Huyện Vụ Bản nằm ở phía tây nam thành phố Nam Định cũ, giữa Mỹ Lộc cũ, Ý Yên, Nghĩa Hưng và Nam Trực, có thị trấn Gôi là trung tâm. Vụ Bản nổi tiếng với quần thể di tích Phủ Dày, bánh gai Gôi, những ngọn núi thấp nổi giữa đồng, và là quê của trạng nguyên Lương Thế Vinh, nhà thơ Nguyễn Bính. Từ 1/7/2025, đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình.
Vụ Bản là vùng đất cổ của Nam Định, khác hẳn những huyện ven biển mới bồi. Bài dưới đi qua tên gọi, địa hình núi giữa đồng, Phủ Dày và lễ hội tháng ba, chiếc bánh gai, các danh nhân, và cách người Vụ Bản đi xa đọc lại địa chỉ.
Tên Vụ Bản và tên Thiên Bản xưa
Vụ Bản là tên huyện có từ thời phong kiến, thuộc phủ Nghĩa Hưng của trấn Sơn Nam Hạ rồi tỉnh Nam Định. Sách địa chí thường nhắc tên cũ hơn của huyện là Thiên Bản; tên Vụ Bản được dùng từ thời Nguyễn. Người đọc văn bia, gia phả cũ ở vùng này nên để ý cả hai tên, vì nhiều tài liệu xưa chỉ ghi Thiên Bản.
Trong nửa sau thế kỷ XX, như nhiều huyện đồng bằng thời Nam Hà, Hà Nam Ninh, ranh giới Vụ Bản từng có thay đổi do các đợt gộp tách và chuyển xã. Giấy tờ làm cuối thập niên 1970 đến đầu thập niên 1990 có thể ghi tên huyện khác với tên quen thuộc; cách chắc nhất là đọc tên xã, tên làng rồi đối chiếu.
Trước 7/2025, trung tâm huyện là thị trấn Gôi. Từ 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện; đất Vụ Bản cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Ninh Bình. Khi cần ghi chính xác cho giấy tờ, hãy tra danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã nơi mình ở.
Núi giữa đồng: Gôi, Ngăm và những ngọn đồi thấp
Khác với phần lớn đồng bằng Nam Định phẳng lì, Vụ Bản có những ngọn núi đất, núi đá thấp nổi lên giữa ruộng, như núi Gôi, núi Ngăm và một số đồi nhỏ khác. Chúng là phần sót lại của địa hình cổ trước khi đồng bằng được bồi đắp. Đứng trên các ngọn núi này nhìn ra là thấy cánh đồng trải đến tận chân trời, làng xóm như những hòn đảo xanh.
Núi trong vùng thường gắn với di tích: chân núi có đền, chùa, cây đa, giếng nước. Dân gian kể nhiều truyền thuyết về các ngọn núi, có núi được gắn với chuyện các vị thần, các nhân vật lịch sử. Đây là chất liệu văn hóa làng, nghe để hiểu người địa phương nghĩ về đất mình, không phải để tin theo.
Núi cũng là nơi lấy đất, lấy đá trong nhiều năm, có ngọn bị khai thác thấp đi. Việc giữ cảnh quan núi giữa đồng là chuyện người Vụ Bản quan tâm, nhất là ở những ngọn núi có di tích. Người đến leo núi nên theo đường mòn có sẵn, không đốt lửa, không xả rác.
Phủ Dày và lễ hội tháng ba
Quần thể di tích Phủ Dày ở vùng Kim Thái là nơi thờ Mẫu Liễu Hạnh, một nhân vật quan trọng trong văn hóa dân gian Việt Nam. Quần thể gồm nhiều phủ, đền, lăng nằm rải trong một vùng làng, có kiến trúc cổ, nhiều hoành phi, câu đối, tượng thờ. Đây là một trong những trung tâm lớn của thực hành thờ Mẫu ở miền Bắc, loại hình văn hóa đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể.
Lễ hội Phủ Dày diễn ra vào tháng ba âm lịch, gắn với câu ca quen thuộc "tháng tám giỗ Cha, tháng ba giỗ Mẹ". Mùa hội có rất đông người từ nhiều tỉnh về, có rước kiệu, hát văn, các trò diễn dân gian. Đường vào phủ chật kín, hàng quán bày san sát.
Người đến nên coi Phủ Dày là một di tích văn hóa: ngắm kiến trúc, nghe hát văn, tìm hiểu lịch sử các công trình. Không nên chen lấn, không mua bán theo kiểu ép giá, cẩn thận với người mời chào dịch vụ. Muốn xem kỹ, nên đến ngày thường ngoài mùa hội, khi các phủ yên tĩnh và có thể hỏi chuyện người trông đền.
