Quận 11 là quận nội thành phía tây TP Hồ Chí Minh cho tới ngày 30/6/2025, giáp Quận 5, Quận 6, Quận 10, Tân Bình và Tân Phú. Từ 1/7/2025, đất Quận 11 cũ chia thành bốn phường của TP Hồ Chí Minh: Hòa Bình, Phú Thọ, Bình Thới và Minh Phụng.
Quận này là nối dài của khu Chợ Lớn về phía bắc: nhà phố người Hoa, xưởng dệt nhỏ, tiệm cơ khí, hội quán, xen với các công trình lớn như trường đua Phú Thọ, nhà thi đấu Phú Thọ và công viên Đầm Sen.
Với người đọc giấy tờ cũ, Quận 11 là một trong những nơi tên phường đổi nhiều nhất trong thời gian ngắn. Bài này kể lại các lớp tên đó, cùng những gì làm nên bộ mặt của quận: chùa cổ, xưởng dệt, chợ, khu vui chơi và nếp sống của các gia đình người Hoa lâu đời.
Phú Thọ, Bình Thới: những làng cũ dưới lớp phố
Trước khi thành phố lan ra, đất Quận 11 thuộc các làng như Phú Thọ, Bình Thới thuộc vùng Chợ Lớn. Gò Đồng, Gò Cây Mai là những gò đất cao xưa kia, tên còn lại trong sách và một số di tích. Chùa Giác Viên, dựng từ thế kỷ 18 ở bên đầm sen cũ, và chùa Phụng Sơn trên đường 3 tháng 2 là hai công trình cổ nhất của quận, giữ nhiều tượng gỗ, hoành phi, câu đối có giá trị nghệ thuật.
Thời Pháp và sau năm 1954, khu vực này phát triển thành vùng sản xuất nhỏ của người Hoa và người Việt từ các nơi đến: dệt, nhuộm, đúc kim loại, làm nhựa, làm đồ gia dụng. Tên đường Minh Phụng, Lạc Long Quân, Lãnh Binh Thăng, Hàn Hải Nguyên, Ông Ích Khiêm quen thuộc với dân buôn sỉ vải, chỉ, phụ liệu may mặc.
Sau năm 1976, Quận 11 của TP Hồ Chí Minh hình thành với 16 phường đánh số. Ranh quận ít thay đổi đến năm 2025; đợt sắp xếp đầu năm 2025 nhập bớt vài phường, rồi từ tháng 7/2025 tất cả gom thành bốn phường.
Bốn phường mới và những cái tên được chọn
Khi gom 16 phường số cũ thành bốn phường, thành phố chọn những cái tên đã quen với người trong quận. Hòa Bình là tên con đường lớn chạy ngang phía tây quận, nơi có cổng Đầm Sen. Phú Thọ là tên làng Phú Thọ xưa, còn lại trong tên trường đua Phú Thọ, nhà thi đấu Phú Thọ. Bình Thới là tên làng cũ, tên đường và tên chợ Bình Thới. Minh Phụng là tên con đường dài nối Quận 11 với Quận 6, gắn với các dãy nhà phố buôn bán của người Hoa.
Một điều cần nhớ để khỏi nhầm: phường Phú Thọ mới trên đất Quận 11 cũ không liên quan gì tới phường Phú Thọ cũ của thành phố Thủ Dầu Một bên Bình Dương. Phường cũ ấy nay thuộc phường Thủ Dầu Một của TP Hồ Chí Minh. Hai cái tên trùng nhau chỉ vì vùng Nam Bộ có nhiều làng cùng chọn chữ Phú, chữ Thọ.
Ranh bốn phường mới không trùng với các trục đường quen thuộc, nên người dân thường không đoán được nhà mình thuộc phường nào chỉ bằng tên đường. Cách chắc chắn là lấy tên phường số cũ trong giấy tờ rồi đối chiếu bảng sắp xếp của thành phố, hoặc hỏi trung tâm phục vụ hành chính công.
Đầm Sen, trường đua và những ký ức chung
Công viên văn hóa Đầm Sen mở cửa từ cuối thập niên 1980 trên vùng đầm trũng cạnh chùa Giác Viên. Với nhiều thế hệ trẻ em thành phố, đi Đầm Sen dịp Tết thiếu nhi hay ngày lễ là kỷ niệm khó quên: hồ sen, thuyền đạp nước, vườn thú nhỏ, khu cây cảnh, các khu vui chơi ngoài trời. Đầm Sen nằm bên đường Hòa Bình; khu đất rộng này thuộc một trong bốn phường mới, khi cần ghi địa chỉ chính xác bạn nên tra lại theo số nhà.
