Huyện Hoàng Sa là đơn vị hành chính cấp huyện đặt cho quần đảo Hoàng Sa ngoài Biển Đông, thành lập năm 1982 trong tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng và thuộc thành phố Đà Nẵng từ năm 1997. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện và Đà Nẵng hợp nhất với Quảng Nam, huyện Hoàng Sa trở thành đặc khu Hoàng Sa thuộc thành phố Đà Nẵng.
Đây là đơn vị đặc biệt nhất trong tám đơn vị của Đà Nẵng cũ: quần đảo bị Trung Quốc dùng vũ lực chiếm giữ từ năm 1974, nên bộ máy hành chính của huyện đặt trong đất liền. Bài trình bày lịch sử hành chính và tư liệu theo hướng tra cứu.
Quần đảo Hoàng Sa nằm ở đâu, gồm những gì
Quần đảo Hoàng Sa nằm ở phía bắc Biển Đông, ngoài khơi miền Trung Việt Nam, đối diện khoảng bờ biển Quảng Ngãi, Quảng Nam, Đà Nẵng. Quần đảo gồm nhiều đảo nhỏ, cồn cát, bãi đá ngầm, rạn san hô, phân bố trên một vùng biển rộng.
Các tư liệu thường chia quần đảo thành hai nhóm chính: nhóm phía đông gọi là nhóm An Vĩnh, và nhóm phía tây gọi là nhóm Lưỡi Liềm vì các đảo xếp thành hình cong. Những tên đảo như Hoàng Sa, Phú Lâm, Quang Ảnh, Hữu Nhật, Duy Mộng, Quang Hòa, Tri Tôn xuất hiện trong nhiều tài liệu tiếng Việt.
Các đảo phần lớn thấp, hình thành từ san hô và cát, có cây bụi, phân chim, một số đảo có giếng nước. Vùng biển quanh quần đảo là ngư trường truyền thống của ngư dân miền Trung, nhất là ngư dân Quảng Ngãi, Quảng Nam, Đà Nẵng.
Bài không đưa ra số liệu diện tích, khoảng cách cụ thể vì các con số khác nhau tùy cách đo và nguồn; bạn đọc cần số chính xác nên tra tài liệu chính thức của cơ quan nhà nước về biển đảo.
Đội Hoàng Sa và các tư liệu cổ
Nhiều tư liệu cổ của Việt Nam ghi nhận việc khai thác và quản lý quần đảo từ thời chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Đội Hoàng Sa được lập, tuyển người chủ yếu từ đảo Lý Sơn và vùng ven biển Quảng Ngãi, hằng năm ra đảo thu lượm sản vật, hàng hóa từ tàu đắm, đo đạc đường biển. Đội Bắc Hải hoạt động phối hợp ở các vùng biển xa hơn.
Dưới triều Nguyễn, đặc biệt thời Minh Mạng, các đoàn thủy quân được cử ra quần đảo đo vẽ, dựng bia, cắm mốc, trồng cây; việc này được ghi trong châu bản và sử sách của triều đình. Nhiều tên đảo hiện nay mang tên người chỉ huy các chuyến đi ấy.
Ở Lý Sơn, lễ khao lề thế lính Hoàng Sa là nghi lễ của cộng đồng tưởng nhớ những người lính ra đi không trở về, được giữ gìn và công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Lễ này cho thấy ký ức về Hoàng Sa nằm trong đời sống cộng đồng, không chỉ trong văn bản.
Các bản đồ cổ, sách địa lý, châu bản triều Nguyễn cùng tư liệu của người phương Tây đi biển là nguồn tư liệu thường được dẫn khi nói về lịch sử quần đảo. Một phần trong đó được trưng bày tại Đà Nẵng và các bảo tàng khác.
Các mốc hành chính của Hoàng Sa
Bảng tóm tắt những mốc hành chính hay được nhắc tới. Các mốc thời Pháp thuộc và trước 1975 được trình bày theo tư liệu phổ biến; bạn đọc cần chính xác văn bản nên tra nguyên văn trong tài liệu chính thức.
