Huyện Hòa Vang là đơn vị ngoại thành trên đất liền của Đà Nẵng cũ, bao quanh phía tây các quận, gồm 11 xã: Hòa Bắc, Hòa Châu, Hòa Khương, Hòa Liên, Hòa Nhơn, Hòa Ninh, Hòa Phong, Hòa Phú, Hòa Phước, Hòa Sơn, Hòa Tiến. Từ 1/7/2025 cấp huyện bị bỏ; địa bàn Hòa Vang cũ nay thuộc các xã, phường mới của thành phố Đà Nẵng, hợp nhất từ Đà Nẵng và Quảng Nam.
Hòa Vang là mẹ đất của Đà Nẵng: gần như mọi quận ngoài lõi nội thành cũ đều được cắt ra từ huyện này. Bài kể chuyện huyện từ lịch sử, núi rừng, làng cổ đến nghề nông và cách đọc giấy tờ.
Huyện lâu đời đã sinh ra cả thành phố
Hòa Vang là tên huyện lâu đời của xứ Quảng. Trong một thời gian dài, đất Hòa Vang bao trọn cả vùng cửa biển, nên Đà Nẵng xưa thực chất là một vùng của huyện này. Khi người Pháp lập nhượng địa Tourane cuối thế kỷ XIX, phần cửa biển được tách ra, còn phần còn lại vẫn là huyện Hòa Vang.
Sau năm 1975, Hòa Vang thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, là huyện rộng bao quanh thành phố. Năm 1997, khi Đà Nẵng lên thành phố trực thuộc trung ương, các xã ven biển phía bắc của Hòa Vang thành quận Liên Chiểu, các xã ven biển phía nam thành quận Ngũ Hành Sơn. Năm 2005, bốn xã Hòa Thọ, Hòa Phát, Hòa An, Hòa Xuân tiếp tục tách ra để lập quận Cẩm Lệ.
Sau những lần cắt đất ấy, Hòa Vang còn 11 xã và trụ vững là huyện duy nhất trên đất liền của Đà Nẵng tới tháng 6/2025. Huyện lỵ đặt ở khu vực Túy Loan thuộc xã Hòa Phong. Tên các xã đều có tiền tố “Hòa”, theo cách đặt tên thống nhất của huyện, còn tên làng thật thì phong phú hơn nhiều.
Vì lịch sử ấy, rất nhiều người đang sống ở Liên Chiểu, Ngũ Hành Sơn, Cẩm Lệ có giấy tờ cũ ghi “huyện Hòa Vang”. Hiểu chuỗi cắt tách này là chìa khoá để đọc giấy tờ đất đai, hộ tịch của cả nửa thành phố.
Bà Nà – Núi Chúa: rừng trên mây phía tây
Phía tây Hòa Vang là vùng núi cao, trong đó Bà Nà – Núi Chúa thuộc địa bàn xã Hòa Ninh là nổi tiếng nhất. Đầu thế kỷ XX, người Pháp phát hiện khí hậu mát trên đỉnh Bà Nà và dựng khu nghỉ mát với nhiều biệt thự; sau chiến tranh khu này bị bỏ hoang, rừng phủ lại.
Từ thập niên 2000, Bà Nà được khai thác thành khu du lịch lớn trên đỉnh núi, có cáp treo đưa khách lên. Phía dưới, rừng Bà Nà – Núi Chúa là khu bảo tồn thiên nhiên với rừng nhiệt đới nhiều tầng, suối, thác và nhiều loài động thực vật. Không khí trên đỉnh mát hơn hẳn đồng bằng, có lúc chỉ cách nhau vài chục phút đi cáp treo mà như sang mùa khác.
Với người Hòa Vang, Bà Nà không chỉ là điểm du lịch mà còn là đầu nguồn nước, là rừng đã nuôi nhiều gia đình bằng nghề rừng, nghề lấy củi, hái lá thuốc trước đây. Việc bảo vệ rừng, giữ nguồn nước cho đồng bằng là chuyện được bàn nhiều mỗi khi có dự án mới.
Quanh chân núi có các suối, hồ, khu sinh thái nhỏ mà người thành phố hay về dịp cuối tuần. Mùa mưa nước suối lên nhanh, không nên tắm ở suối khi trời mưa trên núi.
Túy Loan, Phong Nam: làng cổ và món ăn của làng
Làng Túy Loan ở xã Hòa Phong là một trong những làng cổ nổi tiếng nhất Đà Nẵng, nằm bên sông Túy Loan, có đình làng xưa với kiến trúc gỗ, mái ngói, được xếp hạng di tích. Chợ Túy Loan họp theo phiên, là nơi giao thương của cả vùng nông thôn phía tây.
