Huyện Vĩnh Thạnh là huyện xa nhất về phía tây bắc của thành phố Cần Thơ cũ, lập ngày 1/1/2004 từ phần đất phía trong của huyện Thốt Nốt thuộc tỉnh Cần Thơ. Huyện nằm dọc kênh Cái Sắn, giáp đất An Giang và Kiên Giang cũ, có hai thị trấn Vĩnh Thạnh, Thạnh An cùng các xã ruộng lúa. Từ 1/7/2025, đất huyện chia vào một số xã của thành phố Cần Thơ mới. Không nhầm với huyện Vĩnh Thạnh của Bình Định cũ.
Nếu Ninh Kiều là mặt tiền của Cần Thơ bên sông Hậu thì Vĩnh Thạnh là cửa sau ở tận cuối đồng, nơi Cần Thơ chạm vào vùng Tứ giác Long Xuyên. Câu chuyện của Vĩnh Thạnh gắn với một con kênh đào, những đợt người đến định cư và những cánh đồng lúa phẳng lì kéo về phía Rạch Giá.
Kênh Cái Sắn: con kênh làm nên một vùng
Kênh Cái Sắn là con kênh đào lớn nối vùng sông Hậu phía Long Xuyên, Thốt Nốt với Rạch Giá, chạy gần như thẳng qua vùng đất trũng mênh mông. Kênh được đào từ thời Pháp thuộc để dẫn nước, thoát phèn và mở đường vận chuyển lúa gạo từ vùng Tứ giác Long Xuyên ra sông lớn. Dọc kênh, đất được khai phá dần, dân cư theo bờ kênh mà lập nghiệp.
Sau năm 1954, theo các tài liệu lịch sử phổ biến, vùng Cái Sắn trở thành một khu định cư lớn của những gia đình di cư từ miền Bắc vào, được cấp đất ven kênh để khai hoang làm ruộng. Dấu vết của đợt định cư ấy còn thấy trong cách bố trí làng xóm theo từng đoạn kênh, trong giọng nói của một số gia đình lớn tuổi, và trong các công trình nhà thờ, trường học dọc kênh. Ngày nay cư dân đã hoà trộn nhiều nguồn gốc, nhưng nhiều người vẫn tự gọi mình là "người Cái Sắn".
Một phần dài của kênh Cái Sắn chạy qua đất Vĩnh Thạnh, phần còn lại thuộc đất An Giang và Kiên Giang cũ. Vì vậy, nói tới Cái Sắn, người miền Tây nghĩ đến cả một vùng chứ không riêng một huyện.
Từ huyện Thốt Nốt đến huyện Vĩnh Thạnh
Trước năm 2004, vùng Vĩnh Thạnh ngày nay là phần đất phía trong của huyện Thốt Nốt, tỉnh Cần Thơ, xa sông Hậu, xa trung tâm huyện. Khi thành phố Cần Thơ trực thuộc trung ương ra đời, phần đất này được tách ra lập huyện Vĩnh Thạnh, gồm các xã dọc kênh Cái Sắn và vùng ruộng xung quanh, với Thạnh An là đầu mối buôn bán lâu đời của vùng.
Việc tách huyện giúp người dân ở cuối đồng không phải đi xa về Thốt Nốt làm giấy tờ. Từ đó tới tháng 6/2025, Vĩnh Thạnh là huyện thuần nông, quy mô dân số không lớn so với các quận ven sông nhưng diện tích ruộng rộng.
Người lớn tuổi ở đây vì vậy có giấy tờ ghi huyện Thốt Nốt, tỉnh Hậu Giang (trước 1992) hoặc huyện Thốt Nốt, tỉnh Cần Thơ (1992–2003). Gặp các tên ấy trên giấy khai sinh hay sổ đất cũ, đừng vội nghĩ là nhầm.
Hai thị trấn và các xã cũ
Trước 7/2025, huyện Vĩnh Thạnh gồm hai thị trấn và các xã dưới đây. Phần lớn tên xã bắt đầu bằng chữ Thạnh, dễ lẫn khi đọc nhanh:
- Thị trấn Vĩnh Thạnh: trung tâm hành chính của huyện cũ.
- Thị trấn Thạnh An: thị trấn ven kênh Cái Sắn, chợ đông, đầu mối buôn bán của vùng.
- Thạnh Quới, Thạnh Mỹ, Thạnh Lộc, Thạnh Lợi: các xã ruộng lúa quanh trung tâm và dọc kênh.
- Thạnh Thắng, Thạnh Tiến, Thạnh An: các xã phía tây, giáp đất Kiên Giang cũ; lưu ý xã Thạnh An khác với thị trấn Thạnh An.
- Vĩnh Bình, Vĩnh Trinh: các xã phía đông, giáp vùng Thốt Nốt và An Giang cũ.
