Huyện Xuân Trường nằm ở phía đông tỉnh Nam Định cũ, sát bờ sông Hồng, phía bên kia sông là Thái Bình. Huyện nổi tiếng với làng khoa bảng Hành Thiện, chùa Keo Hành Thiện, vùng Bùi Chu và những công trình kiến trúc tôn giáo lớn giữa đồng. Thời Nam Hà, Xuân Trường từng gộp với Giao Thủy thành huyện Xuân Thủy. Từ 1/7/2025, đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình.
Xuân Trường nằm ở chỗ chuyển tiếp giữa đồng cũ và đất bồi ven biển, vừa có làng cổ hàng trăm năm vừa có làng mở muộn. Bài dưới đi qua tên gọi, thời huyện Xuân Thủy, làng Hành Thiện, các di tích, con đê sông Hồng và cách tra lại địa chỉ sau năm 2025.
Tên Xuân Trường và thời huyện Xuân Thủy
Thời Nguyễn, Xuân Trường là tên một phủ của tỉnh Nam Định, bao gồm vùng đất phía đông tỉnh, trong đó có cả Giao Thủy. Huyện Xuân Trường về sau mang lại tên ấy với phạm vi hẹp hơn. Sách cũ ghi phủ Xuân Trường thì nên hiểu là cả vùng rộng, không chỉ riêng huyện.
Trong giai đoạn tỉnh Nam Hà, Xuân Trường được gộp với Giao Thủy thành huyện Xuân Thủy, tên ghép từ chữ đầu của Xuân Trường và chữ cuối của Giao Thủy. Khoảng năm 1996–1997, Xuân Thủy được tách lại thành hai huyện như trước. Tên Xuân Thủy nay vẫn còn trong tên Vườn quốc gia Xuân Thủy ở cửa Ba Lạt, thuộc phía Giao Thủy.
Trước 7/2025, trung tâm huyện là thị trấn Xuân Trường. Từ 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện; đất Xuân Trường cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Ninh Bình. Ranh xã mới không trùng hẳn xã cũ, khi cần ghi chính xác hãy tra danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã nơi mình ở.
Vị trí: giữa sông Hồng và đất bồi
Xuân Trường giáp sông Hồng ở phía bắc và đông bắc, bên kia là Thái Bình cũ. Phía đông và đông nam giáp Giao Thủy, phía tây giáp Trực Ninh, phía nam giáp Hải Hậu. Đất huyện phần lớn là đồng bằng phù sa, làng phía bắc là làng cổ, làng phía nam gần Giao Thủy là đất mở muộn hơn.
Con đê sông Hồng chạy dọc phía bắc huyện là công trình quan trọng nhất của vùng. Bên ngoài đê là bãi bồi trồng ngô, đỗ, rau màu, chuối; bên trong là ruộng lúa và làng xóm. Mùa lũ, người dân theo dõi mực nước sông, canh đê như một việc chung của làng.
Đi từ bắc xuống nam Xuân Trường thấy rõ hai lớp làng. Làng phía bắc, gần đê sông Hồng, có đình chùa cổ, đường làng quanh co, ao chuôm nhiều. Làng phía nam, giáp Giao Thủy, đường thẳng hơn, ruộng vuông vức hơn, dấu vết của các đợt khai hoang bãi bồi về sau. Người địa phương nhìn dáng làng là đoán được làng lập sớm hay muộn.
Vì nằm sát sông Hồng, Xuân Trường có nhiều bến đò sang Thái Bình. Trước khi có các cây cầu lớn, việc đi lại hai bờ phụ thuộc vào đò ngang. Nhiều gia đình có họ hàng hai bên sông, quan hệ thông gia, buôn bán lâu đời. Từ 1/7/2025, Thái Bình cũ thuộc tỉnh Hưng Yên mới, còn Xuân Trường thuộc Ninh Bình, nên hai bờ sông lại thuộc hai tỉnh khác.
Làng Hành Thiện: làng khoa bảng
Làng Hành Thiện là một trong những làng nổi tiếng nhất của Nam Định về truyền thống học hành. Thời phong kiến, làng có nhiều người đỗ đạt, làm quan; đến thời hiện đại, làng tiếp tục có nhiều người học cao, làm việc ở các ngành, các địa phương. Người Nam Định nhắc đến Hành Thiện như một hình mẫu làng khoa bảng.
