Vĩnh Thạnh là huyện miền núi ở phía tây bắc Bình Định cũ, nằm ở thượng nguồn sông Kôn, phía nam giáp Tây Sơn, phía đông và bắc giáp Hoài Ân, An Lão, phía tây là vùng núi giáp Gia Lai cũ. Trên đất huyện có hồ Định Bình, công trình thủy lợi lớn trên sông Kôn, và cao nguyên Vĩnh Sơn với thủy điện cùng tên. Từ 1/7/2025, huyện thôi là đơn vị hành chính; đất Vĩnh Thạnh cũ thuộc tỉnh Gia Lai mới.
Tên Vĩnh Thạnh cũng là tên một huyện của Cần Thơ cũ, nên khi tra cứu cần ghi kèm tên tỉnh. Bài viết này nói về Vĩnh Thạnh của Bình Định: con sông, hồ nước, cao nguyên, làng người Bana, đời sống người dân và cách đọc địa chỉ sau khi bỏ cấp huyện.
Thượng nguồn sông Kôn: nơi bắt đầu của đồng bằng lớn nhất tỉnh
Sông Kôn, con sông lớn nhất Bình Định cũ, chảy từ vùng núi phía tây bắc qua Vĩnh Thạnh, rồi xuống Tây Sơn, An Nhơn, Tuy Phước trước khi đổ vào đầm Thị Nại. Đồng bằng sông Kôn ở phía dưới là vựa lúa của cả tỉnh, nên những gì xảy ra ở thượng nguồn Vĩnh Thạnh, từ mưa lũ đến rừng và hồ chứa, đều ảnh hưởng đến đời sống của rất nhiều người dưới xuôi.
Ở Vĩnh Thạnh, sông Kôn chảy giữa những thung lũng hẹp, hai bên là núi cao và rừng. Làng mạc nằm dọc sông và các suối nhánh, ruộng lúa nước ở những khoảnh đất bằng hiếm hoi. Đường giao thông chính chạy dọc thung lũng, nối thị trấn Vĩnh Thạnh với Tây Sơn ở phía nam.
Mùa mưa cuối năm, nước sông lên nhanh, các ngầm tràn bị ngập, có nơi sạt lở. Người dân trong vùng quen chuẩn bị trước mùa mưa, còn người đi xa về cần theo dõi tin thời tiết và tình hình xả lũ của các hồ chứa phía trên.
Hồ Định Bình: công trình lớn trên sông Kôn
Hồ Định Bình là hồ chứa nước lớn trên sông Kôn, nằm trên đất Vĩnh Thạnh. Hồ được xây dựng với mục đích chính là cấp nước tưới cho đồng bằng phía dưới, cắt bớt lũ và kết hợp phát điện. Từ khi có hồ, đồng ruộng An Nhơn, Tuy Phước, Tây Sơn chủ động nước hơn trong mùa khô.
Mặt hồ rộng, xung quanh là đồi núi, cảnh quan đẹp nhất vào sáng sớm khi sương còn phủ. Người dân quanh hồ đánh bắt cá, nuôi cá lồng, trồng cây trên đất bán ngập. Một số người địa phương chèo thuyền đưa khách dạo hồ, nhưng dịch vụ du lịch ở đây còn đơn giản.
Việc vận hành hồ, nhất là xả lũ, luôn được người dân hạ lưu quan tâm. Mỗi khi có mưa lớn, thông tin xả lũ từ hồ được chính quyền thông báo xuống các xã phía dưới. Người có nhà ven sông Kôn ở Tây Sơn, An Nhơn, Tuy Phước nên chú ý các thông báo này.
Cao nguyên Vĩnh Sơn: vùng mát nhất Bình Định cũ
Khí hậu khác hẳn. Vĩnh Sơn là vùng cao nguyên ở phía tây bắc huyện, cao hơn nhiều so với đồng bằng. Khí hậu mát quanh năm, có lúc lạnh, sương mù dày. Người địa phương hay ví Vĩnh Sơn như một Đà Lạt nhỏ của Bình Định, đó là cách nói ví von, không phải danh hiệu.
Thủy điện Vĩnh Sơn. Trên cao nguyên có cụm hồ chứa và nhà máy thủy điện Vĩnh Sơn, một trong những công trình thủy điện đầu tiên của vùng. Đường lên nhà máy và các hồ chứa là đường đèo dốc.
Làng người Bana. Vĩnh Sơn và nhiều xã khác của Vĩnh Thạnh là nơi sinh sống của người Bana. Làng nằm giữa đồi, nhà sàn xen nhà xây, giữ cồng chiêng và các lễ truyền thống.
Đường lên. Đường lên Vĩnh Sơn dốc, nhiều cua, mùa mưa dễ sạt lở và sương mù. Nên đi ban ngày, xe tốt, mang áo ấm và hỏi tình hình đường trước khi lên.
