc một phường của thành phố Cần Thơ mới.
Đình Bình Thủy có phải là đình Long Tuyền không?
Đúng vậy. Đình Bình Thủy là đình của làng Long Tuyền xưa, tên chữ thường được nhắc là Long Tuyền cổ miếu. Đình được xếp hạng di tích quốc gia và hằng năm vẫn tổ chức lễ Kỳ yên theo lệ làng.
Nhà cổ Bình Thủy có mở cửa cho khách không?
Nhà cổ của họ Dương thường đón khách tham quan, nhưng vẫn là nhà có người ở, giờ mở cửa và quy định chụp ảnh có thể thay đổi. Nên hỏi trước tại chỗ hoặc qua người địa phương, ăn mặc lịch sự và giữ trật tự khi vào xem.
Phường Bùi Hữu Nghĩa ở Cần Thơ là ở đâu?
Phường Bùi Hữu Nghĩa là phường của quận Bình Thủy trước 7/2025, mang tên thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa, gồm cả phần cồn Sơn giữa sông Hậu. Từ 7/2025 đất phường này thuộc một phường mới của thành phố Cần Thơ.