Huyện Vũ Thư nằm ở phía tây nam tỉnh Thái Bình cũ, dọc sông Hồng, nơi sông Trà Lý tách ra chảy về phía biển; huyện được lập năm 1969 từ Thư Trì và Vũ Tiên. Vũ Thư có chùa Keo nổi tiếng với gác chuông gỗ, có cầu Tân Đệ nối sang Nam Định. Từ 1/7/2025, đất Vũ Thư cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên.
Vũ Thư là cửa ngõ phía tây nam của Thái Bình, nơi người từ Nam Định, Ninh Bình sang. Bài dưới kể tên gọi, chùa Keo, cầu Tân Đệ, đời sống làng ven sông và những điều cần biết khi đọc lại địa chỉ Vũ Thư sau năm 2025.
Thư Trì, Vũ Tiên và tên Vũ Thư
Vũ Thư ghép từ chữ Vũ của Vũ Tiên và chữ Thư của Thư Trì, hai huyện cũ gộp lại năm 1969. Thư Trì nằm về phía tây, sát sông Hồng; Vũ Tiên nằm về phía đông, gần thành phố Thái Bình. Cả hai đều là huyện có lịch sử lâu đời trong phủ Kiến Xương và phủ Thái Bình xưa.
Tương tự Thái Thụy, nhiều xã của Vũ Thư mang tiền tố chữ Vũ, nhắc lại huyện Vũ Tiên cũ. Người lớn tuổi đôi khi vẫn gọi quê mình là Thư Trì hay Vũ Tiên, và giấy tờ trước năm 1969 thường ghi theo hai tên đó.
Trung tâm huyện trước 7/2025 là thị trấn Vũ Thư, nằm trên trục đường từ thành phố Thái Bình đi cầu Tân Đệ. Một số xã phía đông huyện sát thành phố đã được chuyển về thành phố Thái Bình trong các lần mở rộng đô thị.
Khi tìm họ hàng hay đọc văn bia, đình làng, bạn có thể gặp tên tổng, tên huyện cũ ghi bằng chữ Hán. Hỏi các cụ trong làng hoặc ban quản lý di tích thường được giải thích rõ làng mình xưa thuộc tổng nào, huyện nào.
Bên sông Hồng, nơi sông Trà Lý tách dòng
Vũ Thư nằm dọc sông Hồng ở phía tây và nam, bên kia sông là đất Nam Định cũ. Ở phía bắc huyện, sông Trà Lý tách khỏi sông Hồng, chảy về phía đông qua thành phố Thái Bình ra biển. Vì vậy Vũ Thư là nơi bắt đầu của con sông quan trọng nhất trong lòng tỉnh Thái Bình cũ.
Phía bắc huyện giáp Hưng Hà, phía đông giáp Đông Hưng và thành phố, phía đông nam giáp Kiến Xương. Đất bãi ven sông Hồng rộng, màu mỡ, trồng ngô, đỗ, rau, chuối, dâu; đất trong đê trồng lúa. Đê sông Hồng chạy dọc huyện, mùa lũ người dân ven đê thay phiên canh gác.
Ở chỗ sông Trà Lý tách khỏi sông Hồng có công trình điều tiết và bờ kè, là nơi người dân hay ra ngắm sông, nhất là mùa nước lớn khi dòng phù sa đỏ cuồn cuộn. Ai đến xem nên đứng ở nơi an toàn, không xuống bãi khi nước đang lên.
Đất bãi Vũ Thư màu mỡ nhờ phù sa, nhưng cũng là đất bấp bênh: có năm bãi bồi thêm, có năm sông khoét vào. Người làm bãi quen với chuyện đó, trồng cây ngắn ngày, thu hoạch trước mùa lũ, ít ai dựng nhà cửa lớn ngoài bãi.
Chùa Keo và gác chuông gỗ
Chùa Keo ở Vũ Thư, tên chữ là Thần Quang tự, là một trong những ngôi chùa cổ nổi tiếng nhất đồng bằng Bắc Bộ. Theo tích truyền, chùa gốc nằm ở vùng Giao Thủy bên kia sông Hồng; sau một trận lũ lớn, dân làng chia làm hai, một phần sang bờ bắc dựng chùa Keo Thái Bình, một phần ở lại dựng chùa Keo Hành Thiện bên Nam Định.
