Quận Ngũ Hành Sơn ở phía đông nam Đà Nẵng cũ, lập năm 1997, gồm các phường Mỹ An, Khuê Mỹ, Hòa Hải, Hòa Quý trước tháng 7/2025; tên quận lấy từ cụm núi đá vôi Ngũ Hành Sơn. Từ 1/7/2025 cấp quận bị bỏ, địa bàn Ngũ Hành Sơn cũ nay thuộc các phường của thành phố Đà Nẵng mới, hợp nhất từ Đà Nẵng và Quảng Nam.
Ít quận nào được đặt tên theo một thắng cảnh như vậy. Bài này đi qua năm ngọn núi, lớp chữ khắc trên đá, nghề tạc đá, bờ biển phía nam và cách đọc địa chỉ nơi đây sau sắp xếp.
Từ các xã ven biển Hòa Vang thành quận
Trước năm 1997, phần lớn đất Ngũ Hành Sơn là các xã ven biển phía nam của huyện Hòa Vang, thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng. Khi Đà Nẵng tách thành thành phố trực thuộc trung ương, quận Ngũ Hành Sơn được lập từ các xã này cùng một phần khu vực ven biển của nội thành cũ, các xã sau đó chuyển thành phường.
Quận giáp Sơn Trà ở phía bắc, giáp Hải Châu và Cẩm Lệ ở phía tây qua sông Cổ Cò và vùng ven sông Hàn, giáp Điện Bàn của Quảng Nam cũ ở phía nam, mặt đông là biển. Vì giáp Điện Bàn, nhiều làng ở Hòa Hải, Hòa Quý có quan hệ họ hàng, đi lại với làng bên Quảng Nam từ rất lâu, trước khi ranh giới tỉnh được kẻ năm 1997.
Sông Cổ Cò ngày xưa là đường thủy nối Đà Nẵng với Hội An; dòng sông bị bồi lấp dần qua thời gian và trong những năm gần đây được nạo vét, khơi thông lại. Câu chuyện con sông này cho thấy Ngũ Hành Sơn từng nằm trên trục giao thương cũ của xứ Quảng.
Từ năm 2025, khi Đà Nẵng và Quảng Nam hợp nhất, ranh giới giữa Ngũ Hành Sơn và Điện Bàn không còn là ranh giới tỉnh nữa; dải ven biển từ Sơn Trà đến Hội An trở lại thuộc một đơn vị hành chính như thời trước 1997.
Năm ngọn núi và tên gọi
Cụm Ngũ Hành Sơn gồm những khối núi đá vôi nhô lên giữa đồng cát ven biển. Tên năm ngọn núi theo năm hành, theo truyền thống được đặt dưới thời Minh Mạng:
- Kim Sơn — ngọn thấp, gần sông Cổ Cò, có chùa và hang nhỏ.
- Mộc Sơn — khối núi nhỏ, ít người lên hơn Thủy Sơn.
- Thủy Sơn — ngọn lớn nhất và được khám phá nhiều nhất, có hệ thống hang động, chùa và lối bậc đá lên các đỉnh nhỏ.
- Hỏa Sơn — gồm hai đỉnh, thường được gọi là Dương Hỏa Sơn và Âm Hỏa Sơn.
- Thổ Sơn — ngọn thấp ở phía nam cụm núi, đất bằng quanh chân đã có dân cư từ lâu.
Đá vôi ở đây từng được khai thác để tạc tượng, làm đồ mỹ nghệ trong thời gian dài. Từ khi núi được bảo vệ như di tích, việc khai thác đá trên núi bị dừng hẳn; thợ đá chuyển sang dùng đá đưa từ các tỉnh khác về.
Trên Thủy Sơn có những công trình được xếp vào hàng di tích như chùa Tam Thai — ngôi chùa từng được triều Nguyễn sắc phong — và chùa Linh Ứng, cùng các động Huyền Không, Tàng Chơn, Vân Thông. Động Huyền Không có vòm đá cao, ánh sáng chiếu xuống qua lỗ trên trần, là hình ảnh quen thuộc của Ngũ Hành Sơn. Các công trình này được tả như kiến trúc và di tích, bài không bàn tới giáo lý.
Núi Ngũ Hành Sơn được xếp hạng di tích danh thắng cấp quốc gia đặc biệt. Khi tham quan, đi giày đế bám, mang nước, và chú ý bậc đá trơn khi trời mưa.