Người Bana và người Kinh ở Vĩnh Thạnh
Người Bana là cư dân lâu đời của vùng núi Vĩnh Thạnh. Các làng Bana nằm ở vùng cao, gần nguồn nước, sống bằng nương rẫy, ruộng nước ven suối và rừng. Văn hóa Bana ở đây gắn với cồng chiêng, nhà rông ở một số làng, các lễ mừng lúa mới và những sinh hoạt cộng đồng.
Người Kinh lên Vĩnh Thạnh sinh sống ở vùng thấp quanh thị trấn và dọc sông Kôn, làm ruộng, buôn bán, làm việc ở các cơ quan, trường học. Hai cộng đồng sống xen kẽ, giao thương qua chợ thị trấn. Nhiều gia đình người Kinh ở đây đã qua ba, bốn thế hệ, coi Vĩnh Thạnh là quê.
Như các vùng núi khác, người trẻ Vĩnh Thạnh nhiều người xuống đồng bằng hoặc vào Nam làm việc. Trường học, trạm y tế, điện, nước đã về các xã, nhưng khoảng cách và địa hình vẫn là khó khăn. Người bệnh nặng thường phải chuyển xuống Tây Sơn hoặc Quy Nhơn.
Kinh tế: rừng, keo, lúa và chăn nuôi
Kinh tế Vĩnh Thạnh dựa vào nông nghiệp và rừng. Lúa nước ở các thung lũng ven sông, lúa rẫy, bắp, sắn trên đồi. Keo là cây trồng chủ lực trên đất rừng sản xuất, gỗ bán cho các nhà máy dăm, ván ở đồng bằng. Chăn nuôi bò, heo, gà là nguồn tích lũy của nhiều hộ.
Rừng đầu nguồn sông Kôn được bảo vệ nghiêm ngặt hơn vì liên quan đến nước cho cả đồng bằng. Nhiều hộ nhận khoán bảo vệ rừng, có thêm thu nhập. Việc giữ rừng ở Vĩnh Thạnh có ý nghĩa trực tiếp với lũ lụt và nước tưới ở Tây Sơn, An Nhơn, Tuy Phước.
Du lịch ở Vĩnh Thạnh còn ở mức ban đầu: hồ Định Bình, cao nguyên Vĩnh Sơn, suối thác và làng Bana là những điểm có tiềm năng. Dịch vụ còn ít, chủ yếu phục vụ người trong tỉnh đi cuối tuần. Người muốn đến nên chuẩn bị như đi một chuyến về vùng núi, không mong đợi dịch vụ đầy đủ.
Đi lên Vĩnh Thạnh: đường, mùa và những điều cần chuẩn bị
Từ Quy Nhơn, người ta thường đi theo quốc lộ 19 về Phú Phong ở Tây Sơn, rồi rẽ lên phía bắc theo đường dọc sông Kôn vào thị trấn Vĩnh Thạnh. Đoạn này tương đối dễ đi, hai bên là ruộng lúa, làng xóm và đồi keo. Từ thị trấn đi tiếp lên hồ Định Bình hay lên cao nguyên Vĩnh Sơn thì đường bắt đầu dốc, hẹp và vắng.
Mùa khô, khoảng đầu năm đến giữa năm, là lúc đi thuận nhất: trời ít mưa, đường khô, hồ trong. Cuối năm là mùa mưa, đường lên Vĩnh Sơn có thể sạt lở, sương mù dày, các ngầm tràn qua suối bị ngập. Nếu buộc phải đi vào mùa này, hãy hỏi người địa phương tình hình đường trong ngày và sẵn sàng quay lại khi thấy không an toàn.
Lên vùng cao nên mang theo áo ấm, áo mưa, nước uống và tiền mặt; đổ đầy xăng ở thị trấn vì càng lên cao càng ít cây xăng. Sóng điện thoại có đoạn yếu. Báo trước cho người quen ở Vĩnh Thạnh hoặc người nhà biết lịch trình, và tránh đi một mình vào lúc chiều tối trên đường đèo.
Vùng căn cứ trong kháng chiến
Như An Lão ở phía bắc, vùng núi Vĩnh Thạnh từng là vùng căn cứ trong các cuộc kháng chiến. Núi rừng hiểm trở, làng người Bana ở sâu trong thung lũng là nơi che chở lực lượng kháng chiến, cất giấu lương thực. Nhiều gia đình người Bana và người Kinh ở đây có người thân tham gia, hy sinh trong những năm ấy.
Một số địa điểm gắn với lịch sử kháng chiến được ghi nhận là di tích của địa phương, có bia tưởng niệm hoặc nhà truyền thống. Ngày lễ, người dân và học sinh đến dâng hương. Thông tin chi tiết về từng di tích nên hỏi cán bộ văn hóa xã hoặc nhà truyền thống ở thị trấn, vì nhiều nơi chưa có tài liệu phổ biến.
Với người đến từ xa, những nơi này nên được thăm với sự tôn trọng: ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, không leo trèo lên bia, không viết vẽ lên tường. Nếu muốn tìm hiểu sâu, hãy nghe người lớn tuổi trong làng kể, vì ký ức của họ là nguồn tư liệu sống mà sách vở chưa ghi hết.
