Huyện Yên Mỹ là huyện nằm giữa vùng phía bắc Hưng Yên cũ, giáp Văn Lâm, Mỹ Hào, Ân Thi, Khoái Châu và Văn Giang, là quê của danh y Lê Hữu Trác (Hải Thượng Lãn Ông) ở làng Liêu Xá. Từ 1/7/2025, huyện không còn là đơn vị hành chính; đất huyện cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới.
Yên Mỹ vừa có những làng khoa bảng, những danh nhân văn hóa, vừa có những khu công nghiệp lớn mọc lên trong hai mươi năm qua. Bài này kể về tên gọi và đất Đường Hào xưa, huyện ghép Mỹ Văn, các danh nhân, sự đổi thay của làng quê và vị trí của Yên Mỹ cũ sau năm 2025.
Đất Đường Hào và tên Yên Mỹ
Vùng đất Yên Mỹ ngày nay trong lịch sử từng nằm trong nhiều đơn vị khác nhau. Một phần thuộc huyện Đường Hào xưa, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương; một phần có quan hệ với vùng Văn Giang thuộc Kinh Bắc. Cuối thế kỷ 19, các vùng này được đưa về tỉnh Hưng Yên, và huyện Yên Mỹ hình thành trong khung tỉnh.
Vì địa giới xưa và nay không trùng nhau, khi đọc tiểu sử danh nhân thấy ghi "người huyện Đường Hào" hay "người huyện Văn Giang", cần đọc tên làng mới biết nơi ấy nay có thuộc Yên Mỹ không. Hai trường hợp nổi tiếng nhất là làng Liêu Xá và làng Giai Phạm, đều nay thuộc vùng Yên Mỹ.
Thị trấn Yên Mỹ là trung tâm hành chính của huyện cũ, có chợ, trường học, trạm y tế và các cơ quan huyện. Huyện có các trục đường nối lên Phố Nối, quốc lộ 5 ở phía bắc và xuống các huyện phía nam, nên là nơi giao thông qua lại nhiều.
Huyện ghép Mỹ Văn và lần tái lập
Năm 1968 Hưng Yên hợp với Hải Dương thành tỉnh Hải Hưng. Cuối thập niên 1970, Yên Mỹ cùng Mỹ Hào và Văn Lâm được gộp vào huyện Mỹ Văn. Trong những năm 1990, huyện Mỹ Văn được tách lại, Yên Mỹ trở thành huyện riêng như trước.
Giấy khai sinh, học bạ của người Yên Mỹ sinh trong giai đoạn huyện ghép thường ghi huyện Mỹ Văn, tỉnh Hải Hưng. Khi làm hồ sơ, mang theo đủ giấy tờ qua các thời kỳ để đối chiếu. Tên xã trên giấy là thông tin giúp xác định xã ấy thuộc phần nào của huyện ghép.
Như nhiều nơi khác, tên xã trên giấy rất cũ đôi khi không trùng với danh sách xã ngay trước khi bỏ cấp huyện, do các lần tách nhập xã qua nhiều thời kỳ. Đây là lý do khi tra quê quán cần nhớ cả tên xã cũ lẫn năm làm giấy.
Liêu Xá và Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
Lê Hữu Trác, hiệu Hải Thượng Lãn Ông, là danh y lớn của Việt Nam thế kỷ 18. Sử sách chép ông là người làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương, nay thuộc vùng Yên Mỹ của Hưng Yên. Ông xuất thân trong gia đình khoa bảng, từng theo nghiệp võ, rồi bỏ về quê mẹ ở Hương Sơn (Hà Tĩnh) chuyên tâm học và làm thuốc.
Bộ sách y học đồ sộ của ông, thường được gọi là Hải Thượng y tông tâm lĩnh, là di sản quan trọng của y học cổ truyền Việt Nam. Tác phẩm Thượng kinh ký sự, ghi lại chuyến ông được triệu ra kinh đô chữa bệnh cho chúa Trịnh, vừa là tư liệu lịch sử vừa là một tác phẩm văn học có giá trị.
Vì phần lớn cuộc đời Lê Hữu Trác sống và làm việc ở Hương Sơn, nhiều người chỉ biết ông gắn với Hà Tĩnh. Thực ra quê nội của ông là Liêu Xá, Hưng Yên. Ở Liêu Xá có những di tích, nhà thờ họ gắn với dòng họ Lê, được người dân giữ gìn.