Văn khắc Hán Nôm: thư viện trên vách đá
Trên vách đá và trong các hang động ở Ngũ Hành Sơn có nhiều văn khắc chữ Hán, chữ Nôm, gọi chung là văn khắc ma nhai, được khắc từ thời chúa Nguyễn tới thời Nguyễn. Nội dung gồm thơ, bài ký, ghi chép công đức, tên người đến thăm, cho thấy nơi này từng là danh thắng được giới trí thức, quan lại các thời qua lại thường xuyên.
Năm 2022, văn khắc Hán Nôm ở Ngũ Hành Sơn được UNESCO ghi danh là di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Đây là sự công nhận dành cho giá trị tư liệu: những dòng chữ ghi lại lịch sử, văn học, sinh hoạt của vùng đất qua nhiều thế kỷ.
Người đến tham quan thường không để ý tới những dòng chữ nhỏ trên vách đá. Nếu có thời gian, nên chậm lại ở các cửa động, nhìn kỹ vách đá: chữ khắc thường nằm ở chỗ ngang tầm mắt, có khi bị rêu phủ. Không chạm, không cào, không viết thêm lên vách — chính những vết khắc tự phát của khách sau này đã làm hỏng một phần di sản.
Với người nghiên cứu, văn khắc ở đây là nguồn tư liệu để đối chiếu lịch sử địa phương; nhiều bản đã được dịch và công bố trong các ấn phẩm của thành phố.
Làng đá Non Nước và nghề tạc đá
Dưới chân núi là làng đá mỹ nghệ Non Nước, thuộc địa bàn phường Hòa Hải cũ. Nghề tạc đá ở đây có từ nhiều đời, gắn với nguồn đá từ chính núi Ngũ Hành. Thợ làm tượng, đồ trang trí, cối, bia, chi tiết kiến trúc; sản phẩm đi khắp trong nước và ra nước ngoài.
Làng nghề nằm dọc các trục đường quanh núi, xưởng nối tiếp xưởng, tiếng đục đá và bụi đá là thứ dễ nhận ra. Khi đá trên núi bị cấm khai thác, làng chuyển sang dùng đá từ nơi khác, đồng thời phát triển thêm dòng sản phẩm nhỏ cho khách du lịch.
Nghề đá cho nhiều gia đình thu nhập ổn định, nhưng cũng có mặt nặng nhọc: bụi đá, tiếng ồn, tai nạn lao động. Thế hệ trẻ trong làng không phải ai cũng theo nghề, nên câu chuyện giữ nghề được nhắc lại nhiều năm nay.
Khi ghé mua đồ đá, nên hỏi rõ loại đá, nguồn gốc, cách đóng gói khi vận chuyển xa. Bài không nêu tên cơ sở, cũng không nêu giá, vì giá phụ thuộc kích cỡ, độ tinh xảo và loại đá.
Bờ biển phía nam: Mỹ An, Khuê Mỹ, Non Nước
Mặt đông của Ngũ Hành Sơn là dải bờ biển cát trắng dài, nối tiếp bãi Mỹ Khê từ phía Sơn Trà xuống tới bãi Non Nước và chạy tiếp sang Điện Bàn. Trước những năm 2000, đây chủ yếu là cát, phi lao, làng chài và nghĩa địa. Từ khi có đường ven biển, khu vực này nhanh chóng trở thành dải khu nghỉ dưỡng, khách sạn và khu đô thị.
Các phường Mỹ An, Khuê Mỹ phía bắc có nhiều khách sạn, quán ăn, khu phố du lịch; Hòa Hải, Hòa Quý phía nam có làng đá, khu đô thị mới, trường đại học và những làng cũ còn giữ nếp nông thôn ven biển.
Biển ở đây có mùa: mùa khô sóng êm, nước trong, mùa mưa bão sóng lớn, có những ngày treo cờ cấm tắm. Người địa phương tắm sáng sớm hoặc chiều muộn, tránh nắng gắt buổi trưa. Nên tắm ở khu vực có cứu hộ.
Làng chài ven biển phía nam vẫn còn thuyền thúng, ghe nhỏ kéo lên bãi sau mỗi chuyến đi đêm. Buổi sáng sớm, chợ cá trên bãi họp chốc lát rồi tan — một cảnh vẫn còn giữa những khu nghỉ dưỡng mới.
Làng quê dưới chân núi và lễ hội mùa xuân
Trước khi có những khu đô thị và khu nghỉ dưỡng, quanh chân núi Ngũ Hành là các làng nông nghiệp, làng chài và làng nghề đá. Người dân trồng khoai, rau màu trên đất cát, đánh cá ven bờ, và nhiều nhà vừa làm ruộng vừa làm đá. Một số làng còn giữ đình, giếng cổ, nhà thờ tộc, dù xung quanh đã thay đổi gần hết.