Trường đua Phú Thọ có từ thời Pháp, từng là nơi đua ngựa nổi tiếng nhất miền Nam. Sau nhiều thập niên, hoạt động đua ngựa đã dừng; khu đất rộng giữa quận đang được bàn chuyển đổi công năng. Bên cạnh là nhà thi đấu Phú Thọ, nơi tổ chức nhiều giải thể thao và sự kiện lớn của thành phố từ những năm 2000.
Người Quận 11 cũ cũng quen với chợ Thiếc bán đồ nhôm, đồ nhựa, chợ Bình Thới, và các con hẻm sâu trên đường Lạc Long Quân, nơi tiếng máy dệt vang từ sáng tới tối. Những năm gần đây nhiều xưởng đã dời ra ngoại thành vì quy định về môi trường, khu phố yên hơn nhưng vẫn giữ nếp buôn bán.
Quận 11 cũ trong bức tranh Chợ Lớn
Người ngoài hay gọi chung cả Quận 5, Quận 6, Quận 11 là Chợ Lớn. Thật ra mỗi quận có một sắc thái riêng.
| Khu vực | Nét chính | Nay thuộc |
|---|---|---|
| Quận 5 cũ | Hội quán, chợ Kim Biên, phố thuốc bắc, nhà thờ Cha Tam | Phường Chợ Quán, An Đông, Chợ Lớn |
| Quận 6 cũ | Chợ Bình Tây, bến xe Chợ Lớn, kênh Lò Gốm | Phường Bình Tây, Bình Tiên, Bình Phú, Phú Lâm |
| Quận 11 cũ | Xưởng dệt, chợ Thiếc, chùa cổ, Đầm Sen | Phường Hòa Bình, Phú Thọ, Bình Thới, Minh Phụng |
Ở cả ba khu, tiếng Quảng Đông, tiếng Triều Châu, tiếng Phúc Kiến vẫn còn nghe trong các gia đình người Hoa lâu đời, cùng với các lễ như Tết Nguyên tiêu, vía Bà Thiên Hậu. Đó là lý do người Sài Gòn vẫn nói "xuống Chợ Lớn" dù về hành chính tên này không còn là quận.
Ghé Quận 11 cũ trong một buổi
Một buổi sáng ở Quận 11 cũ có thể bắt đầu ở chùa Giác Viên, đi vào từ đường Lạc Long Quân qua một con hẻm nhỏ, rồi sang chùa Phụng Sơn trên đường 3 tháng 2. Cả hai đều là di tích kiến trúc với tượng thờ, hoành phi chạm khắc, sân chùa yên tĩnh. Khi vào chính điện nên giữ trật tự, không đứng lên bệ, không chạm vào tượng.
Gần trưa có thể ghé chợ Thiếc hoặc chợ Bình Thới để ăn các món người Hoa và người Việt pha trộn: hủ tiếu, mì, há cảo, bánh bao, chè. Chiều mát thì vào Đầm Sen hoặc ngồi ở công viên quanh hồ. Đường Lãnh Binh Thăng, Hàn Hải Nguyên có nhiều tiệm bánh, tiệm vải để đi bộ ngắm.
Vì quận không có ga metro và đường nội bộ nhỏ, đi xe máy hoặc xe buýt là thuận nhất. Giờ cao điểm nên tránh trục 3 tháng 2 và Lý Thường Kiệt.
Với người làm giấy tờ, cần nhớ rằng các phường số của Quận 11 cũ đã qua một đợt nhập vào đầu năm 2025, trước khi gom thành bốn phường mới vào tháng 7/2025. Vì vậy một địa chỉ có thể đổi tên phường hai lần trong cùng một năm. Giấy tờ ghi theo bất kỳ lớp tên nào trong số đó đều hợp lệ vào thời điểm cấp; khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo phường hiện hành. Ghi thêm tên phường cũ trong ngoặc khi điền đơn giúp người tiếp nhận đối chiếu nhanh hơn, nhất là với những con đường dài như Lạc Long Quân, Minh Phụng, Ba Tháng Hai chạy qua nhiều phường mới.