Túy Loan gắn với mì Quảng và bánh tráng. Nhiều người Đà Nẵng cho rằng mì Quảng Túy Loan có sợi dày, dai, nước nhưn đậm, ăn kèm bánh tráng nướng của làng. Nghề làm bánh tráng, làm mì vẫn còn ở nhiều hộ, sản phẩm chở ra phố mỗi ngày.
Làng Phong Nam ở xã Hòa Châu là một làng cổ khác, có những đường làng rợp cây, nhà vườn, đình làng và cánh đồng lúa. Làng được thành phố quan tâm giữ gìn như một không gian làng quê truyền thống, có các hoạt động đón khách tham quan theo kiểu du lịch cộng đồng.
Ngoài hai làng trên, Hòa Vang còn nhiều làng có đình, chùa, nhà thờ tộc, giếng cổ. Mỗi làng có lễ tế đình, hội làng riêng. Khi đến, nên đi theo người địa phương, hỏi phép trước khi vào khu thờ tự của dòng họ.
Hòa Bắc: sông Cu Đê và làng của đồng bào Cơ Tu
Xã Hòa Bắc ở góc tây bắc huyện, giáp đất Huế và Quảng Nam cũ, là vùng núi có sông Cu Đê chảy qua. Đây là nơi sinh sống của đồng bào Cơ Tu ở Đà Nẵng, với những làng như Tà Lang, Giàn Bí, Nam Yên. Nhà gươl — nhà cộng đồng của người Cơ Tu — là trung tâm sinh hoạt làng.
Người Cơ Tu ở Hòa Bắc giữ nhiều nét văn hoá: dệt thổ cẩm, đan lát, múa tung tung da dá, các lễ hội gắn với mùa màng. Một số làng làm du lịch cộng đồng, đón khách ở nhà dân, đưa khách đi suối, hái rau rừng, nấu cơm lam, nướng cá suối.
Sông Cu Đê ở đoạn thượng nguồn trong xanh, nhiều ghềnh đá, là nơi người thành phố về cắm trại. Mùa mưa nước lũ lên nhanh và mạnh, nhiều đoạn đường có thể bị chia cắt. Đi Hòa Bắc vào mùa mưa nên hỏi tình hình đường trước.
Khi đến làng Cơ Tu, nên tôn trọng phong tục, không tự ý vào nhà gươl, không chụp ảnh người khi chưa hỏi, mua sản phẩm thủ công trực tiếp từ người làm để họ được hưởng trọn công sức.
Đồng lúa, sông Yên và đập An Trạch
Phần đồng bằng của Hòa Vang là vùng lúa, rau màu và chăn nuôi, cung cấp lương thực, rau xanh cho thành phố. Các xã Hòa Tiến, Hòa Châu, Hòa Phước, Hòa Khương có đồng ruộng rộng, tưới nhờ hệ thống thủy lợi lấy nước từ sông Yên và các hồ chứa.
Đập An Trạch trên sông Yên là công trình thủy lợi lâu đời, dẫn nước tưới cho đồng ruộng Hòa Vang và một phần Điện Bàn của Quảng Nam cũ; nước từ đây cũng liên quan tới nguồn cấp nước sinh hoạt của thành phố. Mùa khô, câu chuyện nước mặn xâm nhập ở hạ lưu sông Cầu Đỏ, sông Yên ảnh hưởng tới nước máy của Đà Nẵng là chủ đề thời sự quen thuộc.
Hồ Đồng Nghệ ở xã Hòa Khương và các hồ chứa khác vừa phục vụ tưới, vừa là nơi người dân câu cá, đi dạo. Vùng đồi trung du trồng keo, cây ăn quả, chăn nuôi bò.
Đô thị hoá đang lan vào Hòa Vang: khu dân cư mới, khu công nghiệp, đường lớn nối ra cao tốc. Nhiều gia đình nông dân bán đất, chuyển nghề, trong khi một số khác giữ ruộng, chuyển sang trồng rau sạch, hoa cho thành phố.
Về Hòa Vang cũ: những điều nên biết trước khi đi
Mùa mưa lũ đến nhanh. Hòa Vang nằm ở hạ lưu nhiều con sông từ núi đổ về, mùa mưa bão cuối năm nước lên nhanh, nhiều đoạn đường thấp bị ngập, vùng núi Hòa Bắc, Hòa Ninh có thể sạt lở. Nên theo dõi tin thời tiết trước khi đi.
Đường lên núi dốc và vắng. Đường vào các xã vùng núi có đoạn dốc, cua gắt, ít nhà dân, sóng điện thoại yếu. Đổ đầy xăng, mang nước, báo người nhà lộ trình, không đi một mình vào rừng khi chưa quen.