Chùa Keo Thái Bình được xây dựng lại từ thế kỷ XVII, nổi tiếng với gác chuông gỗ nhiều tầng mái, kết cấu gỗ lắp mộng tinh xảo. Các tòa chính nối nhau theo trục dọc, sân lát gạch, hồ nước phía trước, cây cổ thụ xung quanh. Chùa thờ Phật và thiền sư Không Lộ, người được dân gian gắn với nhiều tích truyền về nghề đánh cá, nghề thuốc.
Hội chùa Keo diễn ra hai lần mỗi năm: hội xuân vào đầu năm âm lịch và hội thu vào tháng chín âm lịch, hội thu là hội chính. Hội có rước kiệu, bơi chải, thi nấu cơm, các trò dân gian. Khi đến, nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự và cẩn thận đồ đạc khi đông người.
Cầu Tân Đệ và đường sang Nam Định
Cầu Tân Đệ. Cầu bắc qua sông Hồng nối Vũ Thư với thành phố Nam Định, nằm trên quốc lộ 10. Trước khi có cầu, việc qua sông phải đi phà Tân Đệ, xe cộ xếp hàng chờ lâu.
Quốc lộ 10. Tuyến đường xuyên Vũ Thư từ cầu Tân Đệ vào thành phố Thái Bình, tiếp tục đi Đông Hưng, Quỳnh Phụ rồi Hải Phòng. Đây là trục giao thông quan trọng nhất của Thái Bình cũ.
Đi tàu. Thái Bình không có ga tàu khách; người đi tàu thường xuống ga Nam Định rồi qua cầu Tân Đệ về Thái Bình. Vũ Thư vì thế là chặng đầu tiên của nhiều người về quê bằng đường sắt.
Chợ ven đường. Dọc quốc lộ qua Vũ Thư có nhiều chợ, hàng quán phục vụ người qua lại. Chợ đầu cầu Tân Đệ từng là nơi buôn bán sầm uất thời còn phà.
Đường cao tốc. Các tuyến cao tốc, đường nối mới đang làm hoặc đã làm qua vùng này giúp đi từ Thái Bình cũ lên Hà Nội nhanh hơn, giảm tải cho quốc lộ 10 và cầu Tân Đệ.
Làng ven đô và rau màu
Vũ Thư nằm sát thành phố Thái Bình nên nhiều xã phía đông có nhịp sống ven đô: người dân đi làm thành phố, mở cửa hàng, cho thuê nhà trọ. Các khu dân cư mới mọc lên dọc đường lớn, đất ruộng dần chuyển sang đất ở, đất dịch vụ.
Các xã ven sông Hồng giữ nghề trồng rau màu trên đất bãi, cung cấp rau xanh cho thành phố và các chợ trong vùng. Một số làng trồng hoa, cây cảnh, dâu nuôi tằm; một số làng có nghề thủ công như mây tre, mộc, dệt.
Vũ Thư cũng có những làng cổ giữ được nhiều nét xưa: cổng làng, đình, giếng, ngõ lát gạch. Đi vào sâu trong làng sẽ thấy nhịp sống chậm hơn hẳn so với dọc quốc lộ, với ao cá, vườn cây, người già ngồi nói chuyện dưới gốc đa.
Những năm gần đây, một số làng Vũ Thư được nhắc đến như làng văn hóa kiểu mẫu, đường làng sạch, nhà cửa ngăn nắp, có hàng cây, có nhà văn hóa. Đi qua những làng ấy sẽ thấy rõ sự thay đổi của nông thôn Thái Bình so với vài chục năm trước.
Công nghiệp và việc làm
Gần thành phố và có quốc lộ 10 đi qua, Vũ Thư có một số khu, cụm công nghiệp tập trung may mặc, chế biến, cơ khí, thu hút lao động trong huyện và các huyện lân cận. Công nhân ở trọ quanh khu công nghiệp làm thay đổi bộ mặt một số xã.
Như nhiều nơi ở Thái Bình, người Vũ Thư cũng đi làm ăn xa ở Hà Nội, các tỉnh phía Nam và nước ngoài. Tiền gửi về dựng nhà, mở cửa hàng; nhà cửa dọc các trục đường những năm gần đây khang trang hơn trước.
Nghề nông vẫn còn, nhưng nhiều hộ chỉ giữ ruộng làm thêm, thu nhập chính từ làm công, buôn bán. Ruộng ở một số nơi được tích tụ cho người làm lớn, cấy bằng máy, gặt bằng máy.