Làng có bố cục đẹp: đường làng lát gạch, ao, giếng, cổng làng, nhiều nhà cổ, nhà thờ họ. Các dòng họ trong làng giữ gia phả, bảng ghi tên người đỗ đạt, lệ khuyến học. Mỗi năm, làng tổ chức trao thưởng cho con cháu học giỏi, mời người đi xa về dự.
Người Hành Thiện đi xa vẫn giữ nếp làng: hội đồng hương ở Hà Nội và các thành phố khác họp mặt hằng năm, góp quỹ cho làng, nhắc nhau giữ lệ khuyến học. Nhiều gia đình đưa con cháu sinh ở thành phố về làng dịp hè để biết nhà thờ họ, biết mộ tổ, biết tên những người đỗ đạt trong họ.
Người đến thăm Hành Thiện nên đi bộ trong làng, ghé đình, chùa, nhà thờ họ, đọc các câu đối, bảng ghi danh. Đây là làng có người ở, nên giữ trật tự, xin phép khi vào nhà dân, không chụp ảnh người khác khi chưa được đồng ý.
Chùa Keo Hành Thiện
Chùa Keo Hành Thiện là ngôi chùa cổ của làng Hành Thiện, có lịch sử gắn với chùa Keo bên Thái Bình qua các truyền thuyết về sự tích lập chùa. Chùa có kiến trúc gỗ truyền thống, mái cong, nhiều cột lớn, tượng thờ, hoành phi câu đối. Khuôn viên có ao, có cây cổ thụ, không gian yên tĩnh.
Chùa có lễ hội hằng năm theo lệ làng, thu hút người trong vùng và con cháu đi xa về. Người đến dự nên tìm hiểu lịch hội từ người địa phương vì ngày cụ thể có thể thay đổi. Ngoài mùa hội, chùa vắng, hợp để ngắm kiến trúc, chụp ảnh.
Theo truyền thuyết được kể phổ biến ở cả hai bờ sông Hồng, chùa Keo xưa vốn là một ngôi chùa ở vùng ven sông; sau một trận lụt lớn khoảng đầu thế kỷ XVII, dân làng chia nhau đi lập nơi ở mới, một nhóm sang bờ bắc dựng chùa Keo bên Thái Bình, một nhóm ở lại bờ nam dựng chùa Keo Hành Thiện. Đây là chuyện truyền miệng, các tài liệu địa phương kể chi tiết không hoàn toàn giống nhau, nhưng giải thích được vì sao hai ngôi chùa hai bên sông cùng mang tên Keo.
Người đến nên ăn mặc kín đáo, giữ im lặng trong chánh điện, không chạm vào tượng, không trèo lên các kết cấu gỗ. Kiến trúc gỗ cổ dễ hư hại, cần được giữ gìn cẩn thận.
Bùi Chu và những công trình giữa đồng
Vùng Bùi Chu ở Xuân Trường được nhiều người biết đến qua nhà thờ chính tòa Bùi Chu, trung tâm của giáo phận cùng tên. Ngoài ra trên đất Xuân Trường còn nhiều nhà thờ họ đạo khác có tháp chuông cao, nhìn thấy từ xa trên cánh đồng phẳng, như ở vùng Phú Nhai. Những công trình này là một phần cảnh quan quen thuộc của vùng ven biển Nam Định.
Khách đến thường dừng lại ngắm kiến trúc, chụp ảnh mặt tiền, tháp chuông. Nên giữ trật tự, không vào khi đang có sinh hoạt nếu không được mời, ăn mặc kín đáo và tôn trọng người địa phương. Nhiều công trình có lịch mở cửa riêng, nên hỏi trước.
Sự hiện diện của đình, chùa, nhà thờ họ đạo cạnh nhau trên cùng một vùng cho thấy Xuân Trường có nhiều cộng đồng cùng sống lâu đời. Người địa phương quen với sự đa dạng ấy, cùng đi chợ, cùng đắp đê, cùng lo việc làng.
Đồng ruộng, nghề và người đi xa
Lúa và hoa màu. Phía trong đê là ruộng lúa hai vụ, phía ngoài đê là bãi ngô, đỗ, rau. Nông nghiệp vẫn là sinh kế của nhiều gia đình, nhưng thu nhập ngày càng đến từ nghề khác.