Từ 1/7/2025, huyện Vĩnh Thạnh không còn. Thị trấn và các xã được sắp lại thành một số xã của thành phố Cần Thơ mới, có xã giữ tên Vĩnh Thạnh, Thạnh An hoặc tên xã cũ tiêu biểu. Vì nhiều xã cũ tên na ná, khi tra cứu nên ghi đủ tên ấp và đối chiếu ở bộ phận một cửa.
Lúa gạo và nhịp chợ ven kênh
Vĩnh Thạnh là vùng lúa lớn, ruộng phẳng, kênh thẳng, thuận cho cơ giới hoá. Mùa gặt, máy gặt đập chạy suốt ngày, ghe chở lúa nối đuôi trên kênh Cái Sắn về các nhà máy xay xát, kho gạo. Nhiều cánh đồng làm lúa theo hợp đồng với doanh nghiệp, giống được chọn theo yêu cầu bên mua.
Chợ Thạnh An ven kênh là nơi tụ hàng của cả vùng: cá đồng, nông cụ, phân bón, hàng tạp hoá, quán ăn sáng. Ghe hàng vẫn ghé chợ bằng đường thủy, xen với xe tải trên đường bộ. Nhịp chợ đông nhất vào buổi sáng sớm.
Ngoài lúa, một số hộ nuôi cá, nuôi vịt, trồng màu trên đất bờ kênh. Mùa nước nổi, nước từ thượng nguồn về sớm vì Vĩnh Thạnh nằm ở rìa Tứ giác Long Xuyên; ruộng ngoài đê ngập, người dân giăng lưới bắt cá, hái bông điên điển như các vùng đầu nguồn khác.
Chuyện được mùa mất giá vẫn là nỗi lo quen của nông dân Vĩnh Thạnh. Khi thương lái ít về, lúa phải phơi, sấy chờ bán; khi giá lên, ai cũng tranh thủ bán sớm. Nhiều hộ góp chung vào tổ hợp tác để thuê máy, mua vật tư, bán lúa theo lô cho đỡ bị ép giá. Bài này không nêu giá lúa hay chi phí cụ thể vì các con số đổi theo từng vụ, người cần số liệu nên hỏi hợp tác xã hoặc cán bộ nông nghiệp ở xã.
Đường cao tốc và các lối ra vào
Trước đây, ra vào Vĩnh Thạnh chủ yếu theo đường thủy trên kênh Cái Sắn và các đường bộ nhỏ dọc kênh nối ra Quốc lộ 91 ở Thốt Nốt. Những năm gần đây, tuyến cao tốc Lộ Tẻ – Rạch Sỏi đi qua vùng này, nối khu vực Lộ Tẻ của Thốt Nốt với Rạch Giá, giúp quãng đường từ Cần Thơ ra biển Tây ngắn đi nhiều và đưa Vĩnh Thạnh lại gần các trục giao thông lớn.
Dù vậy, đường vào các xã vẫn chủ yếu là đường dọc kênh, hẹp, nhiều cầu. Xe tải chở lúa và xe máy dùng chung đường, mùa gặt càng đông. Người lạ nên hỏi đường tại chợ Thạnh An hoặc trung tâm Vĩnh Thạnh, vì nhiều kênh song song trông rất giống nhau.
Đi xe khách từ trung tâm Cần Thơ lên Vĩnh Thạnh, hoặc từ Long Xuyên, Rạch Giá sang, đều có tuyến, nhưng giờ chạy thưa hơn các tuyến chính. Nên hỏi nhà xe về điểm đón, giờ chuyến cuối trước khi đi.
Ranh giới ba vùng và đất Vĩnh Thạnh từ 1/7/2025
Vĩnh Thạnh là chỗ ba vùng gặp nhau: Cần Thơ, An Giang và Kiên Giang cũ. Từ 1/7/2025, An Giang và Kiên Giang hợp nhất thành tỉnh An Giang mới, nên bây giờ Vĩnh Thạnh chỉ còn giáp hai đơn vị cấp tỉnh: thành phố Cần Thơ và tỉnh An Giang. Ranh giới ấy vẫn là ranh cấp tỉnh, các thủ tục bên kia làm theo tỉnh An Giang.
Bản thân đất Vĩnh Thạnh cũ thuộc thành phố Cần Thơ mới, đơn vị hợp nhất từ Cần Thơ, Hậu Giang và Sóc Trăng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện bỏ, thị trấn và các xã cũ chia vào một số xã mới. Việc làm giấy tờ hằng ngày diễn ra ở xã mới, còn việc cấp thành phố vẫn lên trung tâm Cần Thơ cũ như trước.
Về tên gọi, nên phân biệt huyện Vĩnh Thạnh của Cần Thơ với huyện Vĩnh Thạnh của Bình Định cũ, một huyện miền núi ở miền Trung. Hai nơi trùng tên nhưng khác hẳn về địa lý, khi tra cứu nên ghi kèm "Cần Thơ".