Người làm nghề y, nhất là y học cổ truyền, coi Lê Hữu Trác là bậc thầy của nghề. Đến thăm quê ông, nên đi cùng người địa phương, hỏi trước về giờ mở cửa và cách tham quan các di tích.
Giai Phạm và nữ sĩ Đoàn Thị Điểm
Làng Giai Phạm, nay thuộc vùng Yên Mỹ, được sử sách ghi là quê của nữ sĩ Đoàn Thị Điểm, một trong những nhà thơ nữ nổi tiếng thế kỷ 18. Sách cũ chép bà là người làng Giai Phạm, huyện Văn Giang, xứ Kinh Bắc, phản ánh địa giới thời đó.
Đoàn Thị Điểm được biết đến với tập Truyền kỳ tân phả và đặc biệt là bản diễn Nôm Chinh phụ ngâm theo một thuyết được lưu truyền rộng rãi. Giới nghiên cứu vẫn bàn về việc ai là dịch giả của bản diễn Nôm nổi tiếng nhất, nên đây là điều nên nhắc kèm chữ "theo thuyết phổ biến".
Với người Yên Mỹ, việc quê mình có những danh nhân như Lê Hữu Trác, Đoàn Thị Điểm là niềm tự hào. Các trường học trong vùng thường kể về họ cho học sinh, và tên của họ được đặt cho đường phố, trường học ở nhiều nơi.
Từ làng quê sang đất khu công nghiệp
Phía bắc Yên Mỹ giáp Văn Lâm, Mỹ Hào, gần quốc lộ 5 và Phố Nối, nên chịu ảnh hưởng mạnh của làn sóng công nghiệp hóa. Từ đầu thế kỷ 21, nhiều khu công nghiệp được xây dựng trên đất ruộng của Yên Mỹ, thu hút nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước.
Đi qua các xã phía bắc huyện, người ta thấy nhà xưởng nối nhau, khu nhà trọ công nhân, quán ăn, cửa hàng. Trong khi đó, các xã phía nam vẫn giữ nhiều ruộng lúa, ao cá, làng xóm. Sự chênh lệch ấy làm Yên Mỹ như có hai miền trong một huyện.
Công nghiệp mang lại việc làm, nhưng cũng làm ruộng thu hẹp, giá đất tăng, nếp sống làng thay đổi. Nhiều gia đình nông dân có tiền đền bù xây nhà mới, mở cửa hàng; một số khác gặp khó khi không còn ruộng và chưa tìm được nghề mới phù hợp.
Yên Mỹ giữa các vùng lân cận
Phía bắc giáp Văn Lâm và Mỹ Hào. Đây là hướng của khu công nghiệp, quốc lộ 5 và Phố Nối. Các xã phía bắc Yên Mỹ đô thị hóa nhanh nhất huyện, nhiều nhà trọ, cửa hàng, đường mới; người đi làm qua lại giữa ba vùng hằng ngày nên ranh giới gần như không ai để ý.
Phía tây giáp Văn Giang. Hai bên từng có quan hệ chung trong địa giới Kinh Bắc xưa, chính làng Giai Phạm là ví dụ. Vùng giáp ranh phía Văn Giang có làng hoa, cây cảnh và các khu đô thị mới, kéo theo nhiều con đường nối sang Yên Mỹ.
Phía nam giáp Khoái Châu. Đi xuống phía nam là hướng về vùng bãi bồi sông Hồng, vườn nhãn, chuối và các làng gắn với lịch sử Bãi Sậy. Nhịp sống chậm hơn hẳn phía bắc, ruộng vườn còn nhiều, đường làng nhỏ và quanh co hơn.
Phía đông giáp Ân Thi. Đất trũng dần về phía đông, nhiều ruộng lúa, ao cá. Hai bên có quan hệ chợ búa, họ hàng lâu đời, nhiều làng giáp ranh chung một vùng đồng.
Đọc một địa chỉ cũ ở Yên Mỹ
Người Yên Mỹ lớn tuổi có thể giữ những giấy tờ ghi tên tỉnh và huyện khác nhau tùy năm. Trước năm 1968 là huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên; từ năm 1968 là tỉnh Hải Hưng; giai đoạn huyện ghép là huyện Mỹ Văn, tỉnh Hải Hưng; sau khi tỉnh Hưng Yên được tái lập năm 1997 và huyện Mỹ Văn tách ra, giấy lại ghi huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên. Từ 1/7/2025, địa chỉ mới chỉ còn xã và tỉnh.