Nghề phụ. Nhiều làng có nghề mộc, nề, may, buôn bán. Một số làng có nghề thủ công riêng, giữ được qua nhiều đời.
Đi làm xa. Người Xuân Trường đi làm ở Hà Nội, các tỉnh phía Nam, nước ngoài khá đông. Tiền gửi về dựng nhà, tu sửa đình chùa, làm đường làng.
Học hành. Truyền thống học của Hành Thiện lan ra cả vùng; nhiều gia đình đầu tư cho con học, coi đó là con đường đi lên.
Chợ quê. Các chợ trong huyện họp theo phiên, đông nhất buổi sáng. Muốn thấy nhịp sống của vùng thì ghé chợ sớm, mua ít quà quê như bánh, gạo mới, cá đồng, rau bãi sông.
Ngày về quê. Tết, rằm tháng Giêng, ngày giỗ họ và hội làng là lúc người đi xa về đông nhất. Họ góp tiền tu sửa đình chùa, nhà thờ họ, làm đường, lập quỹ khuyến học, giữ cho làng đông vui dù phần lớn người trẻ đã đi làm nơi khác.
Sau 1/7/2025 và cách tra địa chỉ Xuân Trường
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Nam Định nhập vào tỉnh Ninh Bình; từ 1/7/2025 Xuân Trường không còn là huyện, thị trấn Xuân Trường thôi là thị trấn, đất huyện cũ chia thành một số xã mới. Người quê Xuân Trường đọc lại giấy tờ cũ có thể dựa vào mấy điểm sau.
- Giấy tờ thời Nam Hà, Hà Nam Ninh có thể ghi huyện Xuân Thủy; đọc tên xã để biết thuộc nửa Xuân Trường hay nửa Giao Thủy.
- Sách cũ ghi phủ Xuân Trường là vùng rộng, gồm cả Giao Thủy, không chỉ riêng huyện.
- Thị trấn Xuân Trường là trung tâm huyện cũ.
- Nhiều xã nhỏ đã nhập lại trong các đợt sắp xếp 2019–2025, trước cả khi bỏ cấp huyện.
- Từ 1/7/2025, đất Xuân Trường cũ thuộc tỉnh Ninh Bình; tra danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã trước khi khai.
- Tên làng như Hành Thiện, Bùi Chu, Phú Nhai vẫn dùng trong đời thường; ghi kèm tên làng khi khai quê quán.
Giấy tờ cũ cấp hợp lệ vẫn còn giá trị; chỉ khi làm thủ tục mới thì ghi theo địa chỉ hiện hành. Hồ sơ đất đai, thừa kế nên mang giấy cũ đến ủy ban xã mới để đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Xuân Trường cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Xuân Trường không còn là huyện. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình, vì Nam Định đã nhập vào Ninh Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Huyện Xuân Thủy là gì?
Xuân Thủy là huyện gộp từ Xuân Trường và Giao Thủy trong thời tỉnh Nam Hà, tách lại vào khoảng năm 1996–1997. Tên này còn trong tên Vườn quốc gia Xuân Thủy ở cửa Ba Lạt.
Làng Hành Thiện nổi tiếng vì sao?
Hành Thiện nổi tiếng là làng khoa bảng, thời phong kiến có nhiều người đỗ đạt, thời nay nhiều người học cao. Làng còn giữ bố cục cổ, chùa Keo Hành Thiện, nhà thờ họ và lệ khuyến học.
Chùa Keo Hành Thiện ở đâu?
Chùa ở làng Hành Thiện thuộc huyện Xuân Trường cũ, có kiến trúc gỗ truyền thống, khuôn viên có ao và cây cổ thụ. Chùa có lễ hội hằng năm theo lệ làng.
Bên kia sông Hồng của Xuân Trường là đâu?
Bên kia sông Hồng là Thái Bình cũ. Từ 1/7/2025, Thái Bình cũ thuộc tỉnh Hưng Yên mới, còn Xuân Trường cũ thuộc tỉnh Ninh Bình, nên hai bờ sông thuộc hai tỉnh khác nhau.
Trung tâm huyện Xuân Trường cũ ở đâu?
Trung tâm huyện cũ là thị trấn Xuân Trường, nơi đặt cơ quan huyện trước 7/2025. Sau khi bỏ cấp huyện, việc hành chính đưa về xã mới và tỉnh Ninh Bình.