Bánh gai Gôi
Bánh gai là món quà quê nổi tiếng nhất của Vụ Bản, gắn với tên thị trấn Gôi. Bánh làm từ bột gạo nếp trộn lá gai giã nhuyễn, có màu đen bóng; nhân đỗ xanh, dừa, mỡ, vừng, đường hoặc mật; gói bằng lá chuối khô, buộc lạt. Bánh ngon thì vỏ dẻo, thơm mùi lá gai, nhân ngọt vừa, không ngấy.
Ngày trước bánh gai bán nhiều ở ga Gôi, người đi tàu qua thường mua làm quà. Ngày nay bánh bán ở các cửa hàng dọc đường qua Gôi và đi khắp nơi. Nhiều nhà làm bánh có tiếng, mỗi nhà một công thức riêng về độ ngọt, lượng mỡ.
Bánh gai để được vài ngày ở nhiệt độ thường, lâu hơn nếu cất ngăn mát; nhân có mỡ nên dễ hỏng khi trời nóng. Người mua mang đi xa nên hỏi ngày làm, chọn bánh mới, cất nơi khô thoáng. Không có giá chung, mỗi cửa hàng tính theo nhân và cỡ bánh.
Lương Thế Vinh, Nguyễn Bính và đất học
Lương Thế Vinh. Lương Thế Vinh quê làng Cao Hương thuộc Vụ Bản, đỗ trạng nguyên thời Lê Thánh Tông, nổi tiếng giỏi toán, được dân gian gọi là Trạng Lường. Ông được nhắc gắn với sách toán học thời Lê; quê ông có đền thờ, là di tích văn hóa của làng.
Nguyễn Bính. Nhà thơ Nguyễn Bính, tác giả của nhiều bài thơ mang hồn quê như Chân quê, Lỡ bước sang ngang, quê ở Vụ Bản. Thơ ông nhắc nhiều đến làng quê đồng bằng Bắc Bộ, đến giàn trầu, hàng cau, những cô gái quê.
Truyền thống học hành. Vụ Bản có nhiều làng có người đỗ đạt thời phong kiến, còn giữ văn chỉ, nhà thờ họ ghi tên người đỗ. Ngày nay các hội khuyến học vẫn hoạt động, đầu năm học trao thưởng cho học sinh.
Đến thăm di tích danh nhân. Các đền thờ, nhà lưu niệm danh nhân là nơi tìm hiểu lịch sử, không phải nơi xin điểm. Đọc câu đối, đọc bia, hỏi chuyện người trông đền sẽ có ích hơn.
Đường sắt, quốc lộ và đi lại
Đường sắt Bắc – Nam đi qua Vụ Bản, ga Gôi là ga quen thuộc của vùng. Quốc lộ 10 nối thành phố Nam Định với Ninh Bình cũng đi qua địa bàn huyện. Nhờ vậy từ Vụ Bản đi thành phố Nam Định, đi Ninh Bình hay ngược lên Hà Nội đều thuận tiện.
Từ thành phố Nam Định đến Phủ Dày hay thị trấn Gôi không xa, đi xe máy, ô tô trong một buổi là đủ thăm một vòng. Xe khách, xe buýt nội tỉnh chạy qua; giờ xe, giờ tàu, giá vé nên kiểm trực tiếp trước khi đi, trang này không ghi con số.
Mùa hội Phủ Dày, đường vào khu di tích tắc nghẽn, nên đi sớm, gửi xe xa rồi đi bộ. Ngoài mùa hội, đường làng yên tĩnh, có thể đi xe đạp quanh các ngọn núi thấp, ghé đền thờ danh nhân, mua bánh gai ở Gôi trên đường về.
Làng cổ và nếp sống đồng chiêm
Vụ Bản là vùng làng cổ: đình làng mái cong, cây đa đầu làng, ao làng, giếng, những con đường gạch nghiêng. Nhiều làng còn giữ hội làng hằng năm với rước kiệu, tế lễ, các cuộc thi dân gian như đấu vật, kéo co. Các ngôi đình, đền có niên đại khác nhau, nhiều nơi đã được xếp hạng di tích.
Ruộng ở Vụ Bản xưa nhiều nơi là đồng chiêm trũng, ngập nước nhiều tháng. Người nông dân phải đắp bờ, tát nước, chọn giống lúa chịu ngập. Từ khi có hệ thống thủy lợi, trạm bơm, ruộng cấy được hai vụ ổn định hơn, nhưng ký ức về những mùa nước ngập vẫn còn trong lời kể của người già.