Đi chợ phiên làng. Chợ phiên Túy Loan và chợ các xã bán rau, gà, cá đồng, bánh tráng, đồ khô của người làng. Đến sớm mới gặp hàng nhà làm; trưa chợ đã thưa.
Tắm suối có điều kiện. Suối đẹp nhưng có chỗ nước xoáy, đá trơn; không tắm khi trời mưa trên núi, không để trẻ nhỏ xuống nước một mình, không nhảy từ đá cao xuống chỗ chưa biết độ sâu.
Mua đất cần kiểm quy hoạch. Đất Hòa Vang nhiều năm là đối tượng mua bán sôi động theo các tin quy hoạch. Trước khi xuống tiền, kiểm tại cơ quan có thẩm quyền về quy hoạch, mục đích sử dụng đất và tên xã cũ, mới của thửa đất.
Giữ sạch làng quê. Khi về làng cổ, cắm trại bên suối, mang rác về, không bẻ cây, không ồn ào khu dân cư buổi tối — những điều nhỏ giữ cho làng quê còn chào đón người thành phố.
Từ 1/7/2025: Hòa Vang cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Đà Nẵng hợp nhất với Quảng Nam, giữ tên thành phố Đà Nẵng; cấp huyện bị bỏ nên huyện Hòa Vang không còn. 11 xã cũ của Hòa Vang được sắp xếp lại thành một số xã, phường mới lớn hơn, trực thuộc thành phố.
Bài không ghép cụ thể từng xã cũ vào đơn vị mới nào. Cách chắc chắn là lấy tên xã cũ trên giấy tờ (Hòa Bắc, Hòa Ninh, Hòa Phong…) rồi tra bảng đối chiếu chính thức của thành phố, hoặc hỏi ủy ban xã, phường mới nơi có nhà đất.
Giấy tờ đất ở Hòa Vang thường có lịch sử dài: có thửa đất cấp giấy thời còn tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, có thửa nằm ở xã đã chuyển sang quận Cẩm Lệ, Liên Chiểu, Ngũ Hành Sơn. Khi mua bán, chuyển nhượng, đối chiếu đủ các mốc tên gọi để tránh nhầm lẫn.
Sau hợp nhất, phía nam Hòa Vang cũ giáp đất Điện Bàn, Đại Lộc của Quảng Nam cũ nay cùng một thành phố; người dân hai bên ranh cũ đi lại, làm ăn trong cùng hệ thống hành chính.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hòa Vang có những xã nào trước sáp nhập?
Trước 1/7/2025 Hòa Vang có 11 xã: Hòa Bắc, Hòa Châu, Hòa Khương, Hòa Liên, Hòa Nhơn, Hòa Ninh, Hòa Phong, Hòa Phú, Hòa Phước, Hòa Sơn, Hòa Tiến. Huyện lỵ đặt ở khu vực Túy Loan thuộc xã Hòa Phong.
Hòa Vang nay thuộc đâu?
Hòa Vang cũ nay thuộc thành phố Đà Nẵng hình thành từ 1/7/2025 do hợp nhất Đà Nẵng và Quảng Nam. Cấp huyện đã bỏ, các xã cũ được sắp xếp vào xã, phường mới của thành phố, tra theo tên xã trên giấy tờ.
Bà Nà thuộc xã nào của Hòa Vang?
Khu vực Bà Nà – Núi Chúa thuộc địa bàn xã Hòa Ninh của Hòa Vang cũ. Đây vừa là khu bảo tồn thiên nhiên vừa có khu du lịch trên đỉnh núi, khí hậu mát quanh năm so với đồng bằng.
Những quận nào của Đà Nẵng từng là đất Hòa Vang?
Liên Chiểu và Ngũ Hành Sơn lập năm 1997 phần lớn từ các xã ven biển của Hòa Vang; Cẩm Lệ lập năm 2005 từ bốn xã Hòa Thọ, Hòa Phát, Hòa An, Hòa Xuân của Hòa Vang cùng phường Khuê Trung của Hải Châu.
Làng Túy Loan nổi tiếng về gì?
Túy Loan là làng cổ ở xã Hòa Phong, có đình làng xưa được xếp hạng di tích, chợ phiên, và nổi tiếng với mì Quảng, bánh tráng làm theo lối truyền thống. Làng nằm gần huyện lỵ cũ của Hòa Vang.
Đi làng Cơ Tu ở Hòa Bắc cần lưu ý gì?
Nên đi mùa khô, hỏi tình hình đường nếu trời mưa vì nước sông Cu Đê lên nhanh. Đến làng thì tôn trọng phong tục, không tự ý vào nhà gươl, hỏi trước khi chụp ảnh và mua sản phẩm trực tiếp từ người làm.