Mỗi cách ghi đều đúng với lúc làm giấy. Khi đối chiếu, tên xã hoặc thị trấn cũ là chìa khóa, còn tên làng như Liêu Xá, Giai Phạm thì gần như không đổi qua mấy trăm năm. Người đi tìm quê cha đất tổ, đọc gia phả có chữ Đường Hào hay Văn Giang, nên hỏi các cụ trong họ hoặc ban quản lý di tích ở làng để biết làng nay nằm ở đâu.
Với lao động làm việc trong các khu công nghiệp phía bắc Yên Mỹ, hợp đồng thuê trọ, giấy xác nhận cư trú cũ thường ghi xã và huyện Yên Mỹ. Khi làm thủ tục sau năm 2025, cứ mang giấy cũ theo để cán bộ đối chiếu sang xã mới. Doanh nghiệp thì cập nhật địa chỉ theo hướng dẫn của cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế.
Sau 1/7/2025: Yên Mỹ cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Hưng Yên hợp với Thái Bình thành tỉnh Hưng Yên mới, cấp huyện bị bỏ. Huyện Yên Mỹ không còn là đơn vị hành chính; đất huyện cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới. Nhiều xã mới gộp đất của vài xã cũ.
Với người Yên Mỹ, đổi tên đơn vị không có nghĩa là đổi quê. Người ở thị trấn Yên Mỹ cũ, người ở các xã ven khu công nghiệp phía bắc hay các xã ruộng lúa phía nam vẫn là hàng xóm như trước; chợ phiên, trường học, trạm y tế vẫn ở chỗ cũ, chỉ có con dấu và tên trên giấy tờ là đổi. Điều cần làm là cập nhật địa chỉ khi đến kỳ làm giấy tờ mới, không phải vội vàng đổi tất cả cùng lúc.
Trang này không liệt kê từng xã mới cho Yên Mỹ. Khi cần, hãy nhớ tên xã cũ và tên huyện Yên Mỹ hoặc Mỹ Văn ghi trên giấy, rồi hỏi ủy ban xã nơi đang ở hoặc tra danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
Những làng như Liêu Xá, Giai Phạm vẫn giữ tên làng trong đời sống thường ngày dù đơn vị hành chính đổi thay. Với người đi xa, nhắc quê "Yên Mỹ, Hưng Yên" vẫn là cách giới thiệu dễ hiểu nhất.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Yên Mỹ cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Yên Mỹ cũ chia thành một số xã của tỉnh Hưng Yên mới, tỉnh hợp nhất từ Hưng Yên và Thái Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Hải Thượng Lãn Ông quê ở đâu?
Lê Hữu Trác, hiệu Hải Thượng Lãn Ông, quê nội ở làng Liêu Xá, huyện Đường Hào xưa, nay thuộc vùng Yên Mỹ của Hưng Yên. Ông sống và làm thuốc phần lớn đời ở Hương Sơn, Hà Tĩnh, quê mẹ.
Đoàn Thị Điểm quê ở đâu?
Sách cũ chép nữ sĩ Đoàn Thị Điểm là người làng Giai Phạm, huyện Văn Giang, xứ Kinh Bắc, đúng theo địa giới thời bà sống. Làng Giai Phạm về sau thuộc huyện Yên Mỹ của tỉnh Hưng Yên.
Huyện Mỹ Văn là gì?
Mỹ Văn là huyện ghép thời cuối thập niên 1970, gồm vùng Yên Mỹ, Mỹ Hào và Văn Lâm, thuộc tỉnh Hải Hưng. Trong những năm 1990, huyện được tách lại thành các huyện cũ.
Trung tâm huyện Yên Mỹ ở đâu?
Trung tâm hành chính của huyện Yên Mỹ cũ là thị trấn Yên Mỹ, nơi có chợ, trường học, trạm y tế và các cơ quan huyện trước khi bỏ cấp huyện từ 1/7/2025.
Yên Mỹ có khu công nghiệp không?
Có. Phía bắc Yên Mỹ, gần quốc lộ 5 và Phố Nối, có nhiều khu công nghiệp được xây dựng từ đầu thế kỷ 21. Các xã phía nam vẫn chủ yếu là ruộng lúa, ao cá và làng quê.