Huyện Ý Yên là huyện ở cực tây tỉnh Nam Định cũ, giáp Hà Nam ở phía bắc và Ninh Bình cũ qua sông Đáy ở phía tây, nam, với thị trấn Lâm là trung tâm. Ý Yên nổi tiếng với làng đúc đồng Tống Xá, làng chạm khắc gỗ La Xuyên và vùng đồng chiêm trũng. Từ 1/7/2025, khi Nam Định nhập vào Ninh Bình, đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình.
Ý Yên là nơi ba tỉnh cũ Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình chạm nhau, nên chuyện nhập tỉnh năm 2025 ở đây có ý nghĩa riêng. Bài dưới đi qua tên gọi, vị trí bên sông Đáy, hai làng nghề làm nên tên tuổi của huyện, đồng chiêm trũng và cách người Ý Yên đọc lại địa chỉ.
Tên Ý Yên và vùng Phong Doanh xưa
Ý Yên là tên huyện có từ thời phong kiến, thuộc phủ Nghĩa Hưng của trấn Sơn Nam Hạ rồi tỉnh Nam Định. Sách địa chí thường nhắc tên huyện Phong Doanh xưa ở vùng này; đất Ý Yên ngày nay bao gồm một phần vùng đất ấy sau các lần điều chỉnh. Người đọc gia phả, văn bia cũ ở Ý Yên nên để ý tên Phong Doanh.
Qua thời Nam Hà, Hà Nam Ninh, huyện Ý Yên giữ tên. Trung tâm huyện là thị trấn Lâm, nằm trên trục đường từ thành phố Nam Định đi về phía tây. Trong các đợt sắp xếp xã những năm 2019–2025, một số xã nhỏ của Ý Yên đã nhập lại, nên tên xã trên giấy tờ cũ có thể không còn ngay trước 7/2025.
Từ 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện; đất Ý Yên cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Ninh Bình. Ranh xã mới không trùng hẳn ranh xã cũ; khi cần ghi chính xác, hãy tra danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã nơi mình ở.
Nơi ba tỉnh cũ chạm nhau
Ý Yên giáp vùng Bình Lục, Thanh Liêm của Hà Nam cũ ở phía bắc, và ngăn với Ninh Bình cũ bởi sông Đáy ở phía tây, phía nam. Phía đông giáp Vụ Bản, phía đông nam giáp Nghĩa Hưng. Nói cách khác, Ý Yên là góc nơi ba tỉnh cũ Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình gặp nhau.
Sông Đáy ở đoạn này hiền hòa, bãi bồi hai bên trồng ngô, rau, chuối. Bên kia sông là vùng Ninh Bình cũ với những dãy núi đá vôi xa xa, nhìn từ đê Ý Yên thấy rõ vào ngày trời trong. Chính dòng sông là ranh giới tỉnh suốt hơn ba thập kỷ, nhưng chưa bao giờ ngăn được người hai bờ qua lại.
Vị trí ấy khiến người Ý Yên quen đi lại sang cả hai tỉnh bên cạnh. Nhiều người đi chợ, đi làm, đi học ở Ninh Bình hay Phủ Lý gần hơn là về thành phố Nam Định. Quan hệ thông gia, buôn bán qua sông Đáy có từ lâu đời.
Thời Hà Nam Ninh, ba tỉnh từng chung một tỉnh; từ 1991 đến 2025 chia thành ba; từ 1/7/2025 lại về chung tỉnh Ninh Bình. Với người Ý Yên, đây là sự trở lại một khung đã quen: ranh giới tỉnh không còn chia cắt những vùng vốn gắn bó với nhau.
Tống Xá: làng đúc đồng
Làng Tống Xá là làng đúc đồng nổi tiếng của Nam Định và cả miền Bắc. Thợ Tống Xá đúc chuông, tượng, đỉnh, lư hương, đồ thờ, đồ mỹ nghệ, nhận đơn từ khắp các tỉnh. Nghề có từ nhiều đời, truyền trong các gia đình, kỹ thuật làm khuôn, nấu đồng, rót đồng được giữ như bí quyết riêng.
Một sản phẩm đúc đồng lớn trải qua nhiều công đoạn: làm mẫu, làm khuôn đất hoặc khuôn cát, nấu đồng trong lò, rót đồng, để nguội, phá khuôn, rồi đánh bóng, chạm trổ. Mỗi công đoạn cần thợ có kinh nghiệm; một lỗi nhỏ có thể làm hỏng cả sản phẩm. Những tượng, chuông lớn đặt ở nhiều đền chùa trong nước có dấu tay thợ Tống Xá.
Những năm gần đây, nghề đúc ở Tống Xá thay đổi nhiều. Một số xưởng dùng lò nấu, máy mài, máy đánh bóng hiện đại hơn, nhận đúc cả chi tiết máy, đồ đồng dân dụng bên cạnh đồ thờ truyền thống. Đơn hàng lên xuống theo nhu cầu xây dựng, tu bổ đền chùa của các nơi; có năm xưởng làm không xuể, có năm thợ phải đi làm thêm việc khác.
Nghề đúc đồng nặng nhọc, nóng, nhiều khói bụi, nên việc giữ an toàn lao động và môi trường là vấn đề lớn. Khách đến xem nên hỏi chủ xưởng trước, đứng ở chỗ an toàn khi thợ rót đồng, không tự ý chạm vào sản phẩm đang nguội. Giá sản phẩm tùy kích thước, độ khó, không có con số chung.
La Xuyên: làng chạm khắc gỗ
Làng La Xuyên nổi tiếng với nghề mộc và chạm khắc gỗ. Thợ La Xuyên làm đồ thờ, hoành phi, câu đối, sập, tủ, bàn ghế chạm trổ, tượng gỗ, nhận đơn từ nhiều nơi. Các xưởng nhỏ nằm trong nhà, trong ngõ; tiếng đục, tiếng bào nghe từ sáng đến tối.
Chạm khắc gỗ đòi hỏi tay nghề cao, mắt thẩm mỹ và kiên nhẫn. Một bộ hoành phi, câu đối có thể làm trong nhiều tuần; một sản phẩm lớn có thể mất nhiều tháng. Thợ giỏi được tôn trọng trong làng; nghề truyền từ cha sang con, từ thầy sang trò.
Đồ gỗ La Xuyên ngày nay bán qua nhiều đường: khách đến tận xưởng đặt, thương lái gom hàng đưa đi các tỉnh, cửa hàng ở thành phố nhận hàng của làng. Cạnh tranh với đồ gỗ công nghiệp và các làng nghề khác khiến nhiều xưởng phải đổi mẫu, nhận thêm đồ nội thất hiện đại bên cạnh đồ chạm truyền thống. Người thợ già lo nhất là lớp trẻ ít người chịu học nghề chạm tinh, vì nghề lâu thành và vất vả.
Người mua đồ gỗ nên hỏi rõ loại gỗ, nguồn gỗ, cách xử lý mối mọt, cách bảo quản khi chuyển đi nơi khác có độ ẩm khác. Không có giá chung, mỗi sản phẩm tính theo gỗ, kích thước, độ tinh xảo. Đến xem xưởng nên hỏi trước, không làm phiền thợ đang làm.
Đồng chiêm trũng và bờ sông Đáy
Đồng chiêm. Nhiều vùng ruộng Ý Yên thấp, xưa là đồng chiêm trũng, ngập nước nhiều tháng. Người nông dân trồng lúa chiêm, đánh bắt cá đồng mùa nước. Từ khi có thủy lợi, ruộng cấy hai vụ ổn định hơn.
Sông Đáy. Sông Đáy chảy dọc phía tây và nam huyện, là ranh giới với Ninh Bình cũ. Dọc sông có bến đò, bến bãi, bãi bồi trồng rau màu.
Đường bộ, đường sắt. Ý Yên có quốc lộ nối với Ninh Bình, Hà Nam; đường sắt Bắc – Nam đi qua địa bàn huyện, có ga Cát Đằng.
Nghề phụ. Ngoài đúc đồng, chạm gỗ, nhiều làng có nghề mộc, nề, buôn bán. Người trẻ làm ở khu công nghiệp trong vùng hoặc đi xa.
Làng cổ. Ý Yên có nhiều làng cổ với đình, chùa, đền, nhiều nơi đã được xếp hạng di tích, giữ lễ hội làng hằng năm.
Cá đồng mùa nước. Ở những cánh đồng trũng, mùa nước vẫn là mùa của cá đồng, cua, ốc. Người dân đặt đó, kéo lưới, quăng chài; món cá kho, canh cua đồng là món quê người Ý Yên đi xa nhớ nhất.
Đến làng nghề Ý Yên: nên biết gì
Từ thành phố Nam Định đi về phía tây đến thị trấn Lâm, rồi rẽ vào các làng nghề. Từ Ninh Bình có thể qua sông Đáy sang. Đường làng hẹp, nhiều xe chở hàng, nên đi chậm, hỏi đường người địa phương.
Làng nghề là nơi làm việc, không phải khu trưng bày. Muốn xem xưởng, nên đến giờ hành chính, hỏi chủ xưởng trước, không chụp ảnh thợ khi chưa được phép. Mua sản phẩm thì hỏi rõ chất liệu, cách vận chuyển, bảo hành.
Muốn thấy rõ nghề đúc đồng, nên hỏi trước hôm nào xưởng rót đồng, vì công đoạn này không làm hằng ngày mà theo mẻ. Muốn xem chạm gỗ thì đến ngày nào cũng có thợ làm, chỉ cần đứng quan sát yên lặng, không chen vào chỗ thợ ngồi. Nếu đặt hàng, nên có hợp đồng ghi rõ kích thước, chất liệu, thời gian giao, cách vận chuyển, và hẹn ngày đến xem sản phẩm trước khi hoàn thiện.
Mùa khô từ cuối thu đến xuân là lúc đi lại thuận. Mùa mưa, đường làng có thể lầy. Mùa hè, xưởng đúc đồng rất nóng, nên đến buổi sáng sớm. Giờ xe, giá vé, giá sản phẩm thay đổi, trang này không ghi con số.
Sau 1/7/2025 và cách tra địa chỉ Ý Yên
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Nam Định nhập vào tỉnh Ninh Bình; từ 1/7/2025 Ý Yên không còn là huyện, thị trấn Lâm thôi là thị trấn, đất huyện cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Ninh Bình. Người quê Ý Yên đọc lại giấy tờ cũ có thể dựa vào mấy điểm sau.
- Gia phả, văn bia cũ có thể ghi tên Phong Doanh; đối chiếu tên làng để biết vùng nào.
- Thị trấn Lâm là trung tâm huyện cũ.
- Nhiều xã nhỏ đã nhập lại trong các đợt sắp xếp 2019–2025, trước cả khi bỏ cấp huyện.
- Từ 1/7/2025, đất Ý Yên cũ thuộc tỉnh Ninh Bình, chia thành một số xã mới; tra danh sách chính thức trước khi khai.
- Tên làng như Tống Xá, La Xuyên vẫn dùng trong đời thường; ghi kèm tên làng khi khai quê quán để người đọc dễ hiểu.
Giấy tờ cũ cấp hợp lệ vẫn còn giá trị; chỉ khi làm thủ tục mới thì ghi theo địa chỉ hiện hành. Hồ sơ đất đai, thừa kế nên mang giấy cũ đến ủy ban xã mới để đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Ý Yên cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Ý Yên không còn là huyện. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình, vì Nam Định đã nhập vào Ninh Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Làng đúc đồng Tống Xá làm gì?
Thợ Tống Xá đúc chuông, tượng, đỉnh, lư hương, đồ thờ và đồ mỹ nghệ bằng đồng, nhận đơn từ nhiều tỉnh. Nghề truyền nhiều đời, kỹ thuật làm khuôn và rót đồng là bí quyết của từng gia đình.
Làng La Xuyên nổi tiếng về gì?
La Xuyên nổi tiếng với nghề mộc và chạm khắc gỗ: đồ thờ, hoành phi, câu đối, sập, tủ, tượng gỗ. Người mua nên hỏi rõ loại gỗ, cách xử lý mối mọt và cách bảo quản.
Ý Yên giáp những tỉnh cũ nào?
Ý Yên giáp Hà Nam cũ ở phía bắc và Ninh Bình cũ qua sông Đáy ở phía tây, phía nam. Đây là góc nơi ba tỉnh cũ gặp nhau, nay cùng thuộc tỉnh Ninh Bình.
Phong Doanh là đâu?
Phong Doanh là tên một huyện xưa được sách địa chí nhắc đến ở vùng Ý Yên. Đất Ý Yên ngày nay gồm một phần vùng ấy; gia phả, văn bia cũ có thể ghi tên này.
Trung tâm huyện Ý Yên cũ ở đâu?
Trung tâm huyện cũ là thị trấn Lâm, nằm trên trục đường từ thành phố Nam Định đi về phía tây. Từ 1/7/2025, Lâm thôi là thị trấn khi cả nước bỏ cấp huyện.