Ngày nay, nhiều người trẻ Vụ Bản làm ở khu công nghiệp trong tỉnh, ở thành phố Nam Định gần đó hoặc đi xa. Làng cổ vẫn giữ dáng cũ nhưng nhà tầng mọc nhiều hơn. Người đi xa về thăm làng thường tìm đến đình, đến ao làng, đến cây đa, những thứ còn gần như nguyên vẹn sau mấy chục năm.
Sau 1/7/2025 và cách tra địa chỉ Vụ Bản
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Nam Định nhập vào tỉnh Ninh Bình. Từ 1/7/2025, Vụ Bản không còn là huyện, thị trấn Gôi thôi là thị trấn. Đất huyện cũ chia thành một số xã mới, mỗi xã gồm đất của vài xã cũ, các cơ quan cấp huyện ở Gôi ngừng hoạt động. Người quê Vụ Bản đọc lại giấy tờ cũ có thể dựa vào mấy điểm dưới đây.
- Văn bia, gia phả cũ có thể ghi huyện Thiên Bản thay cho Vụ Bản.
- Giấy tờ thời Nam Hà, Hà Nam Ninh có thể ghi tên huyện khác do ranh giới từng thay đổi; đọc tên xã để đối chiếu.
- Thị trấn Gôi là trung tâm huyện cũ; ga Gôi và chợ Gôi là hai mốc người địa phương hay dùng để chỉ đường.
- Tên làng như Cao Hương, Kim Thái vẫn được dùng trong đời thường dù tên xã đổi; ghi kèm tên làng khi khai quê quán để người đọc dễ hiểu.
- Nhiều xã nhỏ đã nhập lại trong các đợt sắp xếp 2019–2025, trước cả khi bỏ cấp huyện.
- Từ 1/7/2025, đất Vụ Bản cũ thuộc tỉnh Ninh Bình, chia thành một số xã mới; tra danh sách chính thức trước khi khai.
Giấy tờ cũ cấp hợp lệ vẫn còn giá trị; khi làm thủ tục mới thì ghi theo địa chỉ hiện hành. Hồ sơ đất đai, thừa kế nên hỏi cán bộ địa chính xã mới.
Điều thú vị là Vụ Bản vốn giáp Ninh Bình cũ qua vùng Ý Yên và sông Đáy không xa, nay lại cùng một tỉnh. Người Vụ Bản đi Ninh Bình làm việc, buôn bán từ lâu; giờ chuyện ấy thành đi lại trong tỉnh. Phủ Dày, bánh gai Gôi, đền thờ Lương Thế Vinh vẫn mang tên cũ, khách vẫn hỏi đường bằng tên quen.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Vụ Bản cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Vụ Bản không còn là huyện. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình, vì Nam Định đã nhập vào Ninh Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Phủ Dày ở đâu và có gì?
Phủ Dày ở vùng Kim Thái thuộc Vụ Bản cũ, là quần thể di tích thờ Mẫu Liễu Hạnh với nhiều phủ, đền, lăng. Lễ hội diễn ra vào tháng ba âm lịch, rất đông người từ nhiều tỉnh về.
Bánh gai Gôi để được bao lâu?
Bánh gai để được vài ngày ở nhiệt độ thường, lâu hơn khi cất ngăn mát. Nhân có mỡ nên dễ hỏng khi trời nóng; mua bánh mới làm, hỏi ngày làm và cất nơi khô thoáng.
Lương Thế Vinh quê ở đâu?
Lương Thế Vinh quê làng Cao Hương thuộc huyện Vụ Bản cũ. Ông đỗ trạng nguyên thời Lê Thánh Tông, nổi tiếng giỏi toán, dân gian gọi là Trạng Lường; quê ông còn đền thờ.
Thiên Bản là huyện nào?
Thiên Bản là tên cũ hơn của huyện Vụ Bản theo các sách địa chí. Văn bia, gia phả xưa ở vùng này có thể ghi Thiên Bản, nên khi đọc tài liệu cũ cần để ý cả hai tên.
Trung tâm huyện Vụ Bản cũ ở đâu?
Trung tâm huyện cũ là thị trấn Gôi, nơi có ga Gôi trên tuyến đường sắt Bắc – Nam và nổi tiếng với bánh gai. Từ 1/7/2025 Gôi thôi là thị trấn khi bỏ cấp huyện.