Làng xóm dọc kênh, nhiều nguồn gốc
Đi dọc kênh Cái Sắn qua Vĩnh Thạnh, nhà cửa nối nhau thành một dải dài hai bên bờ, phía sau là ruộng. Mỗi đoạn kênh có tên riêng theo số kênh xáng, theo tên ấp, hay theo tên một công trình nổi bật. Người địa phương chỉ đường bằng số kênh và tên cầu nhiều hơn là tên đường.
Cư dân Vĩnh Thạnh hôm nay là sự hoà trộn: con cháu những gia đình định cư từ miền Bắc vào thập niên 1950, người miền Tây ở các vùng lân cận đến khai hoang, người Khmer, người Hoa buôn bán ở chợ. Giọng nói, món ăn, cách làm nhà ở mỗi xóm có khác nhau đôi chút, nhưng nếp làm ruộng, sống theo kênh thì giống nhau.
Các công trình như nhà thờ, chùa, đình, trường học dọc kênh vừa là nơi sinh hoạt cộng đồng vừa là mốc để nhận đường. Khách đến tham quan nên giữ ý khi đi qua những nơi đang có sinh hoạt cộng đồng, và hỏi trước khi chụp ảnh người dân.
Người về thăm Vĩnh Thạnh nên biết
Vĩnh Thạnh không phải điểm du lịch, nên dịch vụ cho khách không nhiều: nhà nghỉ, quán ăn tập trung ở khu chợ Thạnh An và trung tâm Vĩnh Thạnh. Ai về thăm người quen thường ở nhà người thân. Nếu cần chỗ nghỉ, nên hỏi trước, hoặc ở Thốt Nốt, Long Xuyên rồi đi về trong ngày.
Mùa gặt là lúc vùng này đông vui và đẹp nhất, nhưng cũng là lúc đường dọc kênh đông xe chở lúa, bụi rơm nhiều. Mùa nước nổi thì cảnh đồng ngập trắng rất đáng xem, đi lại cần cẩn thận hơn. Dịp Tết, các xóm dọc kênh đông người về, chợ Thạnh An họp dài hơn thường ngày.
Khi tìm lại nhà người quen sau sáp nhập, hãy hỏi tên ấp và số kênh thay vì chỉ đưa tên xã mới. Người địa phương nhớ theo kênh, theo cầu; cái tên hành chính mới có khi chính họ cũng chưa quen.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Vĩnh Thạnh Cần Thơ được lập năm nào?
Huyện Vĩnh Thạnh được lập ngày 1/1/2004 khi thành phố Cần Thơ trực thuộc trung ương ra đời, từ phần đất phía trong của huyện Thốt Nốt thuộc tỉnh Cần Thơ. Huyện tồn tại tới ngày 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện.
Vĩnh Thạnh nay thuộc Cần Thơ hay An Giang?
Đất huyện Vĩnh Thạnh cũ nay thuộc thành phố Cần Thơ mới, hợp nhất từ Cần Thơ, Hậu Giang và Sóc Trăng. Bên kia ranh giới là tỉnh An Giang mới, hợp nhất từ An Giang và Kiên Giang cũ.
Kênh Cái Sắn chảy qua đâu?
Kênh Cái Sắn nối vùng sông Hậu phía Long Xuyên, Thốt Nốt với Rạch Giá, chạy qua đất Vĩnh Thạnh của Cần Thơ cũ và đất An Giang, Kiên Giang cũ. Kênh được đào từ thời Pháp thuộc để dẫn nước và chở lúa gạo.
Thị trấn Thạnh An và xã Thạnh An có giống nhau không?
Không giống. Trước 7/2025, huyện Vĩnh Thạnh có cả thị trấn Thạnh An ven kênh Cái Sắn và một xã Thạnh An riêng. Khi đọc giấy tờ cũ cần để ý chữ thị trấn hay xã để khỏi nhầm.
Vĩnh Thạnh Cần Thơ khác Vĩnh Thạnh Bình Định thế nào?
Vĩnh Thạnh của Cần Thơ là huyện đồng bằng dọc kênh Cái Sắn, còn Vĩnh Thạnh của Bình Định cũ là huyện miền núi ở miền Trung. Hai nơi chỉ trùng tên, không liên quan về hành chính hay lịch sử.
Đi từ trung tâm Cần Thơ lên Vĩnh Thạnh thế nào?
Có thể đi Quốc lộ 91 lên Thốt Nốt rồi rẽ vào các đường dọc kênh, hoặc đi cao tốc Lộ Tẻ – Rạch Sỏi từ khu vực Lộ Tẻ. Xe khách có tuyến nhưng thưa, nên hỏi giờ chạy trước khi đi.