Nghề dệt và các xưởng trong hẻm
Nếu Quận 5 cũ là nơi buôn bán, thì Quận 11 cũ là nơi làm ra hàng. Từ giữa thế kỷ 20, các gia đình người Hoa và người Việt mở xưởng dệt, nhuộm, đan len, làm khăn, đúc nhôm, ép nhựa ngay trong nhà, phía trước bán hàng phía sau đặt máy. Đường Lạc Long Quân, Ông Ích Khiêm, Lò Siêu, Tôn Thất Hiệp và những con hẻm quanh đó từng vang tiếng máy dệt cả ngày. Hàng làm ra đưa sang chợ Bình Tây, chợ Kim Biên, chợ An Đông bán sỉ đi các tỉnh.
Từ những năm 2000, thành phố khuyến khích và rồi yêu cầu các cơ sở gây ô nhiễm dời ra khu công nghiệp ở ngoại thành. Nhiều xưởng nhuộm, đúc kim loại đã đóng hoặc dời đi; nhà xưởng cũ chuyển thành nhà ở, kho hàng hoặc cửa hàng. Một số nghề sạch hơn như may gia công, in ấn, làm bao bì vẫn còn trong hẻm, quy mô nhỏ hơn.
Người đi qua Quận 11 cũ hôm nay vẫn có thể nhận ra dấu vết ấy: cửa sắt kéo rộng, nhà sâu hun hút, mặt tiền chất đầy cuộn vải, cuộn chỉ, bao hàng chờ xe tải đến lấy vào sáng sớm.
Tết, lễ và nếp sống của các gia đình lâu đời
Ở các khu phố người Hoa của Quận 11 cũ, dịp Tết Nguyên đán và rằm tháng Giêng là lúc đông vui nhất: nhà nhà treo đèn lồng, các đội lân sư rồng tập luyện từ trước Tết và đi biểu diễn qua các con đường. Rằm tháng Bảy, Tết Trung thu cũng được tổ chức trang trọng, với bánh trung thu làm tại nhà hoặc đặt ở các tiệm quen trong vùng.
Các trường dạy tiếng Hoa buổi tối, các hội đồng hương, các nhóm thể thao, nhạc lân tạo thành mạng lưới gắn kết người trong khu. Người Việt sống xen kẽ cũng tham gia vào những lễ này, nên ranh giới giữa hai cộng đồng ở Quận 11 cũ không rõ nét như người ngoài vẫn nghĩ.
Những ai muốn tìm hiểu nên đi vào buổi tối các ngày lễ, giữ khoảng cách với đoàn múa lân, không chen vào giữa đường biểu diễn, và hỏi ý trước khi chụp ảnh người trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Quận 11 cũ nay thuộc những phường nào?
Từ 1/7/2025, đất Quận 11 cũ chia thành bốn phường của TP Hồ Chí Minh: Hòa Bình, Phú Thọ, Bình Thới và Minh Phụng. Ranh phường mới bám theo các trục đường lớn chứ không theo các phường số cũ.
Phường Phú Thọ mới có phải ở Bình Dương không?
Không. Phường Phú Thọ mới nằm trên đất Quận 11 cũ, lấy tên làng Phú Thọ xưa. Phường Phú Thọ cũ của thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương cũ nay thuộc phường Thủ Dầu Một, hai nơi không liên quan.
Đầm Sen có từ khi nào?
Công viên văn hóa Đầm Sen mở cửa vào cuối thập niên 1980 trên vùng đầm trũng gần chùa Giác Viên. Từ đó đến nay, đây là một trong những khu vui chơi giải trí ngoài trời quen thuộc của trẻ em và gia đình trong thành phố.
Trường đua Phú Thọ còn đua ngựa không?
Hoạt động đua ngựa tại trường đua Phú Thọ đã dừng từ nhiều năm. Khu đất rộng giữa Quận 11 cũ hiện đang được thành phố bàn hướng sử dụng mới; muốn biết tình hình hiện tại nên theo dõi thông tin chính thức.
Quận 11 có phải là một phần của Chợ Lớn không?
Theo cách gọi dân gian, phần phía nam Quận 11 cũ thường được tính vào vùng Chợ Lớn cùng Quận 5 và Quận 6. Về hành chính, Chợ Lớn chỉ còn là tên phường Chợ Lớn trên đất Quận 5 cũ.