Gần đây, giá đất ven quốc lộ và quanh thành phố tăng, nhiều gia đình bán bớt đất làm vốn, có nhà mở xưởng nhỏ, có nhà xây nhà trọ cho công nhân. Đời sống thay đổi nhanh, nhưng nếp làng vẫn còn trong những ngày giỗ, ngày hội.
Đi chùa Keo và quanh Vũ Thư
Từ thành phố Thái Bình, đi theo hướng về phía sông Hồng là tới chùa Keo, quãng đường ngắn. Nên đến vào buổi sáng, khi chùa vắng, ánh sáng đẹp để xem gác chuông và các tòa chính. Ngày hội thì đông, đường vào chật, nên đi sớm hoặc chọn ngày khác.
Sau chùa Keo, có thể đi dọc đê sông Hồng ngắm bãi bồi, ghé chỗ sông Trà Lý tách dòng, rồi về cầu Tân Đệ nhìn sang Nam Định. Đi vòng như vậy mất khoảng nửa ngày, phù hợp với người đi qua Thái Bình muốn dừng chân.
Nếu đi từ Nam Định sang, có thể ghé chùa Keo Hành Thiện bên kia sông trước, rồi qua cầu Tân Đệ sang chùa Keo Thái Bình, để so sánh hai ngôi chùa anh em. Mỗi chùa có kiến trúc và không khí riêng, đi cả hai trong một ngày là hợp lý.
Mang theo nước uống, mũ nón khi đi mùa hè. Gửi xe ở bãi chính thức, giữ đồ cá nhân cẩn thận khi đông người.
Vũ Thư sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, khi Thái Bình nhập vào tỉnh Hưng Yên và bỏ cấp huyện, Vũ Thư không còn là đơn vị hành chính. Các xã, thị trấn cũ được sắp xếp thành một số xã mới lớn hơn trực thuộc tỉnh Hưng Yên; một số xã giáp thành phố có thể nằm trong các phường mới của vùng đô thị cũ.
Tên xã mới và ranh giới cụ thể nên tra trong danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã nơi ở. Giấy tờ cũ ghi huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình vẫn có giá trị. Với giấy tờ trước năm 1969 ghi Thư Trì hay Vũ Tiên, nên giữ bản gốc để đối chiếu.
Có một điểm đáng chú ý: cầu Tân Đệ nay nối tỉnh Hưng Yên mới với tỉnh Ninh Bình mới, vì Nam Định cũ đã nhập vào Ninh Bình. Hai chùa Keo, một bên sông Hồng thuộc Hưng Yên, một bên thuộc Ninh Bình, vẫn là hai di tích anh em như trước.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Vũ Thư cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, huyện Vũ Thư không còn là đơn vị hành chính. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Hưng Yên mới, sau khi tỉnh Thái Bình nhập vào Hưng Yên theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Vũ Thư được gộp từ những huyện nào?
Vũ Thư được lập năm 1969 từ hai huyện Thư Trì và Vũ Tiên. Tên huyện ghép chữ Vũ của Vũ Tiên và chữ Thư của Thư Trì, nên giấy tờ cũ có thể ghi một trong hai tên ấy.
Chùa Keo Thái Bình khác chùa Keo Hành Thiện thế nào?
Theo tích truyền, hai chùa cùng gốc ở vùng Giao Thủy xưa, sau lũ lớn thì dân chia hai. Chùa Keo Thái Bình ở Vũ Thư nổi tiếng với gác chuông gỗ; chùa Keo Hành Thiện ở bên Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình.
Hội chùa Keo vào lúc nào?
Chùa Keo có hai kỳ hội mỗi năm: hội xuân đầu năm âm lịch và hội thu vào tháng chín âm lịch, trong đó hội thu là hội chính. Ngày cụ thể nên hỏi ban quản lý di tích trước khi đi.
Cầu Tân Đệ nối những đâu?
Cầu Tân Đệ bắc qua sông Hồng trên quốc lộ 10, nối Vũ Thư của Thái Bình cũ với thành phố Nam Định cũ. Sau 7/2025, cầu nối tỉnh Hưng Yên mới với tỉnh Ninh Bình mới.
Sông Trà Lý bắt đầu từ đâu?
Sông Trà Lý tách khỏi sông Hồng ở phía bắc huyện Vũ Thư cũ, chảy về phía đông qua thành phố Thái Bình rồi ra biển ở ranh giới Thái Thụy và Tiền Hải.