Ngay dưới chân núi, hằng năm vào khoảng tháng hai âm lịch có lễ hội Quán Thế Âm, một lễ hội văn hoá lớn của thành phố, thu hút đông người từ nhiều tỉnh. Lễ hội gồm phần nghi lễ truyền thống và phần hội với rước, biểu diễn nghệ thuật dân gian, hội chợ. Khi đi lễ hội, nên đi sớm, gửi xe ở bãi chính thức và giữ đồ cẩn thận vì rất đông.
Người lớn tuổi ở Hòa Hải, Hòa Quý vẫn kể về thời núi còn khai thác đá, tiếng nổ mìn, những chuyến xe chở đá đi khắp nơi; và về những năm đường ven biển chưa mở, từ làng ra phố phải đi đường đất qua cồn cát. Ký ức ấy giải thích vì sao nhiều gia đình có nhà ở đây từ lâu nhưng đất đai thay đổi giá trị rất nhanh trong hai thập niên.
Đô thị hoá cũng đưa đến những điều mới: trường đại học, bệnh viện, khu công nghệ, các tuyến đường rộng nối với Hội An. Ngũ Hành Sơn cũ vì vậy vừa là vùng di tích, vừa là vùng phát triển mới — hai mặt mà người ở đây sống cùng hằng ngày.
Từ 1/7/2025: Ngũ Hành Sơn cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Đà Nẵng hợp nhất với Quảng Nam thành thành phố Đà Nẵng trực thuộc trung ương; quận Ngũ Hành Sơn không còn. Các phường Mỹ An, Khuê Mỹ, Hòa Hải, Hòa Quý được sắp xếp lại vào các phường mới của thành phố.
Tên Ngũ Hành Sơn vẫn còn là tên của danh thắng; còn khi nói về địa giới hành chính trước tháng 7/2025 thì viết “quận Ngũ Hành Sơn cũ”. Để biết một địa chỉ cụ thể nay thuộc phường nào, tra theo tên phường cũ ghi trên giấy tờ bằng bảng đối chiếu chính thức.
Giấy tờ trước 1997 của cư dân Hòa Hải, Hòa Quý thường ghi “xã … huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng”; từ 1997 đến tháng 6/2025 ghi quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng. Cả ba mốc đều đúng với thời điểm cấp.
Vì quận cũ giáp Điện Bàn, sau hợp nhất hai bên cùng thuộc một thành phố. Những ai có đất, có họ hàng hai bên ranh cũ giờ làm thủ tục trong cùng một hệ thống hành chính, thuận hơn trước.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ Hành Sơn gồm những ngọn núi nào?
Ngũ Hành Sơn gồm năm ngọn núi đá vôi mang tên năm hành: Kim Sơn, Mộc Sơn, Thủy Sơn, Hỏa Sơn và Thổ Sơn. Thủy Sơn lớn nhất, có nhiều hang động và chùa; Hỏa Sơn gồm hai đỉnh Dương Hỏa Sơn và Âm Hỏa Sơn.
Quận Ngũ Hành Sơn có từ năm nào?
Quận Ngũ Hành Sơn thành lập năm 1997, khi Đà Nẵng tách khỏi tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng. Đất quận phần lớn trước đó là các xã ven biển phía nam huyện Hòa Vang. Trước 7/2025 quận có bốn phường Mỹ An, Khuê Mỹ, Hòa Hải, Hòa Quý.
Văn khắc Ngũ Hành Sơn được UNESCO công nhận năm nào?
Năm 2022, văn khắc Hán Nôm ở Ngũ Hành Sơn được ghi danh là di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương của UNESCO, ghi nhận giá trị tư liệu của các dòng chữ khắc trên vách đá qua nhiều thời kỳ.
Làng đá Non Nước còn dùng đá từ núi Ngũ Hành không?
Không. Núi đã được bảo vệ như di tích nên việc khai thác đá trên núi bị dừng. Thợ đá Non Nước nay dùng đá đưa từ các địa phương khác về để tạc tượng và làm đồ mỹ nghệ.
Ngũ Hành Sơn nay thuộc tỉnh nào?
Ngũ Hành Sơn cũ nay thuộc thành phố Đà Nẵng hình thành từ 1/7/2025 do hợp nhất Đà Nẵng và Quảng Nam. Cấp quận không còn, các phường cũ của quận được sắp xếp vào phường mới của thành phố.
Leo Thủy Sơn có khó không?
Lối lên Thủy Sơn là bậc đá, khá dốc ở vài đoạn nhưng người khỏe mạnh đi được; có thang máy lên một phần. Nên đi giày đế bám, mang nước, tránh giờ trưa nắng và cẩn thận khi bậc đá ướt sau mưa.