Vĩnh Thạnh của Bình Định và Vĩnh Thạnh của Cần Thơ
Hai huyện trùng tên ở hai đầu đất nước. Bảng so sánh giúp tránh nhầm khi tra cứu, gửi hàng hay khai hồ sơ:
| Tiêu chí | Vĩnh Thạnh (Bình Định cũ) | Vĩnh Thạnh (Cần Thơ cũ) |
|---|---|---|
| Địa hình | Miền núi, thượng nguồn sông Kôn | Đồng bằng sông Cửu Long, kênh rạch |
| Cư dân đặc trưng | Người Bana, người Kinh | Người Kinh, ruộng lúa miền Tây |
| Nét dễ nhận | Hồ Định Bình, cao nguyên Vĩnh Sơn | Kênh Cái Sắn, cánh đồng lúa |
| Sau 7/2025 | Tỉnh Gia Lai mới | Thành phố Cần Thơ mới |
Hai nơi khác nhau đến mức người địa phương không bao giờ nhầm, nhưng hệ thống tra cứu, phần mềm giao hàng và cả hồ sơ giấy tờ đôi khi vẫn lẫn vì chỉ dựa vào tên huyện. Một dòng địa chỉ thiếu tên tỉnh là đủ để hàng gửi đi sai cả nghìn cây số.
Khi ghi địa chỉ cũ, luôn ghi đủ "huyện Vĩnh Thạnh, tỉnh Bình Định" hoặc "huyện Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ". Sau 7/2025, ghi xã mới và tỉnh, thành mới tương ứng.
Vĩnh Thạnh cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Vĩnh Thạnh không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn và các xã cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Gia Lai. Vùng cao như Vĩnh Sơn, vốn giáp ranh Gia Lai cũ, nay cùng tỉnh với các huyện cao nguyên phía tây, việc đi lại và giao thương có thể thuận hơn.
Giấy tờ cũ ghi "huyện Vĩnh Thạnh, tỉnh Bình Định" vẫn có giá trị. Hồ sơ mới ghi làng, thôn; xã mới; tỉnh Gia Lai. Với các chính sách hỗ trợ vùng dân tộc thiểu số, nên hỏi cán bộ xã mới để biết có thay đổi gì sau khi sắp xếp địa giới.
Trong đời sống, "Vĩnh Thạnh", "Vĩnh Sơn", "Định Bình" vẫn là những cái tên quen thuộc. Hồ vẫn tích nước, sông Kôn vẫn chảy xuống đồng bằng, làng Bana vẫn giữ cồng chiêng. Chỉ có dòng địa chỉ trên giấy tờ là khác.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Vĩnh Thạnh của Bình Định và của Cần Thơ có liên quan không?
Không liên quan, chỉ trùng tên. Vĩnh Thạnh của Bình Định là huyện miền núi ở thượng nguồn sông Kôn, nay thuộc Gia Lai. Vĩnh Thạnh của Cần Thơ là huyện đồng bằng miền Tây. Khi tra cứu, luôn ghi kèm tên tỉnh.
Hồ Định Bình dùng để làm gì?
Hồ Định Bình là hồ chứa nước lớn trên sông Kôn, chủ yếu cấp nước tưới cho đồng bằng phía dưới, cắt bớt lũ và kết hợp phát điện. Hồ nằm trên đất Vĩnh Thạnh cũ, cảnh quan đẹp, người dân quanh hồ đánh bắt và nuôi cá.
Cao nguyên Vĩnh Sơn có lạnh không?
Vĩnh Sơn cao hơn đồng bằng nhiều nên mát quanh năm, có lúc lạnh, nhất là đêm và sáng sớm mùa đông. Người địa phương hay ví như Đà Lạt nhỏ của Bình Định. Lên đây nên mang áo ấm và kiểm tra tình hình đường trước.
Đường lên Vĩnh Sơn có dễ đi không?
Đường lên Vĩnh Sơn là đường đèo dốc, nhiều cua, mùa mưa dễ sạt lở, có sương mù. Nên đi ban ngày, xe tốt, phanh tốt, đi chậm và hỏi người địa phương về tình hình đường trước khi lên, nhất là vào cuối năm.
Người Bana ở Vĩnh Thạnh có giống người Bana ở Gia Lai không?
Cùng dân tộc Bana, sống trên vùng núi liền nhau giữa Bình Định và Gia Lai cũ. Có khác biệt nhỏ về tiếng nói, phong tục giữa các nhóm và các vùng. Sau 7/2025, cả hai cộng đồng cùng thuộc tỉnh Gia Lai mới.
Sau 7/2025 Vĩnh Thạnh thuộc tỉnh nào?
Thuộc tỉnh Gia Lai mới, theo Nghị quyết 202/2025/QH15 nhập Bình Định vào Gia Lai. Cấp huyện bị bỏ, thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành các xã mới. Tên xã mới nên tra trên cổng thông tin tỉnh hoặc hỏi chính quyền địa phương.