| Thời kỳ | Quần đảo được đặt vào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thời chúa Nguyễn, triều Nguyễn | Quản lý qua đội Hoàng Sa, thủy quân triều đình | Khai thác, đo vẽ, dựng bia |
| Thời Pháp thuộc | Đặt vào đơn vị hành chính thuộc tỉnh Thừa Thiên | Theo các văn bản hành chính thời đó |
| Trước 1975 ở miền Nam | Chuyển sang tỉnh Quảng Nam, gắn với vùng Hòa Vang | Theo tư liệu hành chính thường được dẫn |
| Năm 1974 | Trung Quốc dùng vũ lực chiếm giữ toàn bộ quần đảo | Sự kiện Hải chiến Hoàng Sa tháng 1/1974 |
| Năm 1982 | Huyện Hoàng Sa thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng | Thành lập huyện đảo |
| Từ 1/1/1997 | Huyện Hoàng Sa thuộc thành phố Đà Nẵng | Khi tách tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng |
| Từ 1/7/2025 | Đặc khu Hoàng Sa thuộc thành phố Đà Nẵng | Bỏ cấp huyện, Đà Nẵng hợp nhất Quảng Nam |
Nhìn qua bảng sẽ thấy Hoàng Sa luôn gắn với dải đất miền Trung từ Huế tới Quảng Nam, Đà Nẵng. Việc huyện đi theo Đà Nẵng năm 1997 là sự tiếp nối mối liên hệ hành chính đã có với vùng Hòa Vang từ trước.
Trong thời gian dài sau khi lập huyện, bộ máy hành chính chủ yếu tồn tại trên văn bản. Từ thập niên 2010, thành phố Đà Nẵng kiện toàn ủy ban nhân dân huyện Hoàng Sa, đặt trụ sở làm việc trong đất liền, nhằm thực hiện các nhiệm vụ như lưu giữ tư liệu, tuyên truyền và hỗ trợ ngư dân.
Năm 1974 và ý nghĩa của một huyện đảo đặt trong đất liền
Tháng 1/1974, Trung Quốc dùng vũ lực đánh chiếm phần quần đảo còn do lực lượng Việt Nam Cộng hòa quản lý, sau khi trước đó đã chiếm phần phía đông. Trong trận Hải chiến Hoàng Sa, nhiều chiến sĩ hải quân hy sinh. Từ đó đến nay, quần đảo nằm dưới sự chiếm giữ của Trung Quốc.
Việt Nam khẳng định chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa và duy trì đơn vị hành chính tương ứng. Việc thành lập huyện năm 1982, giữ huyện trong cơ cấu hành chính của Đà Nẵng suốt nhiều năm, và chuyển thành đặc khu năm 2025 thể hiện sự liên tục ấy trên phương diện quản lý nhà nước.
Với người Đà Nẵng, Hoàng Sa hiện diện trong đời sống qua nhiều cách: tên đường Hoàng Sa ven bán đảo Sơn Trà, nhà trưng bày tư liệu, các buổi tưởng niệm những người hy sinh năm 1974, và câu chuyện của ngư dân đánh bắt ở ngư trường truyền thống.
Bài này trình bày ở mức tư liệu và hành chính; người đọc muốn hiểu sâu về luật biển, các lập luận pháp lý nên tìm các công trình nghiên cứu chuyên ngành và văn bản chính thức của nhà nước.
Ngư dân và ngư trường truyền thống
Vùng biển quanh Hoàng Sa từ lâu là ngư trường của ngư dân miền Trung. Tàu cá từ Lý Sơn, Bình Sơn của Quảng Ngãi, từ Tam Kỳ, Núi Thành của Quảng Nam cũ, từ Thọ Quang của Đà Nẵng thường ra khơi theo các mùa cá, đánh bắt cá ngừ, mực, cá chuồn.
Các chuyến biển dài ngày đòi hỏi tàu lớn, nhiều bạn ghe, nhiều ngày lênh đênh. Ngư dân đi theo tổ đội để hỗ trợ nhau khi gặp sự cố, thời tiết xấu. Gia đình họ ở đất liền theo dõi tin tức qua đài và liên lạc vô tuyến.
Hội nghề cá và chính quyền các địa phương ven biển có những chương trình hỗ trợ ngư dân bám biển, như hỗ trợ nhiên liệu, đóng tàu vỏ thép, bảo hiểm. Thông tin cụ thể về các chương trình này nên hỏi cơ quan quản lý nghề cá hiện hành.
Câu chuyện của ngư dân là phần sống động nhất khi nói về Hoàng Sa hôm nay, vì đó là những người vẫn đi lại trên vùng biển truyền thống của cha ông.
Đọc tư liệu về Hoàng Sa cho đúng: vài nguyên tắc
Thông tin về Hoàng Sa trên mạng rất nhiều, chất lượng không đều. Người đọc, nhất là học sinh, sinh viên làm bài tìm hiểu, có thể theo mấy nguyên tắc sau để không lẫn tư liệu thật với lời đồn:
- Ưu tiên tư liệu gốc đã được công bố: châu bản triều Nguyễn, sách sử của triều đình, bản đồ cổ có nguồn lưu trữ rõ ràng, và các ấn phẩm của cơ quan nhà nước về biển đảo.
- Với bản đồ, xem năm xuất bản, nơi lưu giữ, người vẽ; một hình ảnh bản đồ lan truyền không có thông tin nguồn thì chưa dùng làm căn cứ được.
- Phân biệt rõ sự kiện, thời điểm, văn bản hành chính với bình luận, cảm xúc. Bài làm tốt nêu được mốc và nguồn, không chỉ nêu khẳng định.
- Khi trích con số (diện tích, khoảng cách, số đảo), ghi rõ nguồn và năm của nguồn, vì các tài liệu khác nhau có thể dùng cách tính khác nhau.
- Tìm đọc thêm các nghiên cứu của những nhà nghiên cứu lịch sử, địa lý, luật biển có uy tín, đã được xuất bản chính thức.
- Nếu có dịp, đến xem tư liệu thật tại nhà trưng bày, bảo tàng; đọc phần chú thích dưới từng hiện vật.
Những nguyên tắc này cũng là cách trang này viết bài: chỉ nêu những mốc được nhiều nguồn chính thức ghi nhận, phần nào chưa chắc thì viết chung và dặn bạn đọc tra thêm.
Từ 1/7/2025: đặc khu Hoàng Sa
Từ 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Trong cơ cấu mới, các huyện đảo được chuyển thành đặc khu, đơn vị hành chính tương đương cấp xã nhưng có tên gọi riêng phản ánh tính chất hải đảo. Huyện Hoàng Sa trở thành đặc khu Hoàng Sa thuộc thành phố Đà Nẵng, khi Đà Nẵng hợp nhất với Quảng Nam theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Cùng đợt này, các huyện đảo khác trên cả nước như Côn Đảo, Phú Quốc, Lý Sơn, Cát Hải, Bạch Long Vĩ… cũng chuyển thành đặc khu, nên khái niệm đặc khu nay không còn hiếm như trước.
Khi viết về Hoàng Sa trong giai đoạn trước tháng 7/2025, gọi là “huyện Hoàng Sa” hoặc “huyện đảo Hoàng Sa”; sau đó gọi là “đặc khu Hoàng Sa, thành phố Đà Nẵng”. Trước năm 1997, tên đúng là “huyện Hoàng Sa, tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng”.
Những ai muốn tìm hiểu thêm có thể ghé Nhà trưng bày Hoàng Sa ở Đà Nẵng, đọc các ấn phẩm tư liệu do thành phố và các cơ quan nghiên cứu phát hành, hoặc đến Lý Sơn để thấy dấu tích đội Hoàng Sa xưa.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hoàng Sa thành lập năm nào?
Huyện Hoàng Sa thành lập năm 1982, thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng. Từ 1/1/1997 khi tỉnh này chia tách, huyện thuộc thành phố Đà Nẵng trực thuộc trung ương, và từ 1/7/2025 chuyển thành đặc khu Hoàng Sa.
Đặc khu Hoàng Sa thuộc tỉnh nào?
Đặc khu Hoàng Sa thuộc thành phố Đà Nẵng, đơn vị cấp tỉnh hình thành từ 1/7/2025 do hợp nhất Đà Nẵng và Quảng Nam theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Đặc khu là tên gọi mới thay cho huyện đảo.
Đội Hoàng Sa là gì?
Đội Hoàng Sa là lực lượng được chúa Nguyễn lập, tuyển người chủ yếu từ Lý Sơn và ven biển Quảng Ngãi, hằng năm ra quần đảo khai thác sản vật, đo đạc đường biển. Hoạt động này được ghi trong nhiều tư liệu cổ và tiếp tục dưới triều Nguyễn.
Quần đảo Hoàng Sa gồm những nhóm đảo nào?
Tài liệu thường chia quần đảo thành nhóm An Vĩnh ở phía đông và nhóm Lưỡi Liềm ở phía tây, gồm nhiều đảo nhỏ, cồn cát, bãi đá ngầm và rạn san hô. Các tên như Hoàng Sa, Phú Lâm, Quang Ảnh, Tri Tôn thường được nhắc tới.
Có thể tìm hiểu về Hoàng Sa ở đâu tại Đà Nẵng?
Nhà trưng bày Hoàng Sa ở khu vực Sơn Trà cũ giới thiệu tư liệu, bản đồ, hiện vật về quần đảo và lịch sử xác lập chủ quyền. Nên kiểm giờ mở cửa trước khi đến và dành đủ thời gian đọc phần chú thích tư liệu.
Trước 1997 ghi địa chỉ Hoàng Sa thế nào?
Trước 1997, đơn vị đúng là huyện Hoàng Sa, tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng. Từ 1997 đến tháng 6/2025 ghi huyện Hoàng Sa, thành phố Đà Nẵng; từ 7/2025 ghi đặc khu Hoàng Sa, thành phố